Paus Eugenius IV, geboren als Gabriele CondulmerZijn familienaam werd ook geschreven als Condolmer, Condulmieri, Condulmaro, Condolmieri en Condulmerio (Venetië, 1383De meeste bronnen spreken van het geboortejaar 1383, met uitzondering van de Catholic Encyclopedia; zij vermelden het geboortejaar 1388. Dit is echter in tegenspraak met het vervolg van hun verhaal: “At the age of twenty-four he was appointed by his uncle Bishop of Siena”(quote), een benoeming die in 1407 plaatsvond. – Rome, 23 februari 1447) was paus van de Rooms-Katholieke Kerk van 3 maart 1431 tot aan zijn dood. Hij was ook een kardinaal-nepoot van paus Gregorius XII (een broer van zijn moeder) en was de oom van de latere paus Paulus II.
Biografie 1383-1431 Gabriele was een zoon van Angelo Condulmer en Beriola Correr, een welgestelde familie oorspronkelijk afkomstig uit Pavia, maar nu woonachtig in Venetië. Na een studie aan de universiteit van Padua kwam Gabriele al vroeg in bezit van een aanzienlijk vermogen (ongeveer 20.000 dukaten), die hij aan de armen schonk, waarna hij kort daarna besloot toe te treden tot het Augustijner klooster van San-Giorgio op het Venetiaanse eiland San Giorgio in Alga.
Op 24-jarige leeftijd werd Gabriele door zijn oom paus Gregorius XII benoemd tot bisschop van Siena. Deze benoeming stuitte echter op grote weerstand bij de bevolking van Siena, die niets moesten hebben van leiders van buitenaf. Hierop besloot Gabriele zijn functie niet op te nemen, waarna hij door zijn oom aangesteld werd als pauselijke schatbewaarder. In 1408 werd hij verheven tot kardinaal-priester waarbij hij aanvankelijk de titelkerk van San Clemente werd toegewezen. Dit werd later omgezet naar de Basiliek van Santa Maria in Trastevere.
Tijdens het pontificaat van paus Martinus V trad Gabriele op als legaat in Picenum en als bemiddelaar om een einde te maken aan de onrust die ontstaan was onder de inwoners van Bologna. Zijn gedecideerde optredens zouden een voorbode worden voor zijn latere benoeming tot de opvolger van paus Martinus V.
Het conclaaf van 1431
Paus Martinus V overleed op 20 februari 1431 en werd begraven in de Sint-Jan van Lateranen te Rome. Voor de keuze van de nieuwe pontifex waren er theoretisch 23 kardinalen beschikbaar, hoewel er slechts 19 erkend werden en toegelaten konden worden tot het conclaaf. Juan Casanova uit Spanje en Guillaume Raguenel Dinan de Montfort uit Frankrijk waren door Martinus V in pectore verheven, maar werden pas onder paus Eugenius IV gepubliceerd.Martinus V kan worden beschouwd als de “uitvinder” van het creëren van kardinalen in pectore. In tegenstelling tot de huidige benoemingen in pectore, die veelal uit oogpunt van veiligheid plaatsvinden (zonder dat de kandidaat daarvan op de hoogte wordt gebracht), golden de eerste benoemingen in deze klasse als een geheime creatie door de paus om buiten de beperkingen van het College van Kardinalen betreffende kardinaalsbenoemingen nieuwe te creëren; de benoemde kandidaten werden hiervan wel op de hoogte gebracht. Domenico Capranica was weliswaar gepubliceerd, maar nog niet toegelaten tot het College van Kardinalen. Philip Repington, afkomstig uit Engeland, had reeds in 1420 zijn ontslag ingediend bij paus Martinus V en had zich daarna geheel teruggetrokken van kerkelijke aangelegenheden.
Van de resterende 19 kardinalen waren er zes, die niet op tijd aanwezig konden zijn voor het conclaaf, wat het kiescollege terugbracht tot 13. Hiervan kwamen er 11 uit Italië, 1 uit Frankrijk en 1 uit Spanje.
