De Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO; Engels: NATO, North Atlantic Treaty Organization; Frans: OTAN, Organisation du traité de l'Atlantique nord), ten tijde van de oprichting ook het Atlantisch Pact genoemd (verouderd), is een na de Tweede Wereldoorlog opgerichte militaire internationale organisatie op basis van het Noord-Atlantische Verdrag dat in Washington D.C. op 4 april 1949 werd getekend.
Belangrijkste afspraken in dit verdrag betreffen wederzijdse verdediging en samenwerking van de legers van de aangesloten landen, aanvankelijk ook als krachtenbundeling tegen samenwerkende communistische landen binnen de invloedssfeer van de Sovjet-Unie, ook bekend als het Oostblok. Het NAVO-hoofdkwartier is gevestigd in het Brusselse stadsdeel Haren. In 2024 telde deze verdragsorganisatie 32 lidstaten.
De in 1992 opgerichte Organisatie voor het Verdrag inzake Collectieve Veiligheid (CSTO), een militair bondgenootschap van Rusland, Armenië, Kazachstan, Kirgizië, Tadzjikistan en Wit-Rusland kan, evenals het Warschaupact dat heeft bestaan van 1955 tot 1991, worden gezien als een tegenhanger van de reeds in 1949 opgerichte NAVO.
Lidstaten Aanvankelijke leden waren België, Canada, Denemarken, Frankrijk, IJsland, Italië, Luxemburg, Nederland, Noorwegen, Portugal, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Later werden Turkije en Griekenland (februari 1952), de Bondsrepubliek Duitsland (1955) en Spanje (1982) lid.
Na het einde van de Koude Oorlog sloten Tsjechië, Polen en Hongarije zich aan (12 maart 1999). Op 29 maart 2004 volgden Estland, Letland, Litouwen, Slowakije, Slovenië, Roemenië en Bulgarije, waarna Kroatië en Albanië (april 2009), Montenegro (5 juni 2017) en Noord-Macedonië (27 maart 2020) ook lid werden. Na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne sinds februari 2022, werden Finland (4 april 2023) en Zweden (7 maart 2024) lid. Beide landen hadden tot dan juist bewust een beleid van neutraliteit gevoerd.
Frankrijk maakte tussen 1966 en 1996 geen deel uit van de militaire organen van de NAVO. In de periode 1996 - 2009 maakten de Fransen een voorbehoud met betrekking tot militair optreden, maar sinds 4 april 2009 is Frankrijk weer volledig lid van de NAVO.
Wel EU-lid, geen NAVO-lid De volgende landen van de Europese Unie zijn geen lidstaten van de NAVO:
Oostenrijk wil geen lid worden omdat het land, toen het na inwerkingtreding van het Oostenrijks Staatsverdrag in 1955 weer zelfstandig werd, verklaarde voor eeuwig neutraal te blijven.
Aspirantleden: Georgië en Oekraïne Op de NAVO-top in Boekarest van 3 april 2008 besloten de regeringsleiders van de lidstaten over de aanvragen van Georgië en Oekraïne voor lidmaatschap en het toekennen van een Membership Action Plan (MAP), het voorportaal voor lidmaatschap. Hierover was in de NAVO geen consensus, waar wel unanimiteit voor vereist is. Georgië hield in aanloop naar de top een referendum over NAVO-lidmaatschap om met het mandaat van haar burgers een toezegging in Boekarest te krijgen.
De Verenigde Staten en verschillende oostelijke Europese lidstaten stonden achter het lidmaatschap, terwijl een aantal met name westelijke Europese leden tegen waren, waaronder Frankrijk, Duitsland en Nederland, om Rusland te vriend te houden voor onder andere economische belangen. Georgië en Oekraïne kregen wel een zogenaamde "open deur" uitnodiging om op termijn lid te worden, wat in de slotverklaring werd opgenomen, en daarna herhaaldelijk in slotverklaringen bevestigd werd.
Tijdens het presidentschap van Viktor Janoekovytsj (2010-2014) nam Oekraïne afstand van deze eerdere ambitie door een "non-bloc" positie in te nemen, maar de NAVO hield uitdrukkelijk de deur open. Ondanks dat Georgië actief meedeed aan NAVO-missies, met flinke bijdrages in Irak en Afghanistan, gastland was van jaarlijkse NAVO-oefeningen en zich feitelijk kwalificeerde voor lidmaatschap, werd lidmaatschap in de praktijk op de lange baan geschoven. Dit kwam onder meer doordat het land als gevolg van de Russisch-Georgische Oorlog in 2008 geen controle meer had over delen van haar territorium. Ditzelfde gold voor Oekraïne nadat Janoekovitsj was verjaagd met de Revolutie van de Waardigheid in februari 2014 en de daaropvolgende annexatie van de Krim en de oorlog in Oost-Oekraïne. Voorstellen van voormalig NAVO-SG Anders Fogh Rasmussen om de bezette gebieden in Georgië en Oekraïne niet onder artikel 5 van de NAVO te laten vallen konden deze patstelling niet doorbreken.
