thumb|Ierland krijgt vaak de bijnaam "Emerald Isle" (Smaragden Eiland) omwille van het overheersend groene landschap De geografie van Ierland beschrijft een eiland in het noordwesten van Europa in het noordelijke gedeelte van de Atlantische Oceaan. De belangrijkste geografische kenmerken van Ierland zijn de lage centraal gelegen vlakten omgeven door een ring van bergachtige kustgebieden. Het hoogste punt is Carrauntoohil, dat 1041 meter boven de zeespiegel ligt. De westelijke kustlijn is ruw, met veel eilanden, schiereilanden, landtongen en baaien. Het eiland wordt in twee delen gedeeld door de rivier de Shannon met zijn 386 km lange loop en een estuarium van 113 km. De rivier is ook de langste van Ierland en vloeit zuidwaarts van County Cavan in het noordelijke Ulster tot aan de monding in de Atlantische Oceaan ten westen van de stad Limerick. Vanaf deze stad wordt de rivier almaar breder tot hij in zee uitmondt ter hoogte van Loop Head (County Clare) en Ballybunion (County Kerry), respectievelijk noordelijk en zuidelijk van de Shannon. Er zijn behoorlijke meren langs de Ierse rivieren, waarvan Lough Neagh het grootste is.
Politiek en staatkundig gezien bestaat het eiland uit de Ierland en Noord-Ierland. De eerste bezit jurisdictie over vijf zesde van het eiland. De tweede is een beperkt autonoom gebied van het Verenigd Koninkrijk met jurisdictie over het overblijvende zesde gedeelte. Gelegen ten westen van het eiland Groot-Brittannië heeft het tevens bij benadering 53°N 8°W als coördinaten. Het gebied beslaat een totale oppervlakte van 84.412 km². Het is afgescheiden van Groot-Brittannië door de Ierse Zee en van het Europese vasteland door de Keltische Zee.
Geologische ontwikkeling thumb|Slieve League in het zuiden van County Donegal is een voorbeeld van een oud Iers gesteente. Het oudst bekende Ierse gesteente is ongeveer 1,7 miljard jaar oud en is te vinden op Inishtrahull Island langs de kusten van County Donegal. In andere delen van Donegal hebben wetenschappers gesteenten ontdekt die zijn ontstaan door gletsjerdeposito's. Dit toont aan dat in dit tijdperk een deel van wat Ierland zou worden, in de greep was van een ijstijd. Als gevolg van de werking van latere aardverschuivingen is het zo goed als onmogelijk om de juiste opeenvolging van de gesteentelagen nader te bepalen.
Ongeveer 600 miljoen jaar geleden (het einde van de Precambrium) splitste de Ierse landmassa in twee delen, met het ene deel aan de westelijke kant van de Iapetusoceaan en het andere aan de oostelijke kant. Zij kwamen terecht op ongeveer 80° zuiderbreedte, dicht bij wat nu het huidige noordwesten van Afrika is.Hill, Jon & Davis, Katie. "Precambrian History of England and Wales". GeologyRocks.com, November, 2007. Geraadpleegd op 23 January 2008. Met behulp van de gegevens uit fossielen die gevonden zijn ter hoogte van Bray Head in County Wicklow kon worden afgeleid dat Ierland in deze periode onder de zeespiegel lag. Gedurende de volgende 50 miljoen jaar schoven de twee delen naar elkaar toe om uiteindelijk 440 miljoen jaar geleden samen te komen. Fossielen ter hoogte van Clogher Head in County Louth toonden het samenkomen van fauna aan afkomstig uit kustgebieden van beide kanten van de oorspronkelijk tussenliggende oceaan. De botsing was de aanleiding van de vorming van de bergen in het noordwesten van Ierland, samen met het graniet dat te vinden is plaatsen in Donegal en Wicklow. Op dat moment lag de Ierse landmassa boven de zeespiegel op de breedte van de evenaar. Fossielresten van terrestrisch levensvormen uit deze periode leveren hiervoor het bewijs. Deze bevatten fossielen van bomen van Kiltorcan in County Kilkenny, wijdverspreide beenvissen en zoetwatermosselen en de voetafdrukken van een viervoetig amfibie die bewaard zijn in een plaatje leisteen op Valentia Island in County Kerry. Tevens werd op dat ogenblik ook Old Red Sandstone (oude roze zandsteen) gevormd.
