Maria Antonia Josepha Johanna (Wenen, 2 november 1755 — Parijs, 16 oktober 1793), in het Frans bekend als Marie-Antoinette, was de echtgenote van koning Lodewijk XVI van Frankrijk en dus koningin van Frankrijk.
Kinderjaren Marie Antoinette werd op 2 november 1755 geboren in het keizerlijk paleis te Wenen, de Hofburg, als aartshertogin van Oostenrijk. Dat ze geboren werd op Allerzielen, het katholieke feest waarop de overledenen herdacht worden, werd gezien als een ongunstig voorteken.
thumb|left|210px|Portret in pastel door J.-E. Liotard van de zevenjarige Marie Antoinette met de Orde van het Sterrenkruis Ze was de jongste dochter en het op een na jongste kind van keizer Frans I Stefan van het Heilige Roomse Rijk en keizerin Maria Theresia van Oostenrijk. Haar overgrootvader aan vaderszijde was hertog Filips I van Orléans. Daardoor was Marie Antoinette, evenals haar latere echtgenoot, een nakomeling van koning Lodewijk XIII van Frankrijk. Via haar overgrootmoeder Liselotte van de Palts (1652-1722) stamde ze af van Willem van Oranje (1533-1584). Ze bouwde een goede band op met haar broers en zussen, alleen met haar dertien jaar oudere zus aartshertogin Maria Christina, de favoriete dochter van keizerin Maria Theresia, kon Madame Antoine (zoals ze aan het Oostenrijkse hof bekendstond) het minder goed vinden.
In augustus 1765 overleed de vader van Marie Antoinette, keizer Frans I, na een onverwachte beroerte. Zijn dood was een grote schok voor de keizerlijke familie. Met name de keizerin was in diepe rouw gedompeld. Marie Antoinettes oudste broer Jozef werd de nieuwe keizer van het Heilige Roomse Rijk. Na zijn troonsbestijging werden enkele zussen van Marie Antoinette uitgehuwelijkt, vooral ter bekrachtiging van de vrede die kort voordien was gesloten na de Zevenjarige Oorlog tussen Oostenrijk en Napels, Parma, Rusland en in het bijzonder de aartsvijand van Oostenrijk, Frankrijk. Aartshertogin Maria Josepha (1751-1767) werd beloofd aan koning Ferdinand van Napels. De latere hertog Ferdinand van Parma mocht kiezen uit de overgebleven aartshertoginnen.
In 1767 braken de pokken uit in de keizerlijke familie. Marie Antoinette had deze ziekte al in haar jeugd gehad en was er dus immuun voor. De eerste die stierf was de vrouw van keizer Jozef II, Maria Josepha van Beieren. Ook Jozef zelf overleed bijna aan de pokken. Later stierf Marie Antoinettes oudere zus Maria Josepha. Een andere zus, Elisabeth, overleefde de pokken maar hield er ernstige littekens in haar gezicht aan over, waardoor ze niet meer uitgehuwelijkt kon worden. Om de koning van Napels niet teleur te stellen, kreeg hij een andere zus van Marie Antoinette, aartshertogin Maria Carolina. Aartshertogin Maria Amalia werd uiteindelijk uitgehuwelijkt aan Ferdinand van Parma. Door deze huwelijken bleef alleen Marie Antoinette nog over als toekomstige bruid voor de Franse dauphin, Lodewijk Augustus.
