miniatuur|Perikles spreekt de volksvergadering van Athene toe (geromantiseerde voorstelling door Philipp von Foltz, 1853). De Atheense volksvergadering geldt in het Westen als het oervoorbeeld van democratisch bestuur.
Democratie (van het Grieks /dèmos, "volk" en /kratein, "heersen", dus letterlijk "volksheerschappij") is een bestuursvorm, waarin de wil van het volk de enige bron is van legitieme machtsuitoefening. Men onderscheidt directe democratie, waarin burgers persoonlijk stemmen over wetten, besluiten en benoemingen, en indirecte democratie, waarin het volk zich laat vertegenwoordigen door een gekozen orgaan, zoals een raad of parlement.
In een democratie is de bevolking, als geheel, een soevereine entiteit. Dat betekent dat alle legitieme autoriteit is gebaseerd op de (minstens theoretische) instemming van het volk. Deze bestuursvorm is gebaseerd op het menselijke gelijkheidsideaal. Als iedereen vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren is, zoals staat beschreven in het eerste artikel van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, dan heeft ook niemand méér recht dan een ander om bepaalde wetten vast te stellen, of om politieke beslissingen te nemen. Het toepassen van die theorie is in de politieke praktijk niet eenvoudig en kent vele aspecten. Zo stelde Alexis de Tocqueville dat vrijheid en gelijkheid op gespannen voet met elkaar staan. Een te grote vrijheid gaat ten koste van de gelijkheid, maar voor het omgekeerde geldt hetzelfde. Ook waarschuwde hij voor de tirannie van de meerderheid. Niet alleen kunnen minderheden zo in de verdrukking komen en hun toevlucht zoeken in geweld, ook de meerderheid zelf kan hier het slachtoffer van worden.
Geschiedenis thumb|Video over democratie in het oude Athene thumb|Lezing van historica Lieve Van Hoof (UGent) over de Atheense democratie - Universiteit van Vlaanderen De oudst bekende democratie was die van Athene in de Griekse oudheid (6e tot 4e eeuw v. Chr.). Alle vrije burgers van Athene stemden in een centrale volksvergadering op gelijke voet over wetgeving en benoemingen voor belangrijke posten; via een schervengericht konden ambtsdragers die te veel macht naar zich toetrokken, weer worden afgezet. Het stemrecht was wel zeer beperkt: vrouwen, slaven en metoiken (vreemdelingen, "medebewoners") mochten in Athene niet meebeslissen.
Ook in andere staten in de oudheid bestonden democratische instituten, maar doorgaans was de macht daarvan ingeperkt. In de Romeinse Republiek, bijvoorbeeld, werden de plebejers (de klasse van vrije handwerkslieden) vertegenwoordigd door de volkstribunen. De macht lag echter voornamelijk bij de Senaat, die samengesteld werd door de elite. Naast de democratische bestond een aparte republikeinse traditie, die als gematigd alternatief voor de democratie werd bejubeld door onder anderen Aristoteles, Cicero en Polybius.
Het Romeinse model van de republiek gold in Europa eeuwenlang als het ideale politieke model en inspireerde bijvoorbeeld de heersende klassen van de Italiaanse stadstaten (vanaf de late middeleeuwen). Een democratisch tegengeluid werd gegeven door Machiavelli, die in zijn Verhandelingen (1519) het volk van de steden waarschuwde tegen de elite (de grandi). Machiavelli meende dat de elite altijd in haar eigen belang zou besturen als zij niet gecontroleerd werd door het volk; hij stelde voor om tegenwicht te bieden door instituten als de volkstribunen en het schervengericht in ere te herstellen.In de Verhandelingen, 1519, geciteerd door , Machiavellian democracy, Cambridge University Press, 2011, p. 6.
De moderne democratie kwam pas tot stand toen er volledig algemeen kiesrecht was ingevoerd. In veel landen kregen vrouwen pas na de Eerste Wereldoorlog kiesrecht. In Zwitserland pas in 1971. In de VS mochten zwarte mensen pas vanaf de jaren 1960/1970 stemmen.
