Moskou (Russisch: Москва, Moskva, IPA: ) is de hoofdstad en veruit de grootste stad van Rusland, voorheen ook van de Sovjet-Unie. Op 1 januari 2023 had de stad zelf 13.104.177 inwoners, die Moskovieten worden genoemd. Het gehele verstedelijkte gebied, de metropoolregio Moskou, heeft 19,1 miljoen inwoners. Het is daarmee de grootste metropool van Europa en de 19e metropool van de wereld.
Naam De oude Russische naam is Grad Moskov (град Москов), wat letterlijk "stad bij de Moskvarivier" betekent. De oorsprong van de naam van de rivier is onbekend, waardoor er verschillende theorieën over zijn ontstaan. Er bestaan vanaf de Middeleeuwen al legendes over de naam Moskou die deze een Bijbelse oorsprong geven. Volgens deze legendes zou de naam 'Moskou' afkomstig zijn van eeuwenoude benamingen voor het volk in het huidige Rusland. De Bijbel spreekt over de volken 'Mesech' en 'Tubal' en deze worden in de legende met de Russen gelijkgesteld. Deze namen slaan echter waarschijnlijk op volkeren/staten die in het oude Anatolië bestaan hebben. De Assyriërs noemden hen de 'Tabal' en de 'Musku', terwijl Herodotus schreef over 'Tiberanoi' en 'Moschoi'. Tabal was een neo-Hettitisch staatje onder de Luwiërs. Tiglath-Pileser I (1100 v.Chr.) sprak over het volk de Muska-a-ia. Dat de naam Moskou hier van afgeleid is, is zeer onwaarschijnlijk.
Meer waarschijnlijke voorbeelden van woorden waarvan het afgeleid zou kunnen zijn, zijn: het Mongoolse woord 'Mosjcha'; de Finoegrische Merja, die langs de Moskvarivier woonden en dat als grootste plaats Moskova zou hebben gehad; een woord uit een oude Fins-Oegrische taal, dat "donker" en "troebel" zou betekenen; een woord uit het Fins-Permische Zurjeens, dat "koe-rivier" zou betekenen; een woord uit het Fins-Wolgische Mordwiens, dat "beer-rivier" zou betekenen;
De houten nederzetting werd ook in Turkse talen aangeduid als Moskova.
miniatuur|links|De belegering van Moskou door Tochtamysj en de Gouden Horde in 1382
Geschiedenis De oudste vondst van menselijke bewoning is de laatpaleolithische Schodnja-schedel. Uit de neolithische Ljalovocultuur stamt de archeologische vindplaats Sjtsjoekino bij de Moskva. Andere oude vindplaatsen binnen de huidige stadsgrenzen zijn een begraafplaats uit de Fatjanovocultuur en een overblijfsel van een woonplaats van de Djakovocultuur uit de ijzertijd op het terrein van het Kremlin, de Setoenrivier, de Vorobjovy Gory, het bospark Koentsevski en andere locaties.
Aan het einde van het eerste millennium na Chr. werden het gebied van het huidige Moskou en oblast Moskou bewoond door de Slavische stammen Vjatitsjen en Krivitsjen. Eind 11e eeuw, toen de stad voor het eerst werd genoemd, vormde Moskou een afgelegen provinciestadje met een feodaal centrum en een handelsplaats aan de monding van de rivier de Neglinnaja (nu een ondergrondse tunnel), in een gebied dat vooral werd bewoond door het nu uitgestorven Finse volk der Merja.
Moskou wordt voor het eerst als stad genoemd in 1147 toen op 4 april knjaz (vorst) Joeri Dolgoroeki van Rostov Veliki en Soezdal vorst Svjatoslav Olgovitsj van de Republiek Novgorod riep met de woorden "kom naar me broeder, naar Moskou". - als jaartal werd niet 1147 maar 6655 genoemd, de jaartelling vanaf het punt waarop men toen dacht dat de aarde was ontstaan.
In 1156 bouwde Dolgoroeki een houten muur en een gracht rond de stad. Deze hadden niet het gewenste resultaat, want in 1177 werd de stad tot de grond toe afgebrand en haar bevolking uitgemoord. In 1237-1238 werd de stad door de Mongolen veroverd, en opnieuw werd de stad afgebrand en de bevolking uitgemoord. De popes, Russische priesters, werden levend opgehangen aan een boom en in brand gestoken. De stad herstelde zich en werd de hoofdstad van het onafhankelijke vorstendom.
Onder Daniël, een zoon van Alexander Nevski, ontstond rond 1300 het grootvorstendom Moskou. Vanwege haar strategische positie nabij de bovenloop van de Wolga groeide de stad langzaam maar gestaag. Ook haar stabiliteit en rijkdom trok vluchtelingen van elders in Rusland.
