De Spaanse griep was een grieppandemie in de jaren 1918-1920. Deze wereldwijde epidemie eiste naar schatting 17 tot mogelijk 100 miljoen levens, een aantal dat het totale dodental van de Eerste Wereldoorlog (16 miljoen) overtreft.Niall P.A.S. Johnson, Juergen D. Mueller: Updating the Accounts: Global Mortality of the 1918-1920 "Spanish" Influenza Pandemic. Bulletin of the History of Medicine Volume 76, Number 1, Spring 2002, S. 105–115Spencer Tucker (red.): The Encyclopedia of World War I. A Political, Social and Military History. Uitgeverij ABC-Clio, Santa Barbara, 2005, , p. 273Willmott, H.P., World War I, New York: Dorling Kindersley, 2003, , , p. 307 Het virus dat de Spaanse griep veroorzaakte was van het type H1N1. In Nederland stierven 38.000 mensen, in België schat men het aantal tussen 30.000 en 80.000 dodelijke slachtoffers. In 14 West-Europese landen was de geschatte oversterfte door de griep ongeveer twee miljoen op een bevolking van 180 miljoen. Dat is 1,1 procent van de totale populatie.Ansart S, Pelat C, Boelle PY, Carrat F, Flahault A, Valleron AJ (May 2009). "Mortality burden of the 1918–1919 influenza pandemic in Europe". Influenza and Other Respiratory Viruses. Wiley. 3 (3): 99–106. doi:10.1111/j.1750-2659.2009.00080.x. PMC 4634693. .
De Spaanse griep begon met hoge koorts, hoesten, spierpijn en keelpijn, gevolgd door extreme moeheid en flauwten. Men verloor zoveel energie dat men niet meer kon eten en drinken. De ademhaling werd steeds moeilijker en binnen enkele dagen trad de dood in. De Spaanse griep had de opmerkelijke eigenschap om jonge volwassenen te treffen. Dit in tegenstelling tot gangbare griepepidemieën, waarbij met name kinderen en bejaarden de ziekte krijgen en laatstgenoemden de grootste risico’s lopen.Mysterie van de Spaanse Griep opgelost (NPO Wetenschap, 29 april 2004) Na de Spaanse griep leidde postvirale vermoeidheid tot grote problemen.
Geschiedenis Naamgeving De term Spaansche griep werd in Nederland voor het eerst gebruikt in juli 1918, in navolging van berichten uit het Verenigd Koninkrijk. Ondanks de naam ligt de oorsprong van deze ziekte naar alle waarschijnlijkheid niet in Spanje. De oorsprong van de pandemie is onbekend. De Verenigde Staten, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en China, alsook andere landen worden in verscheidene studies als mogelijk land van origine genoemd.Michael Worobey, Jim Cox, Douglas Gill, 'The origins of the great pandemic', in: Evolution, Medicine, and Public Health, Volume 2019, Issue 1, 2019, p. 18–25'Influenza pandemic of 1918–19', in: Encyclopædia Britannica (artikel is op het moment van raadpleging voor het laatst bijgewerkt d.d. 20 maart 2020) Geen van de verhalen over de oorsprong van de ziekten zijn compleet, want ze geven weinig verklaring voor het ontstaan van de dodelijke pandemische griepvariant., New Pandemics, Old Politics: Two Hundred Years of War on Disease and its Alternatives Polity Press, Cambridge, 2021, p. 85.
thumb|Amerikaanse cartoon toont winkelend publiek dat beschermende maskers draagt tijdens de Spaanse grieppandemie, 1918 De pandemische griep die begon in 1918 was de grootste pandemie van de 20e eeuw. Het wereldnieuws werd echter gedomineerd door de oorlog. Het internationale wetenschappelijke debat in Europa begon met publicaties in het Deutsche Medizinische Wochenschrift in juli 1918. De zoektocht naar de infectieuze agens die griep veroorzaakte zou pas in 1930 beëindigd worden. Historische publicaties en aanvullend later onderzoek wijzen op de prominente rol die bacteriële co-infecties hadden bij de hoge aantallen complicaties en sterfgevallen als gevolg van de Spaanse griep.
Een van de theorieën over het ontstaan situeert het begin van de Spaanse griep in Haskell County (Kansas). Hier brak in januari 1918 een griepepidemie uit die niet ouderen en kinderen trof, maar jongvolwassenen. In februari viel een aantal doden. Een plaatselijke arts stuurde een beschrijving naar de US Public Health Service's Academic Journal, die haar op 5 april publiceerde. De epidemie was eind februari weer even plotseling verdwenen als ze was gekomen. Voor militaire dienst opgeroepen jongemannen uit de streek hadden zich gemeld bij Camp Funston op Fort Riley. Daar brak toen de ziekte uit, als eerste bij een legerkok op 4 maart. Troepentransporten naar Europa zorgden voor verdere verspreiding.
