De Elfstedentocht (Fries: ) is een bijna 200 kilometer lange schaatstocht over natuurijs die wordt georganiseerd door de Koninklijke Vereniging De Friesche Elf Steden. Vanwege de afstand en vanwege het heroïsche karakter wordt de Elfstedentocht ook wel "De Tocht der Tochten" genoemd. Leeuwarden, de hoofdstad van Friesland, is vanouds de start- en aankomstplaats.
De Elfstedentocht werd voor het eerst (officieel) in 1909 gereden en wordt maximaal eenmaal per winter gehouden. In totaal is de tocht tot nu toe vijftien maal verreden. De meest recente tocht vond plaats in 1997. Er heeft nog nooit zo veel tijd tussen twee edities gezeten als nu ( dagen). Het oude record stond op 8070 dagen, tussen de edities van 1963 en 1985.
Traject De tocht brengt de deelnemers langs de elf steden in Friesland die ooit stadsrechten hebben verkregen. Hoewel Drachten met meer dan 45.000 inwoners de op een na grootste plaats van Friesland is, en Heerenveen met meer dan 30.000 de vierde tellen deze plaatsen niet mee als 'stad'. Naast deze elf historische steden voert de tocht ook langs dorpen, maar de route vereist niet dat deze dorpen ook allemaal worden aangedaan. De elf steden moeten uiteraard wel allemaal aangedaan worden. Zo waren er plannen voor de – niet uitgeschreven – tocht in 2012 om tussen Sloten en Stavoren niet via het riviertje de Luts in Balk te gaan maar via de Fluessen. Omdat Balk niet tot de elf steden behoort, doet een dergelijke alternatieve route niets af aan de status van het traject: het blijft een geldige Elfstedentocht.Nieuwslog over Alternatieve route Elfstedentocht, 7 februari 2012
De eerste vier tochten, 1909-1933, en de zevende, 1941, werden tegen de klok in afgelegd; de overige tien met de klok mee. Sindsdien was de route als volgt: Stad Fries Afstand vanaf startpunt (km)Leeuwarden (start) Ljouwert 0Sneek Snits 22IJlst Drylts 26Sloten Sleat 40Stavoren Starum 66Hindeloopen Hylpen 77Workum Warkum 86Bolsward Boalsert 99Harlingen Harns 116Franeker Frjentsjer 129Dokkum Dokkum 174Leeuwarden (finish) Ljouwert 199 Een uitzondering hierop zijn de Elfstedentochten van 1947, 1963 en gedeeltelijk van 1986, toen tussen Hindeloopen en Workum over het IJsselmeer werd geschaatst.
Hemelsbreed is de afstand van stad naar stad slechts 155 km.
Een bekende plaats van de Elfstedentocht is Bartlehiem, doordat de schaatsers het traject van Bartlehiem naar Dokkum twee keer afleggen. De eerste keer op weg van Franeker naar Dokkum en de tweede keer weer terug in de richting van de finish in Leeuwarden. Het is niet de enige plaats waar de schaatsers twee keer langskomen, ook Birdaard en de andere dorpen langs de Dokkumer Ee worden twee keer bezocht. Het Slotergat, een kort traject tussen Sloten en het Slotermeer, wordt ook twee keer afgelegd.
De Hel van het Noorden Het noordelijk deel van het traject , tussen Franeker en Dokkum, staat ook wel bekend als De Hel van het Noorden. Het werd gezien als een zwaar stuk, waar men door weilanden met weinig bebouwing en beschutting schaatst en de wind meermaals tegen is.
IJsselmeerroute Drie maal trok de Elfstedentocht over het IJsselmeer: in 1947, 1963, én, bij velen veel minder bekend, in 1986. Alle drie de keren betrof dit het stuk ‘zee’ tussen Hindeloopen en Workum, een afstand van ruim drie kilometer.
1947
De eerste keer dat de Elfstedentocht het IJsselmeer over moest, was in 1947 tijdens de achtste officiële Tocht der Tochten. Het was de Tocht, die de meeste ophef zou veroorzaken. De nummers 1, 2, 3 en 4 werden gediskwalificeerd. Nummer 5, Jan W. van der Hoorn uit Ter Aar, werd weken later tot winnaar uitgeroepen. Vanwege het slechte ijs tussen Hindeloopen en Workum moesten de rijders bij Hindeloopen buitenom naar Workum. Het waren Joop Bosman en Jaap Wijnia die als eersten bij Hindeloopen de haven uitreden de ‘zee’ op. Kort daarachter zaten Henk Schueler, Klaas Schipper en Dirk van der Duim. Het ijs was spiegelglad, maar er lag veel zand, waardoor er veel valpartijen waren. Het traject was met vlaggen goed afgebakend. De wind was fel, maar scheen de rijders niet te deren. Zij koersten aan op de ‘Theebus’ van Workum. De sterke Schipper bereikte als eerste de zeedijk bij Workum en werd daar op de rug van een ‘helper’ naar boven gedragen.
