thumb|Het Catalaanse taalgebied Het Catalaans (català) is een Romaanse taal die in meerdere variëteiten en dialecten wordt gesproken in de Spaanse autonome gemeenschappen Catalonië, de Balearen en Valencia, in het land Andorra, in het Zuid-Franse Roussillon (of Pyrénées-Orientales), in het oosten van Aragón (Franja de Ponent), in een klein gedeelte van Murcia (El Carxe) en in de stad Alghero op het Italiaanse eiland Sardinië. Er zijn zo'n tien miljoen sprekers van het Catalaans.
De taal vertoont sterke overeenkomsten met het Occitaans, dat in Zuid-Frankrijk gesproken wordt. Het is de officiële taal van Andorra. Volgens artikel 2 van de Spaanse grondwet (zestalig) is het Castiliaans de officiële taal maar zijn de andere Spaanse talen zoals Catalaans, Galicisch en Baskisch ook officieel, "in die autonome gemeenschap waar ze gesproken worden".
Geschiedenis thumb|left|250px|Decreet waarin Lodewijk XIV van Frankrijk het Catalaans verbiedt thumb|300px|Ontwikkeling van de taalgebieden Zoals bij alle Romaanse talen is de oorsprong van het Catalaans te vinden in het Latijn, zoals dat werd gesproken door het gewone volk en de Romeinse soldaten. In vergelijking met andere talen op het Iberisch Schiereiland, heeft het Catalaans minder invloed van het Arabisch ondergaan, doordat de Moorse bezetting veel korter geduurd heeft. Hierdoor is de taal dichter bij het Latijn gebleven dan het Castiliaans. De taal kende een literair hoogtepunt tussen de 13de en de 15de eeuw. De filosoof en filoloog Ramon Llull (1235-1316) was de eerste Europese auteur die een Romaanse taal, namelijk het Catalaans, boven het Latijn verkoos voor zijn publicaties.
Na de ontdekking van Amerika in 1492, nam de politieke macht van het Huis van Castilië enorm toe en daarmee een toenemende verspaansing van het culturele leven. In Spanje werd het Catalaans in 1714, met de opkomst van de dynastie van het Huis Bourbon, verboden. In 1659 werd de Catalaanssprekende provincie Roussillon door Frankrijk geannexeerd. Na de Franse Revolutie moest iedereen daar, vanuit de gedachte van de égalité (gelijkheid), Frans spreken en werden andere talen uit het staatsonderwijs en het openbare leven geweerd.
In de 19de eeuw kende het Catalaans een eerste herleving. Spanje verloor een voor een zijn koloniën, de industriële revolutie bracht welvaart en macht naar Catalonië en de opkomende burgerij koos voor Catalaans. De taalkundige Pompeu Fabra i Poch schreef op het einde van de 19de eeuw de eerste moderne spraakkunst, die tot een standaardwerk uitgroeide. Het duurde echter tot 1931 voor de taal een officieel statuut kreeg, op basis van het lexicografische en spraakkundige werk van Fabra. Voor korte duur echter. Door de Spaanse Burgeroorlog kwam dictator Franco in 1939 aan de macht. Hij verbood streektalen, dus ook het Catalaans, en liet ook alle Catalaanstalige boeken van na 1850 vernietigen.
Na de dood van Franco werd de taal, als onderdeel van het democratiseringsproces, in 1975, weer toegelaten. Het volgende schooljaar werd de taal weer ingevoerd in het onderwijs. In de democratische grondwet uit 1978 krijgt het Catalaans, volgens artikel 3, een "officieel statuut in de autonome regio's waar het gesproken wordt, in overeenstemming met de regionale grondwet".Constitució De Spaanse Grondwet, 1978, pagina 9, artikel 3 De autonome regering van Catalonië (Generalitat de Catalunya) propageert sindsdien actief het gebruik van het Catalaans in alle onderdelen van de samenleving. In samenwerking met uitgeverij Gran Enciclopèdia Catalana worden geregeld brochures uitgegeven met woordenlijsten en taaladvies voor de meest uiteenlopende vakgebieden en onderwerpen. Het Centre de Terminologia, beter bekend als Termcat werd in 1985 opgericht om de burgers taaladvies te geven en eventueel vertalingen of neologismen voor nieuwe begrippen voor te stellen.www.termcat.cat Er wordt intensief samengewerkt met de regeringen en de culturele instellingen van het Valenciaanse Land en de Balearen met het doel zowel de lokale varianten als de eenheid van de Catalaanse taal te bewaren.
