Haarlem () is een stad en gemeente in Nederland en de hoofdstad van de provincie Noord-Holland. De stad ligt aan de rivier het Spaarne en in de regio Zuid-Kennemerland.
Haarlem behoort tot de middelgrote steden in de Randstad. Tot de gemeente Haarlem behoren de stad Haarlem en het westelijke deel van het dorp Spaarndam. Haarlem telt inwoners, bron:CBS en is daarmee na Amsterdam de grootste stad van Noord-Holland en de dertiende gemeente van Nederland. De grootstedelijke agglomeratie Haarlem (Haarlem, Heemstede, Bloemendaal en Zandvoort) telt ongeveer 235.000 inwoners, en het stadsgewest Haarlem (Zuid-Kennemerland en IJmond) ruim 385.000 inwoners.
Haarlem wordt voor het eerst genoemd in een document uit de 10e eeuw. In 1245 kreeg het stadsrechten van Willem II van Holland. Aan het eind van de middeleeuwen was Haarlem een van de belangrijkste steden van Holland geworden. In de Vroegmoderne Tijd ontwikkelde de stad zich op industrieel gebied als textielstad en op cultureel gebied als schildersstad.
Naam thumb|links|Haarlem, aangeduid als Harlemum en Haerlem, in de Atlas van Loon (1646). De plaatsnaam Haarlem is waarschijnlijk een verbastering van Haarloheim of "Haralem". Het in het Nederlands verouderde heim hangt samen met heem, dat 'woonplaats' betekent. Haarlo of Hara hangt samen met harula, een verkleinvorm van haar (zandige rug). Ook is het mogelijk dat de naam als geheel 'woonplaats gelegen op een hoge zandgrond in het bos (lo)' zou kunnen betekenen. De precieze oorsprong is echter niet helemaal duidelijk, dit komt doordat het woord haar destijds veel verschillende betekenissen had.
De naam Haralem werd aan het begin van de 10e eeuw voor het eerst op papier gezet door een geestelijke van de Sint Maartenskerk te Utrecht, die een inventarisatie moest maken van alle kerkelijke bezittingen. Op deze lijst wordt de plaats Haralem met drie boerderijen genoemd. (1990): Ach Lieve Tijd. 750 jaar Haarlem en de Haarlemmers. De Vrieseborch – Waanders; p. 6–7
De ligging aan de rivier het Spaarne heeft de stad de bijnaam Spaarnestad opgeleverd. Een inwoner van de stad is een Haarlemmer, maar wordt schertsend ook wel mug genoemd. De herkomst hiervan is niet met zekerheid bekend, maar al in de 14e of 15e eeuw werd 'mug' gebruikt als scheldwoord. Een logische verklaring zou zijn dat er vroeger veel muggen in Haarlem waren. Als alternatieve verklaringen worden het muggenziften van de Haarlemmers genoemd, en een sage over een heks die de inwoners van de stad dreigde te veranderen in muggen als ze niet naar haar zouden luisteren.
In de Vroegmoderne Tijd stond Haarlem bekend als de schildersstad. Dankzij zijn ligging in het noorden van de Bollenstreek en zijn reputatie aan de bollenteelt waarvan de stad tot het begin van de 20ste eeuw het middelpunt was, heeft de stad ook de naam de Bloemenstad gekregen.
In 1658 stichtte Peter Stuyvesant Nieuw-Haarlem in de provincie Nieuw-Nederland, aan de oostkust van de tegenwoordige Verenigde Staten. In 1664 namen de Engelsen de kolonie over en doopten de plaats om tot Harlem. Harlem, dat in het noorden van de borough Manhattan ligt, maakt nu deel uit van de stad New York.
Geschiedenis
Middeleeuwen In de 10e eeuw komt Haarlem voor het eerst voor in literaire bronnen. In de bron wordt de plaats vermeld onder de naam 'Haralem'. Uit archeologisch onderzoek blijkt dat er 1500 jaar voor onze jaartelling al sprake was van bewoning in de omgeving van het Spaarne. De plaats ontstond als geestnederzetting op een strandwal, waarover een landweg, de Herenweg liep die het noorden van Holland met het zuiden verbond.
De stad werd de zetel van de graven van Holland en in 1245 verleende Graaf Willem II Haarlem stadsrechten. Door de gunstige ligging aan het Spaarne en door de hierboven genoemde verbindingsweg kon de stad zich snel ontwikkelen. De economie van de stad draaide in de 13e en 14e eeuw vooral op het brouwen van bier, scheepsbouw en lakennijverheid. In de 15e eeuw liep de economie terug. Dit was mede te wijten aan de onlusten in die periode in Holland en West-Friesland.