Bestanddelen Om van een democratisch proces te kunnen spreken, dienen de volgende vier fundamentele elementen aanwezig te zijn: recht van initiatief; elke deelnemer moet vrij zijn om een initiatief te kunnen nemen en een wetsvoorstel of wetswijziging in te dienen; recht op spreken; elke deelnemer moet in gelijke mate de kans hebben de andere deelnemers te informeren en met hen van gedachten te wisselen over het voorstel dat ter tafel ligt; stemrecht; elke deelnemer moet de gelegenheid hebben een stem over het voorstel te kunnen uitbrengen. Een overeengekomen meerderheid van de stemmen bepaalt of het voorstel al dan niet aangenomen wordt; gelijkheid; elke deelnemer dient gelijk te zijn aan een ander in het democratisch proces, zowel in deelneming tijdens het stemmen alsook door gelijkwaardig vertegenwoordigd te zijn.
Voor elk van deze vier elementen kunnen specifieke richtlijnen gelden.
Definities Democratie is onder meer: Wij hebben een staatsvorm die geen kopie is van de instellingen van onze naburen. In plaats van anderen na te bootsen, zijn wij juist een voorbeeld voor hen. Onze staatsvorm heet 'een democratie', omdat ze in handen is van velen en niet van enkelen. In persoonlijke geschillen verzekeren onze wetten gelijk recht aan allen en de publieke opinie eert eenieder die zich door iets onderscheidt, in het openbare leven boven anderen, niet om de klasse, waartoe hij behoort, maar om zijn eigenwaarde. 'Armoede' is voor niemand - die de staat van nut kan zijn - een beletsel, hoe gering zijn aanzien ook is. (Perikles' lijkrede - Perikleous logos epitaphios - zoals vastgelegd door Thoukydides, II 37.Thoukydides heeft verscheidene toespraken neergeschreven die hij toeschrijft aan Perikles, maar hij erkent het volgende: « Wat de redevoeringen betreft, die de sprekers ieder hebben gehouden vlak voor of gedurende de oorlog, het was moeilijk het gesprokene precies te onthouden, zowel voor mij wat ik zelf heb aangehoord als voor de anderen die mij verslag uitbrachten. Wat naar mijn mening ieder in de gegeven omstandigheden ongeveer moest zeggen, dat is door mij gegeven, terwijl ik mij zo dicht mogelijk hield aan de algemene strekking van het werkelijk gesprokene. » (trad. ), 2003 (= 1964).)Dit is mogelijk de oudst geattesteerde definitie van democratie. Deze was opgenomen in het eerste ontwerp van het Verdrag tot vaststelling van een Grondwet voor Europa, maar werd door Ierland afgewezen (zeer tegen de zin van Griekenland en Cyprus)., EU constitution: The endgame?, news.bbc.co.uk (16/06/2004). Gearchiveerd op 17 januari 2023. Het universele recht om deel te nemen aan de politieke macht, dat wil zeggen: het recht van alle burgers om te stemmen en te participeren in de politiek. Een land is democratisch als het volk het recht heeft zijn eigen regering te kiezen in periodieke, geheime verkiezingen met verschillende partijen op basis van algemeen en gelijk stemrecht voor volwassenen. (Francis Fukuyama) Een staatsvorm waarin (een vertegenwoordiging van) het volk de hoogste macht heeft en een overwegende invloed heeft op het regeringsbeleid. (Instituut voor Publiek en Politiek) Regering van het volk, door het volk, voor het volk. (Abraham LincolnGettysburg Address (19 november 1863).) Een regering waar we zonder bloedvergieten van af kunnen – bijvoorbeeld via algemene verkiezingen; dat wil zeggen, de maatschappelijke instellingen leveren middelen waarmee de heersers kunnen worden afgezet door de overheersten, en de sociale tradities waarborgen dat deze instellingen niet eenvoudig door de machthebbers zijn te vernietigen. (Karl Popper"...governments of which we can get rid without bloodshed—for example by ways of general elections; that is to say, the social institutions provide means by which the rulers may be dismissed by the ruled, and the social traditions ensure that these institutions will not easily be destroyed by those who are in power." , The Open Society and Its Enemies, Princeton University Press, 1992, p. 124)
Voor een uitgebreide historische bloemlezing over wat vele denkers zoal onder "democratie" hebben verstaan: zie Arne Naess, Jens A. Christophersen & Kjell Kvalø Democracy, ideology and objectivity. Democracy, ideology and objectivity – studies in the semantics and cognitive analysis of ideological controversy, uitg. Oslo University Press, Oslo (1956); appendix I Chronological list of definitoid statements on "democracy", pp. 276-335.