Huwelijk thumb|Portret als 19-jarige in robe de cour (J.-B. Gautier Dagoty, 1775, Kasteel van Versailles) thumb|Portret op gevorderde leeftijd; de koningin ging zich conservatiever kleden (Élisabeth Vigée-Le Brun, 1788, Kasteel van Versailles) Na vele onderhandelingen trouwde Marie Antoinette uiteindelijk op 19 april 1770 bij volmacht met de Franse dauphin (kroonprins). De kleine huwelijksceremonie vond plaats in Wenen. Aangezien de dauphin zelf niet aanwezig kon zijn, was haar broer, aartshertog Ferdinand, gevolmachtigd. Na de ceremonie werd Marie Antoinette (nu officieel kroonprinses van Frankrijk) naar de Franse grens gebracht, waar ze op 7 mei 1770 officieel aan de Fransen werd overgedragen. Bij de officiële overdracht waren de Comte en Comtesse de Noailles aanwezig. Deze laatste werd later door koning Lodewijk XV van Frankrijk aangewezen als hoofd van de hofhouding van Marie Antoinette. Een week na de overdracht aan de Fransen maakte Marie Antoinette voor het eerst kennis met haar echtgenoot en diens tantes (Mesdames de France), de dochters van Lodewijk XV. Voordat ze in Versailles aankwam, maakte ze ook kennis met de jongere broers van Lodewijk Augustus, Lodewijk Stanislaus Xavier, de graaf van Provence en Karel Filips, de graaf van Artois. Deze broers zouden later een belangrijke rol spelen in het leven van Marie Antoinette. Eenmaal in Versailles ontmoette ze de rest van de familie, onder wie ook Madame Elisabeth, de jongere zus van haar echtgenoot, die aan het eind van haar leven haar beste vriendin bleek.
Het ceremoniële huwelijk tussen de dauphin en Marie Antoinette, resp. 15 en 14 jaren jong, vond plaats op 16 mei 1770 in het kasteel van Versailles. Marie Antoinette schonk het leven aan vier kinderen: Marie Thérèse (1778–1851) Lodewijk Jozef (1781–1789) Lodewijk Karel (1785–1795) Sophie Beatrix (1786–1787)
Marie Antoinette was aanwezig bij de kroning van Lodewijk XVI, maar werd zelf niet gezalfd of gekroond; deze ceremonie werd niet meer uitgevoerd sinds Maria de' Medici.Pons-Augustin Alletz, Cérémonial du sacre et du couronnement des rois et reines de France, p. 221
Persoonlijkheid De persoonlijkheid van Marie Antoinette is een veelbesproken onderwerp. Er zijn schrijvers die in haar karakter de oorzaak van de val van de Franse monarchie zoeken. In haar eigen tijd werd zij op grote schaal bekritiseerd en belasterd. Voor anderen gold en geldt ze als een heilige en martelares.Antonia Fraser, Biografie van Marie Antoinette, zie boven
Aan de opvoeding, het huwelijksleven en het karakter van Marie Antoinette zijn veel studies gewijd. Het is bekend dat zij als 'nakomertje' in het grote keizerlijke gezin weinig aandacht kreeg en dat zij werd overheerst door haar oudere zusters. Dat leverde een blijvende verwijdering op met aartshertogin Maria Christina. De in Napels woonachtige Maria Carolina was haar favoriete zus. De jonge prinses Marie Antoinette hield, zo bekende zij later, niet van haar heerszuchtige moeder, die haar beschouwde als een pion in het politieke spel dat zij speelde en haar altijd voorhield dat zij voor alles de belangen van de Habsburgse dynastie diende te dienen.
Marie Antoinette was een attente en zorgzame moeder. Toen haar jongste dochtertje en oudste zoontje stierven, in respectievelijk 1787 en 1789, was zij ontroostbaar. Ook kon zij attent zijn voor vreemdelingen, blijkens aan aantal bewaard gebleven getuigenissen.
Marie Antoinette had geen diepgaande belangstelling voor politiek, cultuur of maatschappij en was slecht opgeleid. Ze sprak slechts Duits en tot aan haar huwelijk matig Frans. Haar Italiaans was daarentegen voortreffelijk en verder speelde ze uitstekend klavecimbel. Pogingen om boeken te lezen mislukten, doordat ze snel was afgeleid. Oppervlakkige pleziertjes trokken haar meer dan serieuze zaken en in gesprekken sprong ze van de hak op de tak. Ze kon zich moeilijk concentreren.
Op oudere hovelingen maakte ze een slechte indruk. Ze vermaakte zich het liefst met een groepje jonge mensen die vooral knap en amusant moesten zijn. Zo nam zij de oudere dames en heren, die nu werden genegeerd, tegen zich in, wat zich uiteindelijk tegen haar keerde.