Tussen 400 miljoen en 300 miljoen jaar geleden zonk het noordwesten van Europa (inclusief Ierland) onder in een warme en calcium-rijke zee. Bijgevolg ontstonden grote koraalriffen in deze wateren zodat uiteindelijk de kalksteen gevormd werd die 65% van het gesteente van het eiland uitmaakt. Toen het water zich terugtrok, konden tropische regenwouden en moerassen gaan bloeien. De overblijvende vegetatieresten werden omgezet in kool dat later grotendeels weg erodeerde. Dit tijdperk van het Carboon eindigde met de voortzetting van platentektoniek die Ierland verder noordwaarts liet drijven. De druk die hieruit werd opgestapeld creëerde de Ierse bergketens en heuvellandschappen die vanuit het noordoosten naar het zuidwesten lopen.
thumb|left|Karstlandschap in de Burren Rond 250 miljoen jaar geleden lag Ierland op dezelfde breedte als Egypte tegenwoordig en had het daarenboven een aride klimaat. Het was rond deze tijd dat het grootste deel van de kool en de zandsteen wegerodeerde. De dunnere lagen kalksteen in het zuiden waren ook onderhevig aan deze erosie. De kalksteen die werd blootgelegd na de verdwijning van de zandsteenmantel kwam in aanraking met koolstofdioxide en andere factoren. Bijgevolg ontstond een karstlandschap dat nog steeds zichtbaar is in de Burren in County Clare. Kort hierna ontwikkelden organische resten in de zeeën rond Ierland natuurlijke gas- en petroleumsedimenten die vandaag nog een belangrijk deel uitmaken van de Ierse economie. Vervolgens zonk het eiland zo'n 150 miljoen jaar geleden terug onder water, maar ditmaal in een krijtachtige zee die resulteerde in de vorming van krijt langsheen grote delen van het oppervlak. Sporen hiervan zijn nog steeds te vinden onder de basaltlava in gebieden in het noorden.
65 miljoen jaar geleden begon de vulkanische activiteit waaruit deze lava gevormd werd. De Mourne Mountains en andere gebergten in het noorden van het eiland ontstonden als gevolg van deze activiteit."Northern Ireland - Living World". bbc.co.uk. Geraadpleegd op 23 januari 2008. Het klimaat was toen warm en de vegetatie was weelderig. Vegetatieve overblijfselen in het laagland van Antrim brachten de ontwikkeling van bruinkool of ligniet die onveranderd zijn gebleven tot op vandaag. De warme condities brachten een hoge hoeveelheid neerslag mee die erosieprocessen versnelden en de karstlandschappen vormden.
Ierland benaderde zo'n 25 miljoen jaar geleden zijn huidige ligging. De lange perioden van erosie gaven gevolg aan een behoorlijke bodemvorming waar het grootste deel van de aardkorst mee bedekt werd. In gebieden met goede drainage bestond de bedekkende laag uit bruine of grijze bodem, terwijl in slecht gedraineerde gebieden eerder een zwarte klei overheerste. Toen het klimaat afkoelde vertraagde de bodemvorming en manifesteerden zich miljoenen jaren later dezelfde flora en fauna die de eerste menselijke bewoners zouden leren kennen. Het huidige landschap kwam in zijn geheel tot stand zo'n drie miljoen jaar geleden. Ongeveer 1,7 miljoen jaar geleden kwam de aarde in de greep van een cyclus van warme en koude perioden die ook een onvermijdelijke invloed hadden op Ierland. Het oudste bewijs dat we hiervoor hebben komt van de periode die gekend staat als het Ballylinan Warmtestadium, zo'n half miljoen jaar geleden. Op dat moment ontstonden reeds de Ierse bomen die als typisch voor het eiland worden beschouwd. De werking van het ijs tijdens de koude perioden was de belangrijkste factor die het Ierse landschap tot zijn huidige vorm bracht.