Catalaans in de huidige betekenis thumb|Tweetalig straatnaambord in Perpignan Catalaans is opnieuw een zichtbare taal geworden. Kranten (Avui, El Punt sinds 2012 gefuseerd tot El Punt Avui), chansonniers, met als bekendste Lluís Llach i Grande, een bloeiende popscene "Rock Català" met Els Pets (De Scheten), Sopa de Cabra (Geitensoep), Els Gossos (de Honden), Lax'n'Busto, Sau enzovoort.
Om in dienst te kunnen treden van de Catalaanse overheid, inclusief het openbaar onderwijs, is het noodzakelijk de Catalaanse taal in woord en geschrift te beheersen. Het lager en middelbaar onderwijs zijn volledig in het Catalaans en het Castiliaans wordt als tweede taal onderwezen. Aan de universiteiten in Catalonië wordt in het Catalaans, en, in steeds mindere mate, in het Castiliaans en, soms, in het Engels gedoceerd. De rechtspraak is nog in het Castiliaans, maar als het nieuwe Estatut (of lokale grondwet) goedgekeurd wordt, zouden de rechters tweetalig moeten worden.
Volgens gegevens uit 2001 van de statistische afdeling van de gemeente Barcelona begrijpt 95% van de bevolking in Barcelona het Catalaans, kan 74,6% het spreken, kan 75% het lezen en kan 47,1% het schrijven.Statistische afdeling van de gemeente Barcelona: Kennis van het Catalaans per leeftijdsgroep (2001)
Catalaans wordt gesproken door zo'n 11,5 miljoen mensen in Catalonië, Het Valenciaanse Land, de Balearen (Mallorca, Menorca en Ibiza), Andorra, en in de omgeving van Perpignan in Frankrijk.Catalan-Valencian-Balear, Ethnologue. In de stad Alghero aan de noordwestkust van Sardinië spreekt men Algherees, dat een vorm van het Catalaans is. Volgens een taalkundig onderzoek uit 2004 spreekt 22,4% van de inwoners van Alghero het Algherees als eerste taal en kan 90,1% van de bevolking ten minste een beetje de taal spreken. In Perpignan (Perpinyà) in Frankrijk is de heropleving wat voorzichtiger, maar zijn inmiddels de straatnaamborden tweetalig. In het officieel tweetalige País Valencià (València, Castelló de la Plana en Alacant) staat de taal onder druk van unitaristische partijen. In februari 2006 heeft Catalonië een eigen domeinnaam gekregen: .cat.
De tweede taal is Castiliaans. Catalaans is een Romaanse taal en lijkt, geschreven, zowel op Castiliaans als Frans en Italiaans. De uitspraak is minder staccato en klinkt veel minder scherp dan het Spaans.
Vrijwel alle Catalanen zijn tweetalig en spreken zowel Catalaans als Castiliaans als moedertaal.Kennis van Spaans en Catalaans, Idescat, Instituut voor de Statistiek van Catalonië. Een uitzondering is de bevolking in sommige bergdorpen van de Pyreneeën (waar men niet altijd Castiliaans spreekt) en andersom, de bevolking afkomstig uit andere delen van Spanje die nooit Catalaans heeft geleerd, onder andere door het toenmalige verbod in tijden van het Franco-regime.
Vergelijking met andere Romaanse talen Het Catalaans is sterk verwant aan het Occitaans, en in mindere mate aan het Castiliaans en Frans, al is vooral op lexicaal vlak de invloed van het Castiliaans groot. Het Oudcatalaans was vrijwel gelijk aan het Oudoccitaans. De meeste van die begrippen zijn secundair, via het Castiliaans ontleend. Iemand die Castiliaans spreekt, zal het Catalaans als een andere taal ervaren, ook al zijn er overeenkomende woorden (die echter soms valse vrienden zijn). Dit is ongeveer zoals Nederlanders het Duits ervaren en omgekeerd. Anderzijds zijn er in het Catalaans, dat gesproken wordt in een streek die slechts een korte tijd door de Arabieren bezet werd, veel minder woorden van Arabische herkomst dan in de rest van het Iberisch Schiereiland.