Langzaam breidde de stad zich uit en onder Ivan I versloeg Moskou Tver in de strijd om de troon van Vladimir. Van de khan kreeg hij de belangrijke concessie dat het vorstendom niet zou worden verdeeld onder zijn zonen, maar als één geheel op zijn oudste zoon overging. De khan van de Gouden Horde probeerde aanvankelijk de macht van Moskou in te perken, maar nadat de macht van Litouwen groeide, zag hij in Moskou een belangrijke bondgenoot.
Onder Ivan III bevrijdde Moskou zich van de Mongoolse overheersing en groeide uit tot hoofdstad van het Tsaardom Rusland (tot de 17e eeuw Moskovië genoemd). Die rol behield de stad tot 1712, toen Peter I van Rusland Sint-Petersburg, dat hij in 1703 liet stichten, uitriep tot nieuwe hoofdstad.
miniatuur|center|600px|Tekening van Moskou aan het begin van de 18e eeuw (Cornelis de Bruijn)
In 1812 begon Napoleon zijn Russische veldtocht. Op 14 september 1812 stond hij voor Moskou, maar op het moment dat hij met zijn legers bezit nam van Moskou, brak de bekende brand van Moskou uit. De brand van Moskou verwoestte driekwart van de stad.
Na de terugtrekking van Napoleon werd direct begonnen met de wederopbouw, in deels Europese stijl, maar (en zich daarmee onderscheidend van Sint-Petersburg) met behoud van haar eigen Russische stijl. Het Rode Plein werd een echte openbare ruimte van waaruit drie nieuwe avenues uitwaaierden over de stad, verbonden door twee grote ringwegen (de Boulevard-ring en de Tuinring), die in het begin van de 21e eeuw nog steeds de belangrijkste aders van de stad vormen. Een groots project was verder de vernieuwing van het Theaterplein, met het Bolsjojtheater, dat gereed kwam in 1824. Er werd veel privégeld gestoken in de herbouw van de stad en het duurde niet lang of de avenues werden geflankeerd door elegante villa’s en grootse paleizen. Uiteindelijk heeft de brand zo veel bijgedragen aan de verfraaiing van de oude ‘houten’ stad en werd ze het symbool van de nationale Russische wederopleving na 1812.
Na de Russische Revolutie maakte Lenin omstreeks 1918 Moskou opnieuw de hoofdstad. Gedurende de hele Sovjetperiode bleef ze het centrum van de macht en ook nadien zetelt de regering van Rusland nog altijd in het Kremlin.
Geografie Moskou ligt op een hoogte van 156 meter boven de zeespiegel in het hoogland tussen de Oka en de Wolga. De rivier de Moskva doorkruist de stad van noordwest tot zuidoost over een lengte van ongeveer 80 kilometer. De breedte van de rivier binnen Moskou bedraagt 120 tot 200 meter. Daarnaast stromen er ongeveer 120 kleinere rivieren door de stad.
De stadsgrenzen lopen ongeveer gelijk aan de in 1962 aangelegde ringweg om de stad (MKAD). Het stedelijk gebied heeft een oppervlakte van ruim 2511 km². Ongeveer een derde daarvan bestaat uit groengebied. Er zijn circa 100 parken in de stad.
Demografie thumb|450px|rechts|Bevolkingsontwikkeling Moskou is een snelgroeiende stad. In 1920 was het aantal inwoners van ongeveer 2 miljoen inwoners voor de Eerste Wereldoorlog teruggelopen tot ongeveer 1 miljoen. Tot 1925 verdubbelde de bevolking zich bijna om gestaag door te groeien naar 5 miljoen in 1950. In 2000 bedroeg het aantal inwoners 8 miljoen. In 2004 bedroeg het aantal inwoners 11,2 miljoen. Deze demografische ontwikkeling komt door de enorme immigratie vanuit het omliggende gebied. De economische groei, die tot 20% bedraagt, zorgt ervoor dat veel mensen naar de stad trekken en omliggende rurale gebieden in toenemende mate ontvolken. Dit ondanks een intern paspoortsysteem, dat het mensen zeer lastig maakt om zich legaal in de stad te vestigen.