Soorten democratie Er zijn vele verschillende vormen van democratie. Sommige naties zoals Zweden kennen slechts een enkel huis van afgevaardigden. Andere als Nederland hebben een huis van afgevaardigden en een senaat. Deze beide vormen komen voor zonder president (Denemarken met één huis en Italië met huis en senaat) dan wel met een president (Finland met een huis en Frankrijk met huis en senaat). Sommige naties hebben een kiessysteem dat voor een deel indirect is, waarbij niet de stemmers, maar de afgevaardigden een vertegenwoordiger kiezen. Zo kiezen in Duitsland de direct gekozen afgevaardigden de indirect gekozen president. In de representatieve democratie worden de volksvertegenwoordigers middels een selectieproces gekozen. Dit is in de meeste landen in het Westen het geval.
Basisvormen Directe democratie
Directe democratie is de oorspronkelijke vorm van democratie, zoals die bestond bij de oude Grieken. In een directe democratie worden beslissingen per meerderheidsbesluit bepaald. Dat kan effectief zijn, maar het kan ook tot een beslissingsproces leiden waarbij de ene beslissing door de andere beslissing opgevolgd wordt zonder dat er voldoende over nagedacht is.
Begin 21e eeuw ontstonden verschillende methodes waardoor iedereen kan stemmen via internet of gsm, wat een vorm van directe democratie is. Het is echter ook een vorm waarbij de meerderheid het voor het zeggen heeft en waarbij er een risico is op de tirannie van de meerderheid. Directe democratie in zijn moderne betekenis duidt op instrumenten waarbij opnieuw de deelnemers direct de uitkomst beïnvloeden zonder de 'omwerking' van een parlement. Voorbeelden zijn het bindend referendum en het volksinitiatief.
In een systeem zonder vertegenwoordigers, bijvoorbeeld aangehangen door Akiva Orr, is er geen rol weggelegd voor politieke partijen en een parlement. Jean-Jacques Rousseau was een groot voorstander van de directe democratie.
De Volksvergadering is een vorm van directe democratie, die onder andere toegepast werd en wordt in Athene (de Ekklesia), Zwitserland (de Landsgemeinde), Noord-Amerika (de Town-meeting) en het voormalige Joegoslavië (het bedrijfsradenstelsel). Volksraadplegingen en plebiscieten worden ook weleens tot vormen van directe democratie gerekend, maar door hun niet-bindende karakter behoren zij niet specifiek tot deze categorie.
Representatieve democratie
Representatieve democratie wordt ook wel parlementaire democratie genoemd. De representatieve democratie ontstond als praktische oplossing bij het groeien van het aantal mensen binnen de democratie: het was praktisch niet mogelijk dat iedereen direct over elk onderwerp meebesliste. De meeste westerse democratieën zijn parlementaire en daarmee representatieve democratieën. Er zijn verschillen in kiesstelsels. Sommige landen verdelen zich in districten die elk een winnaar als afgevaardigde sturen, terwijl andere landen alle zetels rondom de tafel gelijkelijk verdelen naar de uitslag van de algehele uitslagen.