Na de Russische invasie van Oekraïne in 2022 verlaagde de regering van Georgische Droom haar ambities en sloeg een NAVO-kritische toon aan, waarbij ze de oorlog in Oekraïne toeschreef aan de uitbreiding van de NAVO. Georgië werd mede door de hiermee gepaard gaande democratische terugval en desinteresse stilletjes afgevoerd van de NAVO-uitbreidingsagenda, ook in NAVO-verklaringen. In het NAVO-rapport van 2025 was de organisatie en SG Rutte kritisch en bezorgd over de democratische erosie in Georgië, waardoor delen van de samenwerking met Georgië "geherprioriteerd" werden. Dit terwijl in deze periode alle aandacht op Oekraïne werd gevestigd, dat onder president Zelensky juist een zeer overtuigde pro-NAVO koers aannam. Meteen na de Russische annexatie van de Oekraïense oblasten Donetsk, Cherson, Loehansk en Zaporizja op 30 september 2022 diende Zelensky een nieuwe aanvraag in voor het lidmaatschap van Oekraïne. Hij vroeg om een versnelde toetreding, maar zag daarbij dezelfde ambivalentie en gebrek aan steun als zijn voorganger Joesjtsjenko in 2008.
Wederzijds aangegane verplichtingen miniatuur|Antikernwapendemonstratie van 21 november 1981 Het Noord-Atlantisch Verdrag is een militair verdrag dat wederzijdse verdediging en samenwerking van de legers van de westerse landen regelt, aanvankelijk vooral als tegenkracht tegen de communistische landen in het Oostblok. Die vormden op hun beurt in 1955 het Warschaupact. De kern van het verdrag staat in artikel 5, dat stelt dat in geval van een aanval op een van de staten in Europa of Noord-Amerika, deze door de andere zal worden opgevat als een aanval op allemaal en dat alle landen zullen meehelpen (samenwerken) om de aanvaller af te weren.Het Noord-Atlantisch Verdrag, Artikel 5
Sinds het einde van de Koude Oorlog is het militaire belang van de NAVO afgenomen. De lidstaten incasseerden het vredesdividend en krompen hun strijdkrachten in. De NAVO is sindsdien in een transformatiefase, waarin nieuwe taken zoals bestrijding van terrorisme, proliferatie en anarchie op de agenda zijn gekomen. Op de top van Praag in 2002 en de top van Istanboel in 2004 zijn hierover afspraken gemaakt. Tijdens een topconferentie in Wales in 2014 kwamen de lidstaten overeen ernaar te zullen streven binnen tien jaar 2% van het bruto binnenlands product te besteden aan defensie.NAVO-bondgenoten beloven meer geld voor defensie Algemeen Dagblad, 2 september 2014 The Wales Declaration on the Transatlantic Bond, UK Government, 5 september 2014 (geraadpleegd op 1 augustus 2016) Aanleidingen hiertoe waren de Annexatie van de Krim in 2014 door Rusland en de terreurdreiging vanuit IS.
Artikel 5 is tot op heden eenmaal van toepassing verklaard: na de aanslagen op 11 september 2001 in New York en Washington. De NAVO heeft de Verenigde Staten kort na deze aanslagen bijgestaan met AWACS-radarvliegtuigen. Operatie Enduring Freedom daarentegen was geen NAVO-missie.
In februari 2003 deed NAVO-lid Turkije een beroep op de overige NAVO-leden op grond van artikel 4 van het Noord-Atlantisch Verdrag, dat voorziet in consultatie tussen de verdragsgenoten als het gebied, de politieke onafhankelijkheid of de veiligheid van een lidstaat wordt bedreigd. Turkije deed deze stap in verband met de gespannen situatie rond het buurland Irak. Een aantal westerse landen, waaronder de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, stond op het punt Irak binnen te vallen om Saddam Hoessein te verdrijven.
