miniatuur|Voorbeeld van een familienaam Een familienaam of geslachtsnaam is dat deel van een persoonsnaam dat uitdrukt dat de drager lid is van een bepaalde familie. De familienaam gaat meestal over van ouders op kinderen, van de ene generatie op de andere. Familienamen kunnen worden onderscheiden van patroniemen, die familierelaties op een andere manier uitdrukken. Voor individuele leden van een familie zijn er voornamen, roepnamen of bijnamen.
In veel landen, waaronder bijna alle Europese landen, komt de familienaam ná de voornaam; daarom noemt men de familienaam vaak de achternaam. In de meeste culturen waar familienamen bestaan is het gangbaar dat de achternaam van de vader overgaat op het kind; in sommige gevallen krijgt iemand echter de familienaam van zijn of haar moeder, of allebei de namen. Naast tradities zijn er van land tot land verschillende wetten en regels voor naamgeving.
Naamvormen Een naamvorm van een naam is de oorsprong van een naam, hoe hij is ontstaan. De naamvorm geldt als een groot deel van de verklaring van een naam. De meeste achternamen zijn in een van de volgende vier categorieën in te delen.Nederlandse Familienamenbank
Afstammingsnaam: Een naam die aangeeft van wie de naamdrager afstamt, of een andere relatie aangeeft. De Jong, Vriend, De Neve. Patroniem: Naam die aangeeft wie de vader is. Jansen, Peeters. Metroniem: Naam die aangeeft wie de moeder is. Mariën, Luyts. Geografische namen: Een naam die aangeeft waar iemand vandaan komt of van afstamt. Adresnaam: Naam die een specifieke plaats aangeeft. Van den Berg. Herkomstnaam: Naam die een ruimere herkomst beschrijft. Hollander, De Vries. Beroepsnaam: Naam die een beroep, dagbesteding of een veel ruimere bezigheid beschrijft. De Boer, Burger, Bakker. Metonymische beroepsnaam: Naam die niet zozeer een beroep beschrijft, maar een voorwerp dat met dat beroep te maken heeft. Bijl voor een houtwerker, Brood voor een bakker. Eigenschapsnaam: Naam die een eigenschap beschrijft, zowel fysiek als psychisch. De Lange, De Wilde, Liefhebber. Metaforische naam: Een naam die is ontstaan doordat de persoon ergens aan deed denken, vaak dieren. Vos, De Leeuw. Zinwoordnaam: Een veelal opvallende naam die een eigenschap beschrijft, in een soort zinsvorm, vaak met werkwoord. Kijk in de Vegte, De Kwaadsteniet, Zondervan, Niemantsverdriet, Lachniet. Vondelingennaam: Naam die werd gegeven aan een vondeling, vaak naar de plaats of tijd waar het kind gevonden werd. Groen, Vondeling, Gevonden (tevens zinwoord). Kleur: Voorkomende namen zijn: De Groen, De Blauw, Van Geel, Roode, De Zwart, De Grijs, Lila, De Bruin, De Wit.
Verschillende namen voor mannen en vrouwen In een aantal talen worden namen vervoegd als een bijvoeglijk naamwoord of een zelfstandig naamwoord. Daardoor kan men aan de naam ook het geslacht van de persoon zien. Zo wordt in Tsjechië Navrátil gebruikt voor mannelijke naamdragers en Navrátilova voor de vrouwen.
Volgorde van voor- en achternaam In Oost-Aziatische talen zoals het Chinees, Japans, Koreaans en Vietnamees, maar ook in het Hongaars, gebruikt men eerst de familienaam en dan de naam die het kind bij de geboorte krijgt.
Bij Mao Zedong is Mao dus de Chinese familienaam, bij Hồ Chí Minh is Ho de familienaam en bij Kim Il-sung is het Kim. In Japan kent men de kunstenares die in het Westen als Yoko Ono bekendstaat, als Ono Yoko. In Hongarije spreekt men van Liszt Ferenc voor Franz Liszt, Kodály Zoltán voor Zoltán Kodály en Bartók Béla voor Béla Bartók (Hongaarse componisten). Ferenc, Zoltán en Béla zijn de voornamen of doopnamen (utónév, keresztnév), Liszt, Kodály en Bartók zijn hier de achternamen (vezetéknév) of familienaam (családnév).