Vroegmoderne tijd thumb|Executies door de Spanjaarden tijdens het Beleg van Haarlem in de 16e eeuw. thumb|"Haer-lem" Kopergravure vervaardigd door Jan van de Velde naar een tekening van Pieter de Molijn. Uitgegeven te Amsterdam door Reinier en Joshua Ottens tussen 1726-1766. In 1572 koos Haarlem in de Tachtigjarige Oorlog partij voor de opstandelingen van Willem van Oranje en tegen de Spaanse koning. Aan het eind van dat jaar begon, onder leiding van Don Fadrique Álvarez de Toledo, de belegering van de stad door de Spanjaarden. In juli 1573 gaf de stad zich over, na vrijwel uitgehongerd te zijn. 700 verdedigers, onder wie hun bevelvoerder Wigbolt Ripperda, werden onthoofd. Drie jaar later werd Haarlem geteisterd door een grote stadsbrand. In 1577 vertrokken de Spanjaarden en kwam de stad weer aan de zijde van Willem van Oranje.
Haarlem had als katholieke stad zwaar te lijden onder de reformatie. In het Akkoord van Veere, dat in 1577 werd gesloten, werden de gelijke rechten tussen katholieken en protestanten vastgesteld. Daarmee was Haarlem de enige Hollandse stad waar in die tijd godsdienstvrede was.De Reformatie in Haarlem canonvanhaarlem.nl In juni 1578 bestormden protestanten de toen nog katholieke Grote Kerk op de Grote Markt. Ze plunderden de kerk en doodden de priester. Ook de kloosters werden daarna geplunderd en deels vernield, bedoeld als opstand.
In 1581 werd het Akkoord van Veere beëindigd. Vanaf die tijd was in Haarlem nog maar één godsdienst toegestaan: de gereformeerde. Het katholieke leven ging ondergronds: in schuilkerken, zoals de Oud Katholieke Kerk van St. Anna en Maria aan de Bakenessergracht, bleven de katholieken in het geheim bijeenkomen.
Nadat de rust was teruggekeerd zagen veel Vlamingen en Fransen hun kans en trokken naar Haarlem. Zij bezorgden de Haarlemse linnennijverheid een nieuwe bloeiperiode. De schilder Frans Hals was een zoon van een van deze Vlaamse immigranten.
De stad kende na 1577 een periode van enorme bloei. Het aantal inwoners groeide binnen 50 jaar van 18.000 naar 40.000, wat Haarlem tot een van de grootste steden van Holland maakte. De economische bloei was vooral te danken aan de textielnijverheid, maar ook aan boekdrukkunst en tulpenhandel. In 1631 werd begonnen met de aanleg van een trekvaart tussen Haarlem en Amsterdam en in 1657 werd er een trekvaart gegraven tussen Haarlem en Leiden. Aan het einde van de 17e eeuw was het inwonertal van de stad gegroeid tot 55.000.
Moderne tijd Na 1680 ging het zowel in Leiden als in Haarlem slecht met de textielnijverheid. Het aantal inwoners van Haarlem daalde in 1815 tot onder de 20.000.
thumb|links|Een sneeuwachtig zicht op de Smedestraat. Schilderij van Eduard Alexander Hilverdink uit 1889 In 1839 reed op de spoorlijn Amsterdam - Haarlem de eerste trein in Nederland. In 1842 werd deze spoorverbinding verlengd tot Leiden. De Oude Lijn, zoals deze wordt genoemd, en de andere spoorlijnen in de omgeving van Haarlem werden geëxploiteerd door de HSM. Alle breedspoorlijnen waren tegen 1866 verbouwd naar normaalspoor. Het oorspronkelijke station van Haarlem was gelegen op de plaats van het huidige revisiebedrijf van NedTrain.