Steunmaatregelen aan Turkije werden op 10 februari 2003 door een veto van Frankrijk, Duitsland en België geblokkeerd. Op 16 februari 2003 kondigde secretaris-generaal George Robertson echter aan dat er overeenstemming was bereikt, waarbij Frankrijk, dat zich al langer een aparte plaats binnen de NAVO had toebedeeld en niet meer volledig lid was, echter nog niet meedeed. De steunmaatregelen aan Turkije werden in gang gezet. Eerdere formele beroepen op artikel 4 werden wel direct ingewilligd.
Op 10 september 2025 deed Polen een verzoek aan de NAVO om artikel 4 te activeren. De aanleiding hiervoor was een inbreuk op het luchtruim van Polen door Russische drones op weg naar Oekraïne, die vervolgens boven Pools grondgebied werden neergehaald.
Organisatie-structuur
De secretaris-generaal is de hoogste burgerfunctie van de organisatie, traditioneel vervuld door een Europeaan. Sinds 1 oktober 2024 is de voormalige premier van Nederland Mark Rutte de voorzitter van de Noord-Atlantische Raad (NAR), bestaande uit permanente vertegenwoordigers van de lidstaten. Deze NAR vergadert elke woensdag en neemt bij unanimiteit de politieke besluiten. Deze Raad wordt bijgestaan door het Military Committee waar alle lidstaten met een leger in zijn vertegenwoordigd. De hoogste militaire commandant van de NAVO is de Supreme Allied Commander Europe (SACEUR), tot dusverre altijd een Amerikaan. Hij heeft deze titel om historische redenen, maar is ook commandant van NAVO-troepen buiten Europa.
De huidige (2023) SACEUR is generaal Christopher G. Cavoli van de Amerikaanse landmacht.
miniatuur|het NAVO-hoofdkwartier uit 2017 Het politieke hoofdkwartier van de NAVO bevindt zich in Brussel, waar ook de NAR is gevestigd. De eerste locatie was in Londen. Daarna volgden verhuizingen naar het Palais de Chaillot in Parijs in 1952, vervolgens naar Porte Dauphine in Parijs in 1959. Nadat Frankrijk onder president De Gaulle zich in 1966 had teruggetrokken uit de militaire samenwerking, besloot de NAVO te verhuizen uit Frankrijk.
Sinds 1967 is de NAVO gevestigd in Brussel (Haren) op de plek van het voormalige vliegveld, aan de Bourgetlaan. In het najaar van 2010 is het Nederlandse bouwbedrijf BAM in Brussel begonnen aan de bouw van een nieuw hoofdkwartier voor de NAVO aan de overzijde van de Bourgetlaan. Het bouwcontract heeft een waarde van ongeveer 460 miljoen euro. Het nieuwe gebouw heeft een vloeroppervlak van 250.000 m² en biedt plaats aan ongeveer 4500 werknemers. In 2017 werd het gebouw officieel ingehuldigd.BAM bouwt NAVO-hoofdkantoor Brussel, NOS, 25 juni 2010Interbuild werven: NAVO hoofdkwartier De NAVO-top van regeringsleiders en staatshoofden in 2017 werd in het nieuwe gebouw gehouden.
Het Supreme Headquarters Allied Powers Europe (SHAPE) is het militaire commandocentrum. Het is gevestigd in Casteau ten noorden van het Belgische Bergen, Henegouwen.
Parlementair toezicht op de NAVO wordt verzekerd door de Parlementaire Vergadering (NATO Parliamentary Assembly, NATO PA).
In 1986 werd het autonoom overlegorgaan Eurogroup opgericht. Hierin overleggen alle Europese NAVO-lidstaten en proberen ze gemeenschappelijke standpunten te vormen.
Onderlinge verwikkelingen Binnen de NAVO zijn de spanningen tussen Turkije en een aantal andere lidmaten vergroot door het Turkse voornemen tot de aanschaf van het Russisch luchtafweersysteem S-400. De Verenigde Staten weerden Turkije hierop uit de ontwikkeling van het gevechtsvliegtuig F-35 'Joint Strike Fighter'. Tussen Frankrijk en Turkije zijn er spanningen na incidenten in de Middellandse zee tussen Franse en Turkse marineschepen in 2020.NAVO onderzoekt incident tussen Franse en Turkse marineschepen voor de kust van Libië, VRT.be, 18 juni 2020
Beknopte chronologie miniatuur|Uitbreiding van de NAVO in Europa|rand 1945 - Einde Tweede Wereldoorlog. Door verliezer Duitsland veroverde grondgebieden worden herverdeeld, of blijven bezet door de Verenigde Staten, de Sovjet-Unie, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk.