Dit artikel geeft een overzicht van de geschiedenis van de prostitutie.
Primaten en primitieve volken Het zich bereid verklaren tot seksuele gemeenschap in ruil voor een materiële tegenprestatie wordtBullough (zie literatuur) p. 4 soms waargenomen bij mensapen, en is dus niet exclusief menselijk. Bij primitieve culturen die de afgelopen eeuwen werden ontdekt door ontdekkingsreizigers werd vaak, maar niet altijd, prostitutie als georganiseerde of geïnstitutionaliseerde bedrijvigheid waargenomenBullough, pp. 9-15, vaak met unieke en originele codes en rituelen die duidelijk niet waren gekopieerd van de modernere samenlevingen. In de film Le Plus Vieux Métier du monde uit 1967 waarin in sketches de ontwikkeling van het beroep door de eeuwen heen wordt geschetst, wordt een ontstaan in de prehistorie gesuggereerd, waarbij een fictieve oervrouw de verleidelijke werking van make-up ontdekt en hoe zij die kan verzilveren.
Mesopotamië, Syrië en Klein-Azië Tijdens de Oudbabylonische periode in Mesopotamië (ca. 1760-1595 voor Christusdateringen: Encyclopedie Encarta (zie lit.) – Mesopotamië; Hettieten; etcetera) waren er minstens drie categorieën prostituees in BabylonBullough pp. 21-22: de Kizrete, de Senhate en de Harimàte. Vaak waren prostituees verbonden aan een wijnwinkel, die ze soms ook zelf beheerden of bezaten. In het Hettitische Rijk, dat zijn hoogtepunt kende in de periode 1450-1200 voor Chr. in Centraal Klein-Azië en Noord-Syrië, onderscheidde de wet twee types prostituees: vrije prostituees en slavinnen-prostituees. Het boek Oude Testament, geschreven rond 400 voor Chr.Bron voor datering: De Nieuwe Bijbelvertaling, Nederlands Bijbelgenootschap, 2004. (De inleidingen op de afzonderlijke boeken.), suggereert dat in Palestina en Egypte en Irak tussen 1600 en 500 voor Chr. beroepsmatige prostitutie alom bekend was.
De oude Grieken thumb|250px|Jongeman biedt een hetaira een geldbuidel aan. Wijnkruik, beschilderd door Polygnotus, Griekenland, rond 430 v.Chr. In de gouden eeuwen van de Griekse beschaving (ca. 500-146 v.Chr.), waar getrouwde vrouwen nauwelijks een rol speelden in het openbare levenBullough p. 31-44, was prostitutie in de publieke opinie geheel geaccepteerd, en de Grieken schreven er veel en openhartig over. Onderaan in de hiërarchie van prostituees en prostitués stonden de pornai en pornoiFranse en Engelse Wikipedia (Prostitution in ancient Greece) schrijven ‘pornai’ [πόρναι] voor vrouwen, ‘pornoi’ voor mannen, en schrijven: “het woord komt van ’pernemi’ [πέρνημι] = ‘verkopen’ ”. Bullough p. 32 schrijft ‘pornoi’ voor vrouwelijke prostituees.: slaven- en slavinnen-prostituees in prostitutiehuizen van en onder toezicht van de staat, te vinden in de meeste Griekse stadstaten. Een trede hoger stonden de straatprostituees die op straat, of aan een open raam, of in taveernes, klanten zochten, en prostituees die in dienst waren bij een taveerne of hotel om de gasten van dienst te zijn met seksuele omgang.
Voor de mannen uit de hogere kringen waren er de hetairae. Hetaira betekent letterlijk: kameraad, gezellin. Hetairae waren vaak hoog opgeleide vrouwen die met hun kennis van literatuur en filosofie en met hun gevatte conversatie deze mannen wisten te boeien. De hetaira overwoogBassermann, p. 48 bij ieder verzoek om sekscontact, afhankelijk van de persoon en het bedrag dat hij bood, of ze op het verzoek inging. Soms ook had ze maanden of jaren een vaste verhouding met een man, en deed dan minder of niet aan prostitutie. De hetairae vroegen hoge prijzen, woonden vaak in riante huizen, en gaven veel geld uit aan kleding, het onderhoud van hun schoonheid, en giften aan de goden.
