Gaius Caesar Augustus Germanicus (Antium, 31 augustus 12 – Rome, 24 januari 41), postuum bekend als Caligula, was van 37 tot 41 keizer (princeps) van Rome. Caligula's jeugd werd getekend door de intriges van de eerzuchtige Seianus. Na een hoopvol begin van zijn regering, waarin hij een belastingsvermindering besloot in te voeren, begon hij zich na een periode van persoonlijke tegenslag meer en meer te gedragen als autocratisch heerser, waarbij hij zijn bevoegdheden onder meer misbruikte om in hoogverraadprocessen talrijke senatoren naar willekeur ter dood te veroordelen en hun bezittingen te confisqueren. Een geslaagde moordaanslag van de pretoriaanse garde maakte een einde aan zijn schrikbewind, dat gevolgd werd door een damnatio memoriae door de Senaat.
Aangezien de antieke bronnen Caligula haast eenstemmig als waanzinnige tiran beschrijven en talrijke schandaalverhalen over de persoon van de keizer de ronde deden, is hij in het bijzonder een tweede leven gaan leiden als onderwerp van literaire en populair-wetenschappelijke werken. In het recente historische onderzoek is dit beeld echter genuanceerd.O.a. , Caligula. Eine Biografie, München, 2003.
Geboorte en jeugd Geboorte thumb|left|150px|Germanicus Julius Caesar, adoptiefzoon van Tiberius en vader van Caligula (Louvre, Ma 3135). Caligula werd geboren op 31 augustus 12, waarschijnlijk in Antium,Suetonius, Vita Gai 8. Hij geeft als mogelijk andere geboorteplaatsen Ambitarvium, Tibur of de winterkampen op. als zoon van Germanicus en Vipsania Agrippina maior, die hem de naam Gaius Julius Caesar meegaven. Van moederskant was hij een achterkleinzoon van Augustus en van vaderskant achterkleinzoon van Augustus’ vrouw Livia (zie Julisch-Claudische dynastie).Suetonius, Vita Gai 1.1. De bijnaam Caligula (verkleinwoord van het Latijnse caliga, soldatenschoen) is van de genagelde soldatensandalen van de legionairs (caligae) afgeleid, die de Rijnlegioenen in klein formaat (vandaar het verkleinwoord) voor de meereizende zoon van hun opperbevelhebber Germanicus lieten vervaardigen.Suetonius, Vita Gai 9.1, Tacitus, Annales I 41.2. Overigens werd deze bijnaam in zijn eigen tijd zelden gebruikt, maar door latere historici is deze zo populair gemaakt dat de echte naam vrijwel niet meer gebruikt wordt. Caligula had zelf een afkeer van deze bijnaam uit zijn jeugd.Seneca minor, De Constantia Sapientiis XVIII 2-5. Zijn naam (inclusief titels) was op het tijdstip van zijn dood voluit Gaius Caesar Germanicus Augustus, pontifex maximus, Tribunicia potestate IV, consul IV, imperator, pater Patriae.
Jeugdjaren thumb|375px|De leden van de Julisch-Claudische dynastie in 14 n.Chr. Caligula's kindertijd was ongelukkig. Zijn vader Germanicus stierf in Syria op 10 oktober 19 tijdens zijn rondreis in het oosten in aanwezigheid van zijn echtgenote en de zevenjarige Caligula.Suetonius, Vita Gai 10.1. Germanicus sprak op zijn sterfbed de verdenking uit dat Gnaius Calpurnius Piso – die het hem de laatste maanden van zijn leven lastig had gemaakt – hem zou hebben vergiftigd.Tacitus, Annales II 69.3, 71.1, Cass. Dio, LVII 18.9. Cf. Suetonius, Vita Gaii 1.2-2. Agrippina eiste, ofschoon Germanicus haar op het hart had gedrukt zich op de vlakte te houden, dat er een onderzoek zou worden ingesteld naar de dood van Germanicus en zelfs hield zij keizer Tiberius verantwoordelijk voor Germanicus' dood.Tacitus, Annales IV.52.3. Cf. Suetonius, Vita Tiberi 53. Het hof van Tiberius werd toentertijd beheerst door intriges van de machtige praefectus praetorio Seianus, die, naar het zich laat aanzien, het plan had opgevat om de natuurlijke erfgenamen van Tiberius een voor een uit te schakelen om zelf Tiberius te kunnen opvolgen na diens dood. De dood van Drusus Julius Caesar minor in 23, door Seianus’ vrouw later als geplande gifmoord van Drusus' vrouw Livilla voorgesteld, kwam zeer gelegen.Suetonius, Vita Tiberi 62.1, Tacitus, Annales IV 3.3, 10.2, Cass. Dio, LVII 22.2. Seianus beschuldigde Caligula's moeder, Agrippina maior, ervan plannen voor een samenzwering te hebben.Tacitus, Annales IV 12, 17, 39-40, 54. , Agrippina: Sex, Power and Politics in the Early Empire, New Haven - Londen, 1996, p. 33. Toen Agrippina de keizer vroeg om te mogen hertrouwen, weigerde Tiberius haar dit stilzwijgend, omdat een nieuwe echtgenoot voor Agrippina het hof mogelijk nog meer in opspraak zou kunnen brengen.Tacitus, Annales IV 53. Dit leidde tot de verbanning van Agrippina en Caligula's oudste broer Nero in 29Tacitus, Annales V 3-5.1. Cf. Vell. Pat., II 130.4. en beiden overleden zij in ballingschap.Tacitus, Annales VI 25, Suetonius, Vita Tiberi 53.2; Cass. Dio, LVIII 22.4-5. Het jaar daarop werd onder soortgelijke omstandigheden de twee jaar oudere broer van Caligula, Drusus Julius Caesar, in de kerker geworpen, waar deze de hongerdood zou sterven.Tacitus, Annales VI 23.2. Caligula was nu het enige mannelijke lid van het gezin van Germanicus dat nog in leven was.