Hoewel haar politieke interesse beperkt was, had zij er al vanaf de troonsbestijging van haar echtgenoot Lodewijk XVI bemoeienissen mee. Vooral vanaf 1781 was haar invloed op de koninklijke beslissingen zeer groot. Daarbij werd haar vaak verweten dat ze ten faveure van Oostenrijk handelde in plaats van ten faveure van haar nieuwe vaderland. In de loop der jaren werd ze in verband gebracht met talrijke schandalen. Ook verscheen ze veelvuldig op anti-monarchistische pamfletten. Marie Antoinette was nooit echt populair bij de Fransen.
Stefan Zweig stelt haar in zijn psychologische biografie voor als een leeghoofd dat pas na de loutering van het verlies van twee van haar kinderen en onder de dreiging van de revolutie volwassen werd. Haar hofdame Lucy Dillon, markiezin de la Tour du Pin, beschreef haar gebrek aan tact en haar slecht ontwikkelde mensenkennis. Volgens Dillon vertrouwde Marie Antoinette vaak de verkeerde mensen en wantrouwde ze degenen die haar echt konden helpen. Daardoor was haar bemoeienis met de politiek rampzalig, ook al, omdat zij vanuit haar geïsoleerde positie in het kasteel van Versailles de Fransen en Frankrijk slecht kende.Memoires van Madame de la Tour du Pin
Proces en terechtstelling thumb|Arrestatie van de koninklijke familie in Varennes tijdens hun vluchtpoging in de nacht van 21 op 22 juni 1791 (anoniem, na 1791, Musée Carnavalet) thumb|Tekening van Marie Antoinette, op weg naar het schavot, Jacques-Louis David thumb|Executie van Marie Antoinette op de Place de la Révolution, 16 oktober 1793 Tijdens de Franse Revolutie werd de koninklijke familie weggehaald uit Versailles en in de Tuilerieën ondergebracht als constitutionele monarchen. In de praktijk hadden ze geen bewegingsvrijheid. De mislukte poging om naar de vesting van Montmédy te vluchten (de zogenaamde Vlucht naar Varennes; ze werden in Varennes opgepakt) werd hun door de pers zwaar aangerekend. Naarmate de oorlog met Oostenrijk ten nadele van Frankrijk uitviel en de vijand de hoofdstad naderde werd het gepeupel in Parijs steeds extremer. In augustus 1792 vielen de sansculotten het Tuilerieënpaleis aan, brachten de Wetgevende Vergadering ten val en sloten de koninklijke familie op in de Tour du Temple in Parijs. Al snel werd duidelijk dat hun lot bezegeld was. De nieuw verkozen Convention zette de koning af, hield een schijnproces waarbij alle rechtsregels met voeten getreden werdenJean-Christian Petitfils, Louis XVI en koos ervoor om de koning geen verbanning of verdere opsluiting te gunnen. Op 21 januari 1793 werd Lodewijk XVI terechtgesteld. In oktober van dat jaar begon de rechtszaak tegen Marie Antoinette voor het Revolutionair Tribunaal, waarin zij van samenzwering tegen de Franse Republiek en nog een samenraapsel van verzonnen aanklachten, waaronder incest met haar zoontje, werd beschuldigd. De jury kreeg uiteindelijk slechts vier vragen voorgelegd: Hebben er manoeuvres en contacten bestaan met buitenlandse mogendheden en externe vijanden van de Republiek, om hun geld te geven en hun de toegang tot het Franse grondgebied te verschaffen, en hun legers te helpen? Heeft Marie Antoinette van Oostenrijk (…) meegewerkt aan deze manoeuvres en contacten? Heeft er een complot en samenzwering bestaan om een burgeroorlog te ontketenen in de Republiek? Heeft Marie Antoinette deelgenomen aan dit complot? De aanklager, Antoine Fouquier-Tinville, had geen enkel bewijs. Om de jury over de streep te krijgen voegde Robespierre de dokter van Marie Antoinette aan de jury toe, die hen wijsmaakte dat de koningin hoe dan ook niet lang meer te leven had. Zij werd schuldig bevonden en ter dood veroordeeld. Pogingen om haar broer, de nieuwe keizer Leopold II, te hulp te roepen, mislukten. Tijdens haar gevangenschap in de Conciergerie, in de krochten van het Palais de la Cité, wachtte de koningin gelaten op haar lot.