De razzia van Rotterdam op 10 en 11 november 1944 is de grootste razzia die de Duitse bezetter in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft gehouden. Bij deze razzia zijn ongeveer 52.000 van de 70.000 mannen tussen 17 en 40 jaar uit Rotterdam en Schiedam weggevoerd, een vrij hoog percentage vergeleken met latere razzia's in andere steden, toen het verrassingseffect minder groot was. In november 1944 was het zuiden van Nederland bevrijd en was de slag om Arnhem mislukt. In Nederland was de spoorwegstaking uitgebroken en stond de hongerwinter voor de deur. De motieven van de Duitse bezetter om de weerbare mannelijke bevolking van Rotterdam af te voeren zijn niet geheel duidelijk: de officiële reden was arbeidsinzet, maar het kostte de Duitsers moeite om werk te vinden voor deze mannen. Mogelijk was het plan ingegeven door de angst van de Duitse bezetter om bij het naderen van de Engelse troepen in de rug te worden verrast door gewapende verzetsacties.
Aktion Rosenstock thumb|Oproep voor de arbeidsinzet Op de avond van 9 november werden onder de codenaam Aktion Rosenstock 8000 Duitse soldaten ingezet, waarbij alle belangrijke bruggen en pleinen bezet werden en het telefoonverkeer werd afgesloten. In sommige delen van de stad werden pamfletten bezorgd met de volgende tekst:
Uitvoering thumb|De razziagebieden en de verzamelplaatsen. Op 10 november 1944 werd de razzia uitgevoerd in Schiedam en in de gedeelten van Rotterdam die buiten de zwarte lijn gelegen zijn. Op 11 november werd de razzia uitgevoerd in het stadsgedeelte binnen de zwarte lijn. De razzia werd straat voor straat en huis voor huis uitgevoerd waardoor ontsnappen nauwelijks mogelijk was. De eerste dag werden Schiedam en de rand van Rotterdam doorzocht, de tweede dag volgde het centrum van Rotterdam. De mannen werden op diverse locaties samengebracht, waaronder het Stadion Feijenoord. Van de opgepakte mannen vertrokken er circa 20.000 te voet richting Utrecht, 20.000 werden per rijnaak afgevoerd en 10.000 per trein. Met name op het station in Haarlem wisten nog mensen te ontsnappen met hulp van de Haarlemse burgers. Hier is ten minste één Rotterdammer doodgeschoten als voorbeeld voor de overigen. Ook in Wezep zijn vijf mensen doodgeschoten die trachtten te ontsnappen. Van de afgevoerde mannen werden er circa 10.000 tewerkgesteld in het oosten van Nederland, de rest ging voor de Arbeitseinsatz naar Duitsland. In de nacht van 19 op 20 november zijn nog ten minste 25 Rotterdammers omgekomen, toen de trein, waarin zij zaten, op het station vanbron: zie blz. 198 Bad Zwischenahn op een stilstaande locomotief botste. Daarbij vielen ook tientallen gewonden. In Duitsland werden de mannen veelal in barakkenkampen ondergebracht; in die periode werden dagelijks geallieerde bombardementen op Duitse steden uitgevoerd. Na de oorlog kwamen de mannen als displaced person weer terug naar Nederland. In totaal kwamen in Duitsland tussen de 24.500 en 29.000 Nederlandse dwangarbeiders om het leven,Albert Oosthoek, De Rotterdamse arbeidsinzet 1940-1945 (Soesterberg: Aspekt, 2009), 116-117 waarvan ten minste 410 uit Rotterdam.B.A. Sijes, De arbeidsinzet. De gedwongen arbeid van Nederlanders in Duitsland, 1940-1945 ('s Gravenhage: SDU, 1990), 555
Vervolgacties De actie in Rotterdam was de laatste grootschalige operatie. Ongeveer 80% van alle in Rotterdam aanwezige mannen werd opgepakt. Het aantal opgehaalde mannen in de volgende steden, waaronder Delft, was beperkt doordat de bevolking van het drama in Rotterdam had gehoord en veel mannen tijdig betere schuilplaatsen konden maken of elders konden onderduiken. Hiermee mislukte het plan van de Duitse bezetter om alle resterende aanwezige mannen in het bezette gebied van Zuid-Holland en Utrecht af te voeren naar Duitsland.
Vastlegging geschiedenis Projecten In 2012 zijn er voor het mondelingegeschiedenisproject Reis van de Razzia vijfenzeventig interviews met getuigen opgenomen, die zijn te raadplegen op de website getuigenverhalen.nl van het NIOD.