De oude Romeinen
thumb|300px|left|Fresco in een lupanar (bordeel) in Pompeii, bedolven 79 na Chr. Over de periode tot ongeveer 212 voor Chr. – als komedieschrijver Plautus ten tonele verschijnt – bestaan geen betrouwbare bronnen over prostitutie in het Romeinse Rijk. Vanaf dat moment is er wel duidelijke informatie, echter fragmentarisch. Kennelijk waren er bordelen waar slaven en/of vrijgelatenen tewerkgesteld waren tegen een karig loon; verder waren er vrijgelatenen, en ook wel vrijgeborenen, die als zelfstandig prostituee werkten.
Prostituees stonden niet in hoog aanzien; dat kan echter geheel of gedeeltelijk het gevolg zijn van hun sociale klasse, ze waren veelal slaaf of vrijgelatene. Mannelijk prostitueebezoek werd breed erkend als iets waar mannen nu eenmaal niet buiten kunnen; maar het werd ook gezien als bedreiging voor de huwelijkse staat, en daarmee bedreiging voor het voortbestaan van de Romeinse staat.
Keizer Augustus, bezorgd over te geringe huwelijksbereidheid, verklaarde rond 17 voor Christus buitenechtelijke seks tussen vrijgeborenen strafbaar. Latere keizers voerden maatregelen in die specifiek de prostitutie moesten bemoeilijken of stigmatiseren. Vanaf het jaar 380 na Chr. is de zedelijkheidswetgeving vermoedelijk gebaseerd op christelijke ideeën.
Christendom ‘Vermijd hoererij’ Binnen het Romeinse Rijk ontwikkelde zich vanaf de eerste of tweede eeuw na Chr. het christendom. Het christendom legde veel nadruk op het zich bewust onthouden van zowel huwelijk als seks, en op seksuele zuiverheidBullough pp. 57-59. Daarover bestonden echter inhoudelijk vanaf het begin ook meningsverschillen onder christenenBullough pp. 57-67. Naast Paulus en Augustinus zouden Kerkvaders zoals Tertullianus, St. Athanasius, Basilius, Hiëronymus, Ambrosius en Gregorius zich ook over seksuele moraal hebben uitgelaten. (zie ook Seksualiteit in de vroegchristelijke kerk).
Apostel Paulus van Tarsus was IsraëlietFilippenzen 3:5 én Romeins staatsburgerHandelingen 16:37 en Handelingen 22:28. Gearchiveerd op 16 juli 2023.. Rond 55 na ChristusDatering: De Nieuwe Bijbelvertaling, NBG, 2004: Inleiding op De eerste brief aan de Korintiërs. schreef hij in een brief1 Korinthe 6:18. Zie Griekse grondtekst en diverse vertalingen BibleGateway.com; Nederlandse Statenvertaling uit 1637; Nieuwe Bijbelvertaling uit 2004. aan geestverwanten: “Blijf weg bij hoererij. Alle fouten die de mens kan begaan zijn buiten het lichaam; maar hoererij vergrijpt zich aan het eigen lichaam”. De opvattingen van Paulus werden rond de tweede en derde eeuw in het voor christenen heilige Nieuwe Testament opgenomen, en langs die weg gezaghebbend voor veel christenen.
Dubbelzinnigheid Het christendom, eerst een kleine beweging, vestigde zich in de vierde eeuw steviger in het Romeinse Rijk en werd in 380 als de officiële godsdienst aangewezen.
Rond de vijfde eeuw werd een tendensPeter Raedts, hoogleraar middeleeuwse geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen, in NRC Handelsblad, Wetenschapsbijlage, 20 maart 2010. in het christendom sterker om iedere seksualiteit te wantrouwen. De Romein Aurelius Augustinus bekeerde zich in 386 tot het christendom en kwam, na dertien jaar met minnaressen te hebben geleefdBullough pp. 66-67, tot de opvattingen dat de menselijke geslachtsdaad weerzinwekkend en verwarrend is en op zichzelf kwaad, tegelijkertijd echter ook goed want van God gegeven, maar dat alleen seks binnen het huwelijk met voortplanting als doel niet zondig is. Prostitutie, meende Augustinus, moet worden toegestaanVolmuller pp. 3-5, want zonder hoeren zal de maatschappij ontregeld rakenBullough en Volmuller verwijzen naar: “Aufer meretrices de rebus humanis, turbaveris omnia libidinibus”, hetgeen betekent: “verwijder de hoeren uit de menselijke samenleving, en je zorgt ervoor dat de lusten alles in verwarring zullen brengen”. Dit citaat staat in Augustinus – De ordine, liber secundus, 2.4.12. Gearchiveerd op 8 april 2023., dat wil zeggen: prostitutie moest de eerbare vrouwen vrijwaren van oneerbare avances. Prostituees daarentegen moesten buiten de Kerk gesloten worden.