Mede hierom is de term familienaam duidelijker dan achternaam. Voor de andere naam is in het Nederlands geen gangbaar, algemeen toepasbaar alternatief voor ‘voornaam’, dat bij namen met de omgekeerde volgorde verwarrend is. In het Engels voorkomt men verwarring met de term given name (‘gegeven naam’).
Ook in talen die normaal gesproken de familienaam achterop zetten, zoals het Nederlands, wordt soms de omgekeerde volgorde gebruikt als namen alfabetisch gesorteerd moeten worden. Het is in deze talen namelijk wel gebruikelijk op de achternaam te sorteren en daarna pas eventueel op de voornaam of voorletters. Ter herkenning wordt in deze gevallen een komma geplaatst na de achternaam. 'Willem Drees' wordt dan 'Drees, Willem' zodat hij onder de D komt in een alfabetische lijst.
In het Frans laat men de komma meestal weg. Daar schrijft men in officiële documenten de achternaam volledig in hoofdletters zodat op die manier te herkennen is welke volgorde is toegepast. Ook in andere landen wordt dit soms zo gedaan. Als Fransen mondeling hun naam opgeven, noemen ze soms ook de familienaam als eerste.
In Nederland is het gebruikelijk om bij achternamen die met een voorvoegsel beginnen, op het ‘grondwoord’ te sorteren. Daarom gaat bij ook het voorvoegsel naar achteren te verplaatsen, het komt dan nog achter de voornamen of voorletters. 'Henk de Vries' wordt dan 'Vries, Henk de'. Dit geldt niet voor sommige voorvoegsels uit andere talen, zoals het Franse Le. In België ziet men het voorvoegsel meestal als integraal deel van de achternaam en blijft het dus vooraan staan: 'Hans Van der Velde' wordt 'Van der Velde, Hans'.
Gebruik in verschillende landen Nederland
In het Nederlands en de meeste andere westerse talen bestaat iemands volledige naam uit zijn of haar voornaam of voornamen gevolgd door de achternaam. Een achternaam kan beginnen met een of meer tussen- of voorvoegsels. Voorvoegsels worden los geschreven, maar het komt ook voor dat het voorvoegsel in de naam geïntegreerd is, bijvoorbeeld als Vermeulen. Dit laatste gebeurt vaak als een familie met een Nederlandse naam in het buitenland woont, zoals Vanderbilt. Voor- en tussenvoegsels worden in Nederland niet met een hoofdletter geschreven als ze worden voorafgegaan door een ander deel van de naam, bijvoorbeeld Jan van der Meulen en de heer J. van der Meulen met een kleine V, maar de heer Van der Meulen met hoofdletter V. Er is dus verschil tussen Burgemeester Van Groningen en Burgemeester van Groningen. Woont iemand met een Nederlandse naam in het buitenland, dan wordt het voorvoegsel vaak een hoofddeel van de naam, met hoofdletter, zoals bij Dick Van Dyke, in de telefoongids onder de letter V. Overigens is een bijvoeglijk naamwoord dat in een naam voorkomt, bijvoorbeeld Grote in Grote Beverborg geen voorvoegsel maar een integraal deel van de achternaam.Zie Tabel 36 (Voorvoegsels) van de landelijke tabellen van de Basisadministratie Persoonsgegevens en Reisdocumenten voor een volledig overzicht van welke woorden in Nederland als voorvoegsel worden beschouwd.
Buitenlandse namen worden in principe gespeld met hoofdletters of kleine letters zoals in het land van herkomst gebruikelijk is. Persoonsnamen worden alfabetisch gesorteerd op het hoofdwoord van de achternaam, wat in de meeste gevallen dus neerkomt op het eerste woord met een hoofdletter, bijvoorbeeld Meulen, Jan van der onder de letter M.
Familienaam van partner Gehuwden en geregistreerde partners mogen de familienaam van hun partner voeren. Trouwt Julia de Boer met Jan van der Meulen, dan kunnen beiden als achternaam De Boer, Van der Meulen, De Boer-van der Meulen of Van der Meulen-de Boer gebruiken. Dat laatste kan beschouwd worden als verkorting van Van der Meulen, geboren De Boer. Zie ook Née (geboortenaam). Het is gebruikelijk de namen met een streepje te verbinden, maar dat is wettelijk niet verplicht. Sinds 1998 geldt het recht om de naam van de partner te voeren ook voor mannen. Het voeren van de naam van de partner verandert de officiële naam in Nederland niet, in officiële registers blijft het dus altijd Julia de Boer.