De stad telde verder een tijd lang het hoogste aantal miljardairs ter wereld. Volgens een artikel uit Forbes uit juli 2004 telt Moskou namelijk 33 miljardairs, 2 meer dan New York. In 2008 was dit aantal gestegen tot 55, maar in 2009 daalde het aantal tot 27, waarbij ze weer werd ingehaald door New York en Londen.Gates weer 's werelds rijkste, nu.nl/ANP, 12 maart 2009
Historische inwoneraantallen Jaar Bevolking 1400 40.000 1638 200.000 1710 160.000 1725 145.000 1738 138.400 1775 161.000 1785 188.700 Jaar Bevolking 1811 270.200 1813 215.000 1825 241.500 1840 349.100 1856 368.800 1868 416.400 1871 601.969 Jaar Bevolking 1888 753.459 1897 1.038.600 1912 1.617.157 1920 1.027.300 1926 2.101.200 1939 4.609.200 1959 6.133.100 Jaar Bevolking 1979 8.142.200 1989 8.972.300 2002 10.383.000 2010 11.514.330 2013 11.979.529 2018 12.506.468
Politiek en bestuur thumb|Het Kremlin (rechts) aan het Rode Plein
Positie binnen Rusland In Moskou bevindt zich het Kremlin, de zetel van de nationale regering.
Moskou is het bestuurlijk centrum van het Centraal Federaal District van Rusland en is een federale stad, dat wil zeggen dat het binnen Rusland dezelfde status heeft als een provincie (oblast). Moskou ligt binnen de oblast Moskou, maar maakt hier geen deel van uit. Wel is Moskou het bestuurlijk centrum hiervan.
De patriarch van Moskou is het hoofd van de Russisch-orthodoxe Kerk.
Bestuurlijke indeling thumb|Moskou is bestuurlijk onderverdeeld in 12 okroegs Moskou bestaat uit 12 administratieve stadsdelen (okroeg), waaronder 124 districten, rajons, vallen: Zelenograd (3 rajons) Noord (Северный: 16 rajons) Noordoost (Северо-Восточный: 17 rajons) Noordwest (Северо-Западный: 8 rajons) Centraal (Центральный: 11 rajons) Oost (Восточный: 16 rajons) Zuid (Южный: 16 rajons) Zuidoost (Юго-Восточный: 12 rajons) Zuidwest (Юго-Западный: 12 rajons) West (Западный; westelijk: 13 rajons) Novomoskovsky sinds 1 juli 2012 Troitsky sinds 1 juli 2012
De 12 okroegs zijn administratieve eenheden voor het centrale stadsbestuur, terwijl de rajons zelfbestuur als gemeenten hebben (stadsdeelgemeente).
Stadsverkiezingen Moskou Om de vijf jaar worden er in Moskou verkiezingen gehouden voor de Stadsdoema.
In 2019 haalde de partij Verenigd Rusland 495.591 stemmen van de in totaal 7.308.469 stemgerechtigden.
Verkeer en vervoer Vliegverkeer thumb|Zakendistrict Moscow-City Moskou heeft vijf internationale commerciële luchthavens. De meeste buitenlandse passagiers komen Moskou binnen via de luchthaven Sjeremetjevo (32 km van centrum Moskou), die ongeveer 60% van alle internationale vluchten verwerkt.Moscow airports Het is de thuisbasis van Aeroflot en vaste stek voor andere luchtvaartmaatschappijen in de SkyTeam-organisatie. Luchthaven Domodedovo (80 km ten zuiden van de stad) is de belangrijkste Russische luchthaven gemeten naar aantal passagiers, vooral voor langeafstandsvluchten (nationaal en naar de andere GOS-landen). Voor internationale vluchten wordt Domodedovo vooral gebruikt door de leden van de Star Alliance. Vnoekovo verwerkt vooral de vluchten van Turkish Airlines, Lufthansa en Wizz Air.
De luchthaven Zjoekovski (40 km ten zuidoosten van de stad) is de nieuwste toevoeging; ze werd officieel geopend op 30 mei 2016 door de Russische premier Dmitri Medvedev.Vierde luchthaven van Moskou geopend De Standaard, 2 juni 2016. Gearchiveerd op 11 december 2024. De luchthaven start met een capaciteit van maximaal twee miljoen passagiers per jaar, maar kan tegen 2020 uitgebreid worden met 2 extra terminals naar maximaal twaalf miljoen passagiers per jaar, volgens uitbater Ramport Aero. «Ramport» pourra accueillir les premiers passagers en 2016 Rostec Holding, 14 augustus 2014 De luchthaven is vooral bedoeld voor lagekostenluchtvaartmaatschappijen. Air Kyrgyzstan uit Kirgizië en Scat Air uit Kazachstan zijn de eerste gebruikers, samen met twee Russische vrachtvervoerders: Sky Gates Airlines en Aviastar-TU.
Ostafjevo, een voormalig militair vliegveld, wordt vooral gebruikt voor (nationale) zakenvluchten. De luchthaven Bykovo (40 km ten zuidoosten van de stad) werd in 2010 gesloten.
Autoverkeer