De voogdij over de jonge Caligula viel sinds 27 toe aan Tiberius' moeder en Augustus' weduwe, Livia.Suetonius, Vita Gai 10.1, Cass. Dio, LX 2.5. Na haar dood werd hij aan de zorg van zijn grootmoeder Antonia minor toevertrouwd.Suetonius, Vita Gai 10.1, 24.1, Cass. Dio, LX 2.5. Waarschijnlijk om hem als oudste van de twee overgebleven mannelijke erfgenamen van Tiberius tegen moordaanslagen te beschermen, werd de jonge Caligula samen met zijn drie zusters in isolement opgevoed,Suetonius, Vita Tiberi 64. waarbij hij een bijzondere band met zijn zuster Drusilla ontwikkelde. Dat Tiberius aan Caligula's regeringsbekwaamheid twijfelde en hem derhalve van het politieke leven uitsloot, is vermoedelijk een latere constructie, daar de bronnen anders over de algemene populariteit van de jongeman berichten: voorzichtigheid en intelligentie hadden de latere keizer de periode tot aan de dood van Seianus in 31 doen overleven en behoedden hem ook in latere jaren onder de constante vrees voor vermeende of reële samenzweringen.
Tiberius riep de jonge Caligula in 31 bij zich op Capri.Suetonius, Vita Gai 10.2. Daar slaagde de jonge prins erin het vertrouwen van Tiberius te winnen.Suetonius, Vita Tiberi 62.3. Suetonius stelt dat deze vertrouwensband op een gemeenschappelijke interesse voor folteringen en seksuele uitspattingen berustte, maar daarbij zou het heel goed om een tendentieuze passage van de op sensatie beluste biograaf kunnen gaan, die soortgelijke zaken ook aan andere principes toeschrijft en die zowel Tiberius als Caligula bovendien niet erg hoog had. Ook werd het gerucht overgeleverd dat Caligula of de praefectus praetorio Macro de zieke Tiberius met een kussen zou hebben verstikt,Tacitus, Annales VI 50.5, Cass. Dio, LVIII 28, Suetonius, Vita Tiberii 73.2. Cf. Tacitus, Annales IV 11. maar of dit op een historisch gegeven berust, mag betwijfeld worden, niet alleen omdat bij de dood van heersers vaak geruchten over een onnatuurlijke dood de ronde doen, maar ook omdat de joodse schrijvers Philo en Flavius Josephus vermelden dat de bejaarde Tiberius een natuurlijke dood stierf.Philo, Legatio ad Gaium IV 25, Flavius Josephus, Antiquitates Iudaicae XVIII 224. Cf. Suetonius, Vita Tiberi 73.1.