In 2024 werd in Rotterdam een project gestart om informatie bijeen te brengen over de mensen die op Charlois werden verzameld op de Sluisjesdijk.Verhaal van mijn vader Geraadpleegd 20 november 2024
In 2025 startte bij het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies het digitaliseringsproject ‘Razzia van Rotterdam Digitaal’. Dit project richt zich op de digitalisering van een bijzondere onderzoekscollectie van Ben Sijes. Sijes werkte als wetenschappelijk medewerker aan het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie – de voorloper van het huidige NIOD. Hij vergaarde de collectie tussen 1946 en 1951 om zijn boek 'De razzia van Rotterdam, 10-11 november 1944' te schrijven. Het huidige digitaliseringsproject maakt Sijes’ werkarchief met honderden interviews, correspondenties en vragenlijsten over de razzia’s te Rotterdam in 1944 weer zichtbaar, houdbaar en bruikbaar. Dit doet het NIOD voor zowel professionele historici als voor een bredere groep geïnteresseerden.NIOD digitaliseringsproject: Razzia van Rotterdam Digitaal Geraadpleegd 28 oktober 2025
Monument
Op 10 november 2023 onthulde burgemeester Aboutaleb, samen met een aantal slachtoffers en nabestaanden, op de Parkkade in Rotterdam het Razzia Monument Rotterdam. Het is opgedragen aan alle slachtoffers van de grootste razzia van Europa naar weerbare mannen, die op 10 en 11 november 1944 plaats vond in Rotterdam en Schiedam. Het monument, geplaatst in het hart van het gehele getroffen gebied, is een burgerinitiatief dat door twee nabestaanden werd gestart. Het is ontworpen en gemaakt door de Rotterdamse beeldend kunstenaar Anne Wenzel.
Jaarlijks wordt op 10 november bij het monument een officiële kranslegging georganiseerd.
Literatuur Bochove, Louis, Noordegraaf (red), Schaduwen over Schiedam, Fonds Historische Publicaties Schiedam, Schiedam 1995 Broeder Frans., Honger, Heimwee en Verlangen, Trichis Publishing BV, 2010 Jilleba, Wim., Buitenlander in Vijandig Land, Uitgeverij Aspekt, Soesterberg, 2007 Lansbergen, Els en Michaël, Oorlogsdagboeken van Arie en Piet Lansbergen - Rotterdam, Munchen/Dachau 1944-1945, Uitgeverij TOT/Elbertinck, 2005 Noorderhaven, Jan van (alias voor: J. van Lambaart), Blijdorp Zollhaus 1944-1945, Uitgave Comite Zollhaus 1944-'45, Rotterdam, 1946 Reedijk, Laurens., De Rotterdamse Razzia van 1944, Uitgeverij L.J. Veen, 1999 Sijes, B.A., De razzia van Rotterdam 10-11 november 1944, Sijthoff, Amsterdam, 1951 Sijes, B.A., De arbeidsinzet. De gedwongen arbeid van Nederlanders in Duitsland, 1940-1945, 's-Gravenhage, SDU, ongew. herdruk 1990 Oosthoek, Albert, De Rotterdamse arbeidsinzet 1940-1945, Soesterberg, Aspekt, herz. uitg. 2009 Versluis. René J., In de Voetsporen van een Dwangarbeider, Rotterdam, 2010 Termond, Dick: 44 Nabestaanden: https://november44.nl/, 2025
Externe links
Erik J. de Jager: 'Reis van de Razzia: Een Oral History Project Over de Razzia van Rotterdam'. In: Research Data Journal for the Humanities and Social Sciences, May 2016 http://getuigenverhalen.nl/projecten/reis-van-de-razzia https://web.archive.org/web/20141126180255/http://www.niod.knaw.nl/nl/de-razzia-van-rotterdam/het-boek-razzia-van-rotterdam http://www.zwangsarbeit-archiv.de http://www.dwangarbeider.nl http://www.stichtingreisvanderazzia.nl https://razziamonument.nl/ https://www.johannesterhorst.nl/masterframe29.htm Dagboek van Anton Reedijk https://www.niod.nl/projecten/razzia-van-rotterdam-digitaal Projectpagina 'Razzia van Rotterdam Digitaal' van het NIOD.
Rotterdam Categorie:Tweede Wereldoorlog in Rotterdam Categorie:Geschiedenis van Schiedam Categorie:Gebeurtenis in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog Categorie:Dwangarbeid tijdens de Tweede Wereldoorlog Categorie:1944