Augustinus zou een belangrijke christelijke Kerkvader worden, volgens sommigenEncyclopedie Encarta de invloedrijkste denker van het westerse christendom. Zijn opvattingen zouden sterk doorwerken, met name in de middeleeuwen.
Vroege middeleeuwen in Europa Zie ook: Prostitutie in Duitsland. In het (Oost-)Romeinse Rijk was de zedelijkheidswetgeving vermoedelijk vanaf de kerstening in 380 gebaseerd op christelijke opvattingen. Duidelijk herkenbaar is dit in de wetgeving van keizer Justinianus. In 533 steldeDigesten 12-5-4 Justinianus dat een vrouw “schandelijk handelt door meretrixmeretrix, meervoud meretrices, betekent, letterlijk vertaald: ‘zij die verdient’. te zijn”, en een man schandelijk handelt door een meretrix voor haar diensten te betalen. In 534 stelde hij in zijn Nieuwe Wetgevingen (Novellae Constitutiones, nr. XIV) dat de burger zo kuis mogelijk moet leven, om zodoende "de menselijke ziel aan God over te reiken". Deze Novella XIV suggereert dat leno’sDe term leno (vrouwelijk lena) werd in het prechristelijke Romeinse Rijk in twee betekenissen gebruikt: enerzijds voor de man of vrouw die kamertjes verhuurt aan min of meer zelfstandige prostituees; anderzijds voor de persoon die een seksbedrijf leidt waar slaven of vrijgelatenen tegen een karig loon zijn tewerkgesteld (bron: Bullough, p. 47, verwijzend naar Julius Rosenbaum – The Plague of Lust: Being a History of Venereal Disease in Classical Antiquity (1901), p. 91). zich alleen bezighouden met vrouwen door list of bedrog of dwang tot prostitutie te brengen en uit te buiten, en stelt alle ”lenocinium” (= ‘bezigheden-als-leno’) strafbaar. Al deze wetgeving doet vermoeden dat prostitutie in toenmalig Constantinopel tamelijk floreerde.
Ook in de mediterrane steden in Italië, Frankrijk, Spanje en Noord-Afrika in het voormalige West-Romeinse Rijk bleef een structuur van bordelen in standBassermann pp. 114-117 en 121-124..
thumb|300px| Magpie Lane in Oxford. In 1230 was deze straat bekend als Gropecunt Lane, wegens de prostitutie die er werd bedreven. Tussen 1230 en 1561 hadden vele Engelse steden een straat genaamd Gropecunt Lane (cunt = kut; grope = (be)tasten). De straatnaam verwees – zoals gebruikelijk in de middeleeuwen – naar de economische activiteit die in de straat plaatsvond: de prostitutie. Vanaf de veertiende eeuw raakt deze straatnaam uit de gratie, en wordt hij vervangen door onschuldiger namen. Met de toenemende Protestantse prostitutievijandigheid in de zestiende eeuw verdwijnt de straatnaam geheel. Bij de Franken, die zich vanaf de vijfde eeuw rond het huidige België vestigdenzie Frankische Rijk en van daaruit hun rijk uitbreidden, wasBullough pp. 107 en 110-111 net als bij de Romeinen slavernij en prostitutie normaal. De Franken bekeerdenzie Geschiedenis van Europa zich rond 496 tot het christendom, maar deden de eerste eeuwen geen moeite om een ‘christelijke seksuele moraal’ bij de onderdanen af te dwingen. De Frankische samenleving was eerst boers, met weinig steden en dus weinig bordelen, maar prostituees waren er volop, bijvoorbeeld onder het zwervend volk van weggelopen lijfeigenen, bedelaars en leerlingen. Ook sommige vrouwenkloosters fungeerden als sekscentrum. Er werd zowel door Germanen als later door Vikingen en Arabieren gehandeldBullough, pp. 174-184 en 279 noot 1 in mensen, daaronder ook vrouwen en meisjes, ook voor prostitutiedoeleinden. Nog in de twaalfde eeuw waren er wettelijk gereguleerde slavenmarkten in bijvoorbeeld Toulouse, Avignon en Montpellier.
De middeleeuwse Europeaan ging dubbelzinnig om met seks en prostitutie. Enerzijds hoorde men de officiële christelijke standpunten over seks; anderzijds werd de levenshouding getypeerd door het motto: “naturalia non sunt turpia”, oftewel: natuurlijke zaken, zoals seks, én prostitutie, zijn niet schandelijk.
Hoge en late middeleeuwen in Rooms-katholiek Europa Zie ook: Prostitutie in Duitsland