KiescollegeKardinaalAfkomstBenoemd doorOpmerking Alfonso Carrillo de Albornoz Spanje Tegenpaus Benedictus XIII Giordano Orsini Italië Paus Innocentius VII Adellijke familie uit Rome Antonio Correr Italië Gregorius XII Kardinaal-nepoot Gabriele Condulmer Italië Gregorius XII Kardinaal-nepoot Antonio Panciera Italië Tegenpaus Johannes XXIII Branda Castiglione Italië Tegenpaus Johannes XXIII Was familielid van voormalige paus Celestinus IV Lucido de' Conti Italië Tegenpaus Johannes XXIII Jean de la RochetailléeOfficiële naam Jean de Font; Rochetaillée was de plaats van herkomst Frankrijk Paus Martinus V Antonio Casini Italië Martinus V Achterneef paus Urbanus VI Niccolò Albergati Italië Martinus V Ardicino della PortaDella Porta was getrouwd geweest en had een zoon Italië Martinus V Prospero Colonna Italië Martinus V Kardinaal-nepoot/Romeinse adellijke familie Giuliano Cesarini Italië Martinus V thumb|De Santa Maria Sopra Minerva Het conclaaf vond plaats in de sacristie van de basiliek Santa Maria sopra Minerva, omdat op dat moment het Vaticaan te onveilig werd geacht. Tijdens de voorbespreking van het conclaaf werd bepaald, dat de nieuwe paus de helft van de pauselijke inkomsten met de kardinalen zou delen en dat de paus met het College van Kardinalen alle grote vragen op religieus en wereldlijk gebied zou bespreken.
Al in de eerste stemronde op 3 maart 1431 werd Gabriele Condulmer unaniem gekozen en nam de naam Eugenius IV aan. De kroning volgde op 11 maart 1431 en werd uitgevoerd door Lucido de’ Conti in de Oude Sint-Pietersbasiliek.
Pontificaat Concilie van Bazel Al sinds de Babylonische ballingschap der pausen in Avignon verkeerde de Rooms-Katholieke Kerk in woelig vaarwater. Pausen werden benoemd, maar vielen volledig onder de verantwoordelijkheid van de Franse koning. Volgend op de periode van Avignon (1307-1377) werd in Rome opnieuw een paus geïnstalleerd (vanaf paus Urbanus VI, 1378), maar zijn macht kwam tegenover die van tegenpausen te staan, die de bescherming genoten van niet-Italiaanse kardinalen en de buitenlandse machthebbers. Dit leidde tot de periode die bekend werd onder de naam Westers Schisma. Om tot een oplossing te komen werd in 1409 in Pisa een concilie bijeengeroepen, waarbij een voorstel uitging om beide zittende pausen in Avignon (Tegenpaus Benedictus XIII) en Rome (paus Gregorius XII) af te zetten en te laten vervangen door een andere kandidaat, Petrus Philarges. Hij werd tot (tegen)paus Alexander V benoemd. Daar zowel Benedictus als Gregorius niet akkoord gingen met deze regeling werd het probleem vergroot: drie pausen.
Westers SchismaConciliarisme13781389139414041406 140914101415 1417142314251429143114391447RomeUrbanus VI Bonifatius IXInnocentius VIIGregorius XIIMartinus V Eugenius IVTegenpausenAvignon (1)Clemens VIIBenedictus XIIIClemens VIIIAvignon (2)Benedictus XIVPisaAlexander VJohannes XXIIIBazelFelix V
In 1417 werd tijdens het Concilie van Konstanz op initiatief van keizer Sigismund van het Heilige Roomse Rijk een hernieuwde poging ondernomen om tot een oplossing te komen. Hoofdzaak werd om een kandidaat als paus aan te stellen die voor alle partijen aanvaardbaar was en waarbij alle andere (tegen)pausen zich zouden terugtrekken (Op het Concilie was overigens alleen de tegenpaus Johannes XXIII (opvolger van Alexander V) aanwezig). Daar geen van de zittende pausen hun ambt wilden neerleggen ontstond een impasse, die Johannes XXIII wilde vergroten door heimelijk het Concilie te verlaten en zo de bijeenkomst als ongeldig te laten verklaren. Sigismund besliste echter anders; Johannes XXIII werd gevangengenomen en liet weten dat de aanwezigheid van een paus niet noodzakelijk was om kerkelijke besluiten te nemen. Door deze ontwikkelingen besloten de pausen in Rome en Avignon uiteindelijk af te treden en werd Odo Colonna benoemd tot paus Martinus V.