1963
Was het stukje IJsselmeer in 1947 gewoon een ‘stukje’ ijs van de Elfstedentocht, zestien jaar later ondernam de latere winnaar Reinier Paping op ‘zee’ zijn eerste poging om weg te komen. Vooral de manier waarop Paping de dijk bij Workum beklom maakte indruk. Op datzelfde IJsselmeer verspeelde Aad de Koning, een van de vijf van het Pact van Dokkum uit 1956, zijn kansen door een zware val. De kopgroep van twintig man werd in ieder geval uiteengereten, waarna Paping eenmaal terug over de dijk net buiten Workum op de trekvaart naar Parrega met succes alle registers opengooide.
1986
Minder bekend is dat de Elfstedentocht ook in 1986 over het ijs van het IJsselmeer is getrokken. Dat gebeurde pas diep in de middag, toen winnaar Evert van Benthem al lang en breed binnen was. De organisatie vertrouwde het ijs tussen Hindeloopen en Workum niet helemaal, en had, in geval van nood, al een reserve, gecontroleerde route uitgezet over het IJsselmeer. De staart van de toerrijders moest uiteindelijk de ‘zee’ over. In Hindeloopen werden de tochtrijders aan het eind van de Zijlroede bij gemeenschapscentrum Foeke het IJsselmeer opgeleid. Hoewel ver in de middag heeft een aantal van die toerrijders uiteindelijk ook Leeuwarden nog gehaald.
Voorbereiding De Elfstedentocht wordt ieder jaar voorbereid door het bestuur en de 22 rayonhoofden.Koninklijke Vereniging De Friesche Elf Steden Om groen licht te kunnen geven voor de tocht moet er op het gehele traject een ijsdikte zijn van minimaal 15 cm. Alle 22 rayonhoofden van de vereniging moeten hun instemming betuigen. Voorafgaand aan de tocht worden soms kleinere wakken opgevuld met ijs, de zogenaamde ijstransplantaties. Op plekken waar niet geschaatst kan worden (bijvoorbeeld door slecht ijs, een lage brug, een doodlopend water) worden voorzieningen gemaakt waar schaatsers op de kant kunnen komen en een stuk moeten lopen, het zogenaamde klunen. Als er een Elfstedentocht geschaatst kan worden, wordt dit door de ijsmeester aangekondigd in het Fries. In 1985 werd dat gedaan met de woorden "It sil heve!" (Fries voor "Het gaat gebeuren!") en in 1997 met de woorden "It giet oan!" (Fries voor "Het gaat door!").
Stempelposten Elke deelnemer krijgt bij de inschrijving een stempelkaart. In bovengenoemde elf steden staan stempelposten. Daar moeten de wedstrijd- en toerrijders hun stempelkaarten tonen die dan − met de hand − afgestempeld worden. Bovendien zijn er drie geheime stempelposten om te voorkomen dat de deelnemers een deel van het traject per auto afleggen. Bij een geheime controle wordt er met een speciale tang een gaatje in de kaart geknipt.
Deelnemers die alle stempels en 'knippen' op de kaart hebben staan en voor middernacht over de eindstreep op de Bonkevaart in Leeuwarden komen ontvangen het zogenaamde Elfstedenkruisje.
De eerste elf aankomende mannelijke deelnemers én de eerste elf aankomende vrouwen ontvangen een medaille.Prijzen en het kruisje De winnaar van de tocht bij de mannen ontvangt een zilveren schotel, de Pim Mulier-wisselprijs. De winnaar bij de vrouwen ontvangt twee wisselprijzen: een zilveren bokaal en een zilveren wisselbeker. Beide winnaars worden gehuldigd met een krans en hun namen worden bijgezet in de inscriptie van het beeld van de Elfstedenrijder.