De princeps Regeringsaantreden thumb|Standbeeld van Tiberius, afkomstig van Capri (Louvre, MA 1248). Bij de dood van Tiberius op 16 maart 37 lag opvolging door Caligula voor de hand, anders dan bij de vaak wisselende opvolgingskandidaten onder keizer Augustus. Tiberius had weliswaar in zijn testament Caligula's neef, Tiberius Gemellus, tot mede-erfgenaam aangesteld, maar de Senaat verklaarde het testament ongeldig, op initiatief van de praefectus praetorio en opvolger van Seianus, Macro.Cassius Dio, LIX 1.1-2. De door Augustus opgerichte pretoriaanse garde met haar bevelhebbers had traditioneel een nauwe band met de princeps en Macro heeft mogelijk gehoopt dat hij de jonge princeps als marionet zou kunnen gebruiken. In ieder geval werd Caligula, vierentwintig jaar oud, op 18 maart 37 door de Senaat tot imperator uitgeroepen.CIL VI 2028 (p. 864, 3261) = CIL VI 32344 = AE 1983, 95 = CFA 12 = ILS 5032, rr. 28, 30: „a(nte) d(iem) VII Idus Ianuar(ias) / ... / quod hoc die C(aius) Caesar Augustus Germanicus a senatu impera[tor appellatus est]“ (zeven dagen voor de Iden van Januari (= 17 maart 37) / ... / dat die dag Gaius Caesar Augustus Germanicus door de Senaat tot imperator uitgeroepen is“) Twee dagen eerder, op de dag van Tiberius' dood, was hij al door de pretorianen in Misenum uitgeroepen tot imperator., art. Caligula, in NP 2 (1997), col. 937. Na een feestelijke intocht te Rome droeg de Senaat op 28 maart bijna alle staatsfuncties en privileges die Augustus en Tiberius in de loop der tijd in zich hadden weten te verenigen over op Caligula. Tiberius Gemellus werd vervolgens door Caligula geadopteerd, waarmee Caligula hem compenseerde voor de gang van zaken rondom de opvolging, doordat hij hem zo de hoop op deelname aan de macht alsook op een latere opvolging als keizer bood.Suetonius, Vita Gai 15.2, Cass. Dio, LIX 1.3.
Na de onrustige laatste regeringsjaren van Tiberius, met de mislukte staatsgreep van Seianus en de daaropvolgende processen, waren de verwachtingen bij Caligula's regeringsaantreden hooggespannen,Philo, Legatio ad Gaium II 10. onder andere vanwege de populariteit van zijn vader Germanicus.Suetonius, Vita Gai 13.
De eerste twee jaar (37–38 n.Chr.) thumb|300px|left|Quadrans die de belastingsvermindering door Caligula van 38 viert. De voorzijde toont een Frygische muts, wat verwijst naar de bevrijding van het volk van de belastingsdruk. In de eerste maanden van zijn regering maakte Caligula zich bij de heersende klassen geliefd: hij besloot belastingverminderingen in te voeren,Suetonius, Vita Gai 16.3, Cass. Dio, LIX 9.6. schortte de onder Tiberius begonnen hoogverraadsprocessen opSuetonius, Vita Gai 15.4. en liet de reeds verbannen senatoren terugkeren naar Rome.Suetonius, Vita Gai 15.4, Cass. Dio, LIX 3.6 Ook met de uitwijzing van de spintriae (schandknapen) distantieerde hij zich van Tiberius, die van hun diensten zou hebben gebruikgemaakt.Suetonius, Vita Gai 16.1. Onder de pretoriaanse garde, de elitetroepen die dienden als keizerlijke lijfwacht, liet hij voor de eerste keer bij zijn aantreden een donativum (geldgeschenk) geven, waarmee hij zich verzekerde van hun gunst. De inwijding van de Tempel van Divus Augustus (de vergoddelijkte Augustus) bij het begin van zijn regering stond bol van de symboliek, om de afstamming en verbondenheid met de eerste princeps tot uitdrukking te brengen.Suetonius, Vita Gai 21, Cass. Dio, LIX 7.1-8. Cf. Suetonius, Vita Gai 22.4. Deze regelingen kwamen de populariteit van de keizer ten goede, maar deden de schatkist serieus slinken. Duur waren ook de door Caligula georganiseerde luxueuze wagenrennen, dierenjacht en gladiatorenspelen, die tijdens zijn regeringsperiode wreder werden en daarmee aan de smaak van die tijd tegemoetkwamen; althans, bloedige gladiatorengevechten werden in de oudheid, voor zover men weet, niet of nauwelijks bekritiseerd.In het oudere onderzoek werd weliswaar vooral de zevende brief van Seneca's epistulae morales als tegenbewijs aangevoerd. In het moderne onderzoek ziet men echter ook daarin geen fundamentele kritiek op het geweld bij gladiatorenspelen. De literatuur hierover is zeer uitgebreid. In het bijzonder over het thema van het oordeel over geweld bij antieke auteurs, zie: , Entertainment and Violence in Ancient Rome. The Attitudes of Roman Writers of the first Century A. D., Göteborg, 1992. Vele gruweldaden van de princeps zijn in samenhang met spelen of publieke spektakels overgeleverd.