De uitspraak van Sigismund betreffende de onafhankelijkheid van het concilie luidde de periode van het conciliarisme in, een periode waarin de macht van het concilie groter werd geacht dan die van de paus en de curie. Hoewel Martinus V de gevolgen van deze ontwikkeling al had ondervonden en vlak voor zijn dood tot een nieuw algemeen concilie in Bazel had opgeroepen, was het Eugenius IV die hiermee tijdens zijn pontificaat te maken kreeg.
Op 23 juli 1431 vond de opening van het Concilie plaats, hoewel de opkomst laag was. Eugenius voorzag echter problemen door geluiden van hervorming en een anti pauselijke stemming en vaardigde op 18 december 1431 een pauselijke bul uit om het concilie te verplaatsen naar Ferrara. Hiermee gingen de deelnemers in Bazel echter niet akkoord; het Concilie vaardigde in februari 1432 een decreet uit waarmee zijn macht bevestigd werd en waarin de paus opgeroepen werd te verschijnen in Bazel. Omdat Eugenius hierop niet wenste in te gaan werd door het concilie besloten, dat de paus niet langer in staat was om kardinalen te benoemen en werd er twijfel geuit over de voortzetting van zijn gezag. Zo werd bepaald dat indien de paus tijdens deze concilieperiode zou sterven, het conclaaf gehouden wordt in Bazel. thumb|left|Kroning van Sigismund door Eugenius IV Onder invloed van keizer Sigismund, die eind 1432 naar Rome trok om zich door de paus tot keizer te laten kronen, klaarde de lucht enigszins; hij wist de paus ervan te overtuigen zijn bul te herroepen. Eugenius liet zich tijdens het Concilie vertegenwoordigen door legaten en weigerde nog steeds af te reizen naar Bazel. Overigens was het niet alleen de macht van de paus die ter discussie stond tijdens het Concilie van Bazel; ook zaken als simonie, het niet houden aan het celibaat door de geestelijkheid en het maximale aantal zittende kardinalen in de curie werden aan de kaak gesteld. Ook moest worden ingegrepen in de exorbitante levenswijze van de curie. Door deze agressieve aanpak vreesden vele aanwezige kardinalen voor hun (luxe-)positie en besloten daarop alsnog de kant van de paus te kiezen.
Door de dood van Sigismund meende Eugenius dat hij niet meer gebonden was aan zijn verplichtingen ten opzichte van het Concilie van Bazel en besloot alsnog een concilie in Ferrara bijeen te roepen, dat echter niet tot doel had te praten over hervormingen binnen de kerk, maar over een ander opkomend probleem: het oprukken van het Ottomaanse Rijk.
In de bul Doctoris gentium (18 september 1437) verplaatste Eugenius het Concilie van Bazel definitief naar Ferrara. De reactie in Bazel was furieus: opnieuw werden de conciliaristen geconfronteerd met een beslissing van de paus zonder dat hij hen daarin had gekend. Op 24 januari 1438 werd Eugenius door het Concilie uit zijn ambt gezet, in juni dat jaar werd hij tot ketter verklaard en andermaal uit zijn ambt gezet. Op 5 november 1439 werd hertog Amadeus VIII van Savoye tot paus aangesteld, die de naam Felix V aannam. Zijn positie stond echter vanaf het begin onder druk omdat Engeland, Castilië, Frankrijk en het overgrote deel van Italië hem niet wenste te erkennen.In 1449 besloot Felix V afstand te doen en alsnog de paus in Rome te erkennen.
Hoewel de conciliaristen te Bazel op de ingeslagen weg wilden doorgaan, brokkelde hun steun gaandeweg af. Toen in 1445 keizer Frederik III besloot de kant van de paus in Rome te kiezen, vanwege de toezegging van Eugenius dat hij onder meer de keizerskroon zou ontvangen, en Eugenius Alfons V van Aragons claim op het koninkrijk Napels erkende, verloren de conciliaristen hun laatste belangrijke steunpilaren. Uiteindelijk zouden zij zich onder Eugenius’ opvolger paus Nicolaas V) verzoenen met Rome.
Effect van het Concilie van Bazel binnen de pauselijke gebieden