Geschiedenis Vanouds was schaatsen in koude winters voor een Fries de enige manier om een lange afstand af te leggen, want een paard was niet voor iedereen betaalbaar. Het staat vast dat er in vorige eeuwen al eens weddenschappen zijn afgesloten en succesvolle pogingen zijn gedaan om op één dag alle Friese steden te bezoeken. Dat blijkt uit een epos op rijm van Van Boelens uit 1749:"Honderd jaar Elfstedentocht; Tocht blijft mogelijk maar wordt nog zeldzamer", KNMI, 16 januari 2009 De knaap was lang beducht, Voor het baasje, dat gelijk een vogel door de lucht Kon vliegen over het ijs. 't Is Pier die ellef Steden Van Friesland, op een dag, heeft in het rond gereden
Zie ook: Elfstedentochten voor 1909
In december 1890 maakte Pim Mulier een schaatstocht langs de elf Friese steden."100 jaar Elfstedentocht", TimeRime.com Hij stond aan de basis van de organisatie van de eerste officiële tocht en de eerste wedstrijd in 1909 en ontwierp het kruisje dat deelnemers krijgen die de tocht volbrengen. Sinds 1909 zijn er vijftien officiële Elfstedentochten (op schaatsen) gehouden.R. Couwenhoven en H. Snoep, Negentig jaar elfstedentocht 1909-1999 (1999). De laatste was op 4 januari 1997.
1909
Eind 1908 werd de wedstrijd uitgeschreven op een nog nader te bepalen datum. Er zou tot 5 januari gelegenheid zijn om in te schrijven. Toen het echter bleef vriezen en het ijs goed werd geacht, werd abrupt besloten de Elfstedentocht te vervroegen. De nieuwe einddatum voor inschrijving werd verschoven naar 1 januari. Mensen die echter tot Nieuwjaarsdag hadden gewacht waren daardoor te laat om zich in te schrijven. Zelfs inschrijvingen op oudejaarsdag werden om onbekende reden niet meer geaccepteerd. Uiteindelijk hadden 48 personen zich tijdig ingeschreven.
Op de dag dat de tocht moest plaatsvinden viel plotseling de dooi in, waarop een meerderheid van de deelnemers het voor gezien hield. De 23 overgebleven rijders die zich meldden bij hotel Amicitia aan de Wirdumerdijk te Leeuwarden kregen te horen dat ze zelf moesten zien of ze nog wilden meedoen.
thumb|left|600px|Deelnemers aan de eerste Elfstedentocht in 1909
1912
De tocht vond plaats op 7 februari 1912.
1917 thumb|Elfstedentocht van 1917 in Stavoren
De tocht vond plaats op 27 januari 1917.
1929 thumb|Filmopname van de Elfstedentocht in 1933 thumb|Filmopname van de Elfstedentocht in 1942 thumb|Filmopname van de Elfstedentocht in 1947 thumb|Filmopname van de Elfstedentocht in 1954
Ook tijdens de tocht van 12 februari 1929 varieerde de temperatuur tussen -18°C 's ochtends en -8°C in de middag bij een harde noordooster, maar toen was het ijs veel beter van kwaliteit. Slechts 155 van de 303 deelnemers haalden de eindstreep in Leeuwarden.
1933
De vijfde editie van de Elfstedentocht werd verreden op 16 december 1933. Deze tocht is de enige tot nu toe die in december plaatsvond.
1940
De tocht op 30 januari 1940 door het besneeuwde landschap was zeer zwaar vanwege de stormachtige oostenwind, de matige tot strenge vorst en stuifsneeuw.
1941
Met toestemming van de Duitse bezetters werd op 6 februari 1941 de 7e Elfstedentocht gehouden. Er was goed ijs, maar er was verduistering, dus ook geen buitenverlichting. Winnaar was Auke Adema, tweede Joop Bosman.
1942
De tocht vond plaats op 22 januari 1942.
1947
De tocht vond plaats op 8 februari 1947. Jan van der Hoorn kwam als vijfde over de finish. Hij werd echter uitgeroepen tot winnaar toen bleek dat de eerste vier onreglementaire hulp hadden gehad van het publiek.
1954
De tocht vond plaats op 3 februari 1954.
1956
Ook op 14 februari 1956 was de tocht moeilijk door het hobbelige ijs met talrijke scheuren en zware sneeuwbuien, waardoor de baan heel smal was.
1963
Op 18 januari 1963 vertoonde het ijs veel scheuren. Verder vroor het bij de start 18° Celsius. Ook 's middags vroor het matig en door de stormachtige oostenwind was het voor het gevoel nog veel kouder. Bovendien was er stuifsneeuw: Friesland was twee dagen eerder onder een 20 cm dik sneeuwtapijt bedolven. Van de meer dan 10.000 deelnemers behaalden uiteindelijk slechts 57 wedstrijdrijders en 72 toerrijders een Elfstedenkruisje: een diepterecord in de geschiedenis van de Elfstedentocht. De volgende dag woedde een zware sneeuwstorm.