Invloeden van het ijs op het landschap betreffen de vorming van gletsjerkommen zoals Glendalough in Wicklow en keteldalen of gletsjermeren. De afzetting van overblijvende puinhopen onder het smeltende ijs creëerde drumlins die algemeen zijn voor het landschap in de noordelijke binnenland. Onder het ijs vormden zich stromingen en het materiaal dat deze hebben afgezet vormden eskers (in het Iers: ). De grootste onder hen, de Esker Riada, verdeelt het noorden en het zuiden van het eiland. Zijn smeltwaterrug diende ooit als de belangrijkste autosnelweg die de oostkust met de westkust verbond. Ongeveer de helft van de kustlijn bestaat uit een laagliggende duin- en weidelandschap met de naam Machair
Gesteenten en bodemtypen thumb|Lagen siltsteen, schalie and zandsteen kunnen gezien worden aan de Cliffs of Moher, dicht bij Doolin in County Clare. Het grote centrale laagland bestaat uit kalksteen bedekt met afzettingen van klei en zand van gletsjers, met wijdverspreide venen en meren. De is een van de grootste venen. De bergen aan de kust variëren sterk in geologische structuur. In het zuiden bestaan de bergen uit Old Red Sandstone met riviervalleien van kalksteen. In Galway, Mayo, Donegal, Down en Wicklow zijn de bergen voornamelijk van graniet terwijl het noordoosten grotendeels een basaltplateau is. Een opmerkelijke regio is de Giant's Causeway in Antrim. Het is hoofdzakelijk basalt gevormd door vulkanische activiteit tussen 50-60 miljoen jaar geleden. De bazalten waren oorspronkelijk een deel van het grote Thuleaanse Plateau gevormd in het Paleogeen.Brittle tectonism in relation to the Palaeogene evolution of the Thulean/NE Atlantic domain: a study in Ulster Retrieved on 2007-11-10
De bodems van het noorden en het westen zijn in het algemeen slecht gedraineerde turfbodems en gleybodems waaronder turfachtige podzolgronden. In het zuiden en het oosten daarentegen zijn de bodems goed gedraineerde bruine en grijs-bruine podzols. Dit komt tot uiting in de spreiding van de neerslag op het eiland, waarbij slecht gedraineerde streken de grootste hoeveelheden neerslag krijgen.
In het noorden van County Clare is een ongewone omgeving alomtegenwoordig, met name in het gebied de Burren. Dit karstlandschap bestaat uit kalksteen (als moedergesteente) met weinig tot geen bodem in de binnenste gebieden. Er zijn veel zinkgaten waar oppervlaktewater verdwijnt in de poreuze gesteentelaag en in sommige gebieden zijn wijdvertakte grotten gevormd. De grot ), dicht bij Doolin, herbergt een van 's werelds langste vrijhangende stalagtieten.
Bergketens thumb|Bergen, meren, rivieren en andere fysische kenmerken van Ierland zijn zichtbaar op deze kaart. (large version). Ierland bestaat voornamelijk uit een vlak en laag liggend gebied in het binnenland omgeven door bergketens zoals de Macgillycuddy's Reeks, Comeragh Mountains, Blackstairs Mountains, Wicklow Mountains, the Mournes, Glens of Antrim, Sperrin Mountains, Bluestack Mountains, Derryveagh Mountains, Ox Mountains, Nephinbeg Mountains en de Twelve Bens/Maumturksgroep. Sommige bergketens liggen meer in het binnenland in het zuiden van Ierland, zoals de hoogste binnenlandse keten de Galtee Mountains, Silvermines en Slieve Bloom Mountains. De hoogste top is Carrauntoohil met 1 041 m en ligt in de Macgillycuddy's Reeks. Deze bergketen van de door een gletsjer ingesneden bergen van zandsteen ligt in County Kerry. De bergen zijn niet hoog - slechts drie toppen overschrijden 1.000 m en de andere 457 zitten boven 500 m.
Rivieren en meren thumb|left|Lough Lene, County Westmeath De belangrijkste rivier in Ierland is de rivier Shannon, die is met 386 km de langste rivier van Ierland en ook van alle Britse Eilanden. Deze rivier verdeelt het venige binnenland met het westen van het eiland. Hij stroomt door drie meren: Lough Allen, Lough Ree, en Lough Derg. Dit laatste is het grootste van het trio. De Shannon mondt uit in de Atlantische Oceaan, nadat hij de stad Limerick achter zich heeft gelaten ter hoogte van het estuarium.
Andere grote rivieren zijn de Liffey, de Lee, de Blackwater, de Nore, de Suir, de Barrow, de Erne en de Boyne. (Zie ook de lijst van rivieren in Ierland)