Net als het Occitaans en Frans heeft het Catalaans alle eindklinkers uit het Latijn verloren, behalve -a (die in het Frans een stomme -e is geworden). Daardoor eindigen vrijwel geen woorden op -o, en waar dit wel zo is betreft het een ontlening. Dit is goed te zien in de voltooide deelwoorden: NederlandsCatalaansCastiliaans Italiaansgeliefd, bemindamatamadoamato Net als in het Occitaans worden de stemhebbende medeklinkers b, d en g in beide talen aan het woordeinde stemloze p, t, en c, en een -v aan het einde verandert in -u. Dit is in veel bijvoeglijke naamwoorden en voltooide deelwoorden te zien, die in het mannelijk geen uitgang hebben (doordat de -o is weggevallen) maar in het vrouwelijk wel: NederlandsCatalaans (m)Catalaans (v)blauwblaublavagezongencantatcantada Met het Occitaans en het Frans heeft het Catalaans ook gemeen dat aan het woordeinde -n en -r verdwijnen na een beklemtoonde lettergreep (hoewel het Frans een neusklank overhoudt). De -r wordt nog geschreven omdat die in sommige Catalaanse woorden uitgesproken wordt. Door dit wegvallen eindigen er veel woorden op beklemtoonde klinkers, waar in andere talen een -n volgt: NederlandsCatalaansFransCastiliaansItaliaansCatalaanscatalàcatalancataláncatalanoMartijn (eigennaam)MartíMartinMartínMartinohandmàmainmanomanobroodpapainpanpane Het Catalaans behoudt net als alle andere Romaanse talen de Latijnse 'f' die in het Castiliaans stom geworden is en met een 'h' geschreven wordt, zoals in: NederlandsCatalaansFransCastiliaansijzerferroferhierrodoen ferfaire hacerschimmelfongfongushongomeelfarinafarineharina De Latijnse beklemtoonde 'e' en 'o' blijven bewaard en worden niet gediftongeerd zoals in het Frans, Castiliaans of Italiaans: NederlandsCatalaansFransItaliaansCastiliaansdeurportaporteportapuertavuurfocfeufuocofuegogoedbonabonbuonabuenhemelcelcielcielocielogoed (bw)bébienbenebienaardeterraterreterratierra Met het Italiaans en het Portugees heeft het gemeen dat het bezittelijk voornaamwoord altijd voorafgegaan wordt door een lidwoord: el meu ("mijn", Portugees o meu, Italiaans il mio), met uitzondering van directe familiebanden, waar vormen als mon pare, sa mare behouden werden, naast el meu pare en la seva mare. Uniek voor het Catalaans is dat l- aan het begin is gepalataliseerd tot ll- : NederlandsCatalaansOccitaans Castiliaanstaalllengualengalengua
Wat woordenschat betreft staat het Catalaans door moderne ontleningen dicht bij het Castiliaans, maar voor woorden die rechtstreeks uit het Volkslatijn geërfd zijn komt de woordenschat meer overeen met die van het Occitaans, Frans of in mindere mate het Italiaans. Zo is het woord voor 'klein' in het Catalaans petit net als in het Frans en Occitaans, terwijl het Castiliaanse woord pequeño is. Daarentegen is dona het normale woord voor 'vrouw', verwant aan het Italiaanse donna, waar het Castiliaans mujer (of doña) heeft en het Frans femme (of dame).
Enkele voorbeelden: Nederlands Catalaans Occitaans Castiliaans Frans Ik ga naar de supermarkt. Vaig al supermercat. Vau al supermercat. Voy al supermercado. Je vais au supermarché. Ik heb bij de brandweer gewerkt. He treballat pels bomb(i)ers. Ai trabalhat pels pompièrs. He trabajado para los bomberos. J'ai travaillé chez les pompiers. Ik kan het niet doen. No puc fer-ho./In Roussillon en Costa Brava: Puc pas fer-ho. Pòdi pas o far. No puedo hacerlo. Je ne peux pas faire cela. Tot morgen! Fins demà! A demà(n)! ¡Hasta mañana! À demain! Vaarwel Adéu! Adéu! ¡Adiós! Adieu! alstublieft Si us plau/susplau Se vos plai Por favor S'il vous plait vork Forquilla / forqueta Forqueta Tenedor Fourchette We hebben vandaag al gegeten (avondeten).Ja hem sopat avui/hui.Avèm ja sopat uèi.Ya hemos cenado hoy.Nous avons déjà dîné aujourd'hui. Ik hou van je. T'estimo. T'aimi. Te quiero. Je t'aime. klein Petit Petit Pequeño Petit Goedendag! Bon dia! / Bonjorn! Bonjorn! ¡Buenos Dias! Bonjour! Dank u wel! Mercès! / Gràcies! Mercès! ¡Gracias! Merci!
Variëteiten en dialecten 270px|thumb|Kaart van de Catalaanse variëteiten en dialecten Er wordt onderscheid gemaakt tussen enkele variëteiten of hoofddialecten, die weer gegroepeerd worden in Oost- en West-Catalaans: Oost-Catalaans (català oriental):