Familienaam van kinderen Ouders hebben keuzemogelijkheden voor de familienaam van de kinderen.
Geslachtsnaamswijziging Het is mogelijk de achternaam officieel te laten wijzigen, maar dit kan alleen als de wet dit toestaat. De regels hiervoor zijn opgenomen in het Besluit geslachtsnaamswijziging. Veranderen mag bijvoorbeeld als de achternaam als bespottelijk kan worden gezien, zoals Poepjes of Naaktgeboren, als de achternaam zo vaak voorkomt dat dit verwarring oplevert, zoals De Vries of Jansen, als men de achternaam wil hebben van de moeder na een echtscheiding of die van een stief- of pleegouder of als de achternaam verkeerd is gespeld.
Een naamswijziging moet worden aangevraagd bij het Ministerie van Justitie en Veiligheid afdeling Dienst Justis. De staatssecretaris van Justitie en Veiligheid beslist of de aanvraag wordt toegewezen of niet. Na een bezwaartermijn van zes weken zal de Koning door middel van een koninklijk besluit de wijziging toestaan en deze zal als "latere vermelding" worden toegevoegd aan de geboorteakte, als er een geboorteakte is geregistreerd in een Nederlandse gemeente. De duur van de procedure is afhankelijk van de reden van de naamswijziging, maar gemiddeld duurt dit een half jaar. Een naamswijziging houdt in dat identiteitsbewijzen, zoals paspoort en rijbewijs, van rechtswege vervallen en er nieuwe moeten worden aangevraagd. Voor de naamswijziging van een kind dat wordt erkend, is geen koninklijk besluit nodig. De ouders kunnen de ambtenaar van de Burgerlijke Stand verzoeken de naam te wijzigen in de akte van erkenning.
Voorbeelden van naamswijziging: Artiest Adriaan Kyvon is geboren als "Kloot"; Musicus Theodor Olof had geboortenaam Schmuckler (1924), geslachtsnaam Wolffberg tot 1954; Architect Evert Jan Rotshuizen die van geboorte Rothuizen heette; Jurist Sander Terphuis is in Iran geboren als "Ahmad Queleich Khany".
België
Tussenvoegsels worden in België altijd gespeld zoals ze op de identiteitskaart staan. Meestal is dit met een hoofdletter en vaak ook aan elkaar of aan het hoofdwoord vast geschreven, bijvoorbeeld Jan Van Den Berghe, Jan Van den Berghe, Jan Vanden Berghe of Jan Vandenberghe. Tussenvoegsels, inclusief hun schrijfwijze met hoofd- en kleine letters, maken integraal deel uit van de achternaam: Jan van den Berghe is dus niet dezelfde persoon als Jan Van den Berghe of Jan van Den Berghe. Persoonsnamen worden bijgevolg alfabetisch gesorteerd op de gehele achternaam inclusief tussenvoegsels, bijvoorbeeld Van den Berghe, Jan, Vanden Berghe, Jan of Vandenberghe, Jan onder de V.
Enkele en dubbele familienamen In België was de algemene regel tot 2014 dat een kind de naam van de vader kreeg. Enkel als de vader onbekend was of het vaderschap niet erkende, kreeg het kind de naam van de moeder. Afwijken hiervan was zeer moeilijk en werd slechts in enkele gevallen toegestaan. Sinds 1 juni 2014 hebben ouders meerdere opties voor de familienaam van hun kinderen. Men kan kiezen uit de familienaam van de ene ouder, de familienaam van de andere ouder of een dubbele familienaam. Bij een dubbele familienaam mag eender welke familienaam op de eerste plaats komen te staan. De twee namen worden gescheiden door een spatie en onderscheiden zich van samengestelde namen in de zin dat ze deelbaar zijn en als twee verschillende namen worden aangezien. In de geboorteakte wordt in zo'n geval gespecificeerd: Naam: Durand Peeters op grond van de gemeenschappelijke verklaring van de ouders (eerste deel: Durand; tweede deel: Peeters)
Bij adoptie geldt eenzelfde keuzevrijheid. Bij naturalisatie kan men onder bepaalde voorwaarden een nieuwe Nederlandse of Franse achternaam kiezen.