Naast de spoorwegverbindingen kreeg de stad ook een tramnetwerk in zowel normaalspoor als meterspoor. Op 28 mei 1878 werd de eerste paardentramlijn tussen station Haarlem en de Dreef geopend door de Haarlemsche Tramway-Maatschappij.J.W. Sluiter: Beknopt overzicht van de Nederlandse Spoor- en tramwegbedrijven In 1913 werd deze lijn geëlektrificeerd en verlengd. Haarlem kreeg ook interlokale stoomtramlijnen naar Leiden en Alkmaar en een elektrische tramlijn Amsterdam - Zandvoort. Alle betrokken tramwegmaatschappijen fuseerden uiteindelijk in de NZHTM (later NZHVM), die de Blauwe Trams exploiteerde. In 1957 werd de laatste tramlijn opgeheven en vervangen door een busdienst. Het NZH-Vervoermuseum houdt de herinnering levend aan de tram- en busgeschiedenis van Haarlem.
thumb|thumbtime=57|De viering van het 700-jarig bestaan van Haarlem als stad in 1946 In 1853 werd het bisdom Haarlem gesticht en tussen 1895 en 1930 werd aan de toenmalige rand van de stad een nieuwe kathedraal gebouwd. Pas in de tweede helft van de 19e eeuw begon de economie van de stad weer op te krabbelen. Er ontstonden nieuwe industrieën, waaronder de rijtuigen- en spoorwagenfabriek Beijnes, de machinefabriek van Figee en de drukkerij van Joh. Enschedé. Ook werden in deze tijd de verdedigingswerken van de stad neergehaald om plaats te maken voor stadsuitbreidingen.
thumb|Luchtfoto van Haarlem (1920-1940), Nederlands Instituut voor Militaire Historie. Op 1 mei 1927 werd de gemeente Schoten een deel van Haarlem. Ook werden delen van andere omliggende gemeenten geannexeerd. In de jaren 1930 leed ook Haarlem onder de slechte economie en na de Tweede Wereldoorlog verdwenen de grote industriële bedrijven uit de stad. Haarlem werd een stad van diensten, scholen en overheidsinstellingen.
21ste eeuw In en na 2000 is in Haarlem een aantal grootschalige bouwprojecten gestart, zoals het project van de Mariastichting, het nieuwbouwplan Raakskwartier en het masterplan Spoorzone.
In 2018 zijn een achttal ontwikkelzones aangewezen, binnen deze zones worden grote aantallen nieuwe woningen gebouwd.Dashboard Ontwikkelzones Haarlem Gemeente HaaremIn kaart: waar bouwt het overvolle Haarlem nog tienduizend woningen? NH Nieuws (4 december 2018) Ontwikkelzone Projecten Stadsdeel Woningen Spaarnesprong Renovatie De Koepel · Scheepmakersdijk · Drijfriemenfabriek · Fietzfabriek Haarlem-Oost 530 Oostpoort Haarlem-Oost 1.100 Schipholweg Hof van Leijh · De Entree Schalkwijk 1.980 Europaweg Winkelcentrum Schalkwijk · Schalkwoud Schalkwijk 2.760 Orionzone Haarlem-Noord 560 Spaarndamseweg Schoterkwartier · Bloom · Spaarnse Terassen Haarlem-Noord 650 Korte Verspronckweg Haarlem Zuid-West 629 Spoorzone Zuidwest Plaza West Haarlem Zuid-West 2.100 Totaal 10.309
Geografie
Haarlem ligt in de noordvleugel van de Randstad. De gemeente grenst met de klok mee aan de gemeenten Velsen, Haarlemmermeer, Heemstede en Bloemendaal. Oostwaarts liggen Amsterdam (19 km) en Schiphol (13 km). De havens van IJmuiden liggen 10 km naar het noorden en de Noordzeekust ligt ongeveer 7 km naar het westen.
Haarlem heeft een belangrijke regionale functie. Het primaire verzorgingsgebied bestaat uit het noordelijke deel van de Zuid-Hollandse Bollenstreek (in het bijzonder de gemeente Hillegom), Zuid-Kennemerland, IJmond en een deel van de Haarlemmermeer. De stad is bisschopszetel van het Bisdom Haarlem-Amsterdam. De agglomeratie Haarlem maakt op haar beurt deel uit van een grotere agglomeratie, de Metropoolregio Amsterdam. Deze regio beslaat een groot deel van de noordvleugel van de Randstad en heeft meer dan 2 miljoen inwoners.
Het Spaarne is de belangrijkste rivier die door Haarlem stroomt. Daaraan staan veel oude loodsen, de Droste-fabriek en andere historische panden. De rivier wordt vooral in de zomermaanden veel gebruikt door pleziervaart. Ook de Mooie Nel aan de noordoostkant van de stad biedt een groot open vaarwater. Vanaf het Spaarne is via Spaarndam het Noordzeekanaal bereikbaar en via de Ringvaart zijn de plassen van Zuid-Holland te bereiken. De grachten en singels in en rondom de binnenstad zijn bereikbaar voor boten met een geringe doorvaarthoogte.
Geologie en landschap thumb|Topografische kaart van de gemeente Haarlem, september 2022