Het werd Spaanse griep genoemd, omdat kranten in Spanje, een neutraal land in de Eerste Wereldoorlog, er het eerst over berichtten. In Spanje, waar geen oorlogscensuur bij de media heerste, sloegen de kranten groot alarm toen verschillende mensen aan het virus stierven. De dood trad in na enkele dagen van koortsaanvallen die aan griep deden denken. Zo kreeg het virus zijn nogal misleidende naam.
Verspreiding In augustus 1918 had de helft van de 2 miljoenFirst U.S. troops arrive in France, History. Geraadpleegd op 2 januari 2021. Amerikaanse soldaten in Europa de ziekte: 43.000 man overleefden het niet. Dit is bijna de helft van het aantal Amerikaanse militairen dat in Europa stierf; aan het front vielen ruim 50.000 man. De ziekte sloeg snel over naar andere legerkorpsen, ook de Duitse.
Toen overwinnaars en verslagenen naar huis terugkeerden verspreidde het virus zich over de wereld. In de Verenigde Staten stierven op een bevolking van naar schatting 103 miljoen 675.000 mensen, in Frankrijk met 39 miljoen inwoners 200.000, in Engeland (43 miljoen inwoners) 200.000, in België (acht miljoen inwoners) vielen naar schatting 30.000 à 80.000 griepslachtoffers, in Nederland stierven meer dan 38.000 van de zeven miljoen inwoners.De Spaanse griep leek eerst zo mild, NRC, 23 maart 2018 Al bij al lijkt het erop dat een derde van de toenmalige wereldbevolking besmet raakte, in totaal een half miljard mensen van de geschatte 1,8 miljard. De meest voorzichtige schattingen komen op 20 tot 40 miljoen doden. Australië heeft de ziekte door het instellen van een strikte maritieme quarantaine aanvankelijk buiten weten te houden, maar in 1919 brak de ziekte toch ook daar uit. Ondanks de tegen verspreiding genomen maatregelen werd 40% van de bevolking ziek. Vijftienduizend van de vijf miljoen inwoners stierven. Het virus was buiten dat land toen al tot een mildere vorm geëvolueerd en bijna iedereen was immuun geworden. Dit betekende het einde van de Spaanse grieppandemie.
Nederland thumb|Spaanse griep in Nederland Het officiële aantal slachtoffers van de griep in Nederland in 1918 was 17.396, in 1919 was dat 1550 en in 1920 lag het op 2454.CBS Doodsoorzaken vanaf 1900, Griep Volgens het CBS zijn in Nederland zo'n 38.000 personen aan de griep en bijkomende complicaties zoals longontsteking gestorven, bijna vier per 1000 inwoners. Het sterftecijfer schoot in 1918 omhoog van 13,12 in 1917 naar 17,10 per 1000 inwoners. Verhoudingsgewijs vielen de meeste griepslachtoffers in de provincie Drenthe 67,92 per 10.000, bijna 2,5 maal zo hoog als het gehele land. Ook de oostelijke mijnstreek, met name Heerlen, werd hard getroffen. De oorzaak daarvan was mogelijk dat de griep over de oostgrens het land binnenkwam. Militaire kazernes bleken beruchte besmettingshaarden.
Nederlands-Indië In de kolonie Nederlands-Indië eiste de Spaanse griep veel slachtoffers. Daar vielen alleen al in november 1918 486.000 doden, terwijl het sterftecijfer in heel 1917 70.000 bedroeg. De krant Het Volk meldde op 20 december 1918 dat er alleen al op Java een miljoen personen zou zijn overleden. In Nederlands-Indië vielen in totaal 1,5 miljoen slachtoffers te betreuren op een geschatte bevolking van 52 miljoen inwoners. Indonesisch onderzoek uit 2012 op basis van volkstellingen komt uit op een beduidend hogere schatting; een verlies van bevolkingsgroei van meer dan vier miljoen mensen op het eiland Java alleen.Mortality from the influenza pandemic of 1918–19 in Indonesia, Siddharth Chandra, Population Studies Volume 67, Issue 223 Jan 2013
Andere landen In koloniaal India stierven 12 tot 13 miljoen mensen op een totale bevolking van ongeveer 300 miljoen.1918 flu pandemic killed 12 million Indians, and British overlords' indifference strengthened the anti-colonial movement, Maura Chhun, Metropolitan State University, theconversation.com April 17 2020 De Spaanse griep werd Bombay Fever genoemd.Bombay Fever/Spanish FLU: Public health and native press in Colonial Bombay, 1918–19; Madhu Singh; October 29 2020; South Asia Research
In Japan stierven 450.000 mensen.How the Spanish flu of 1918-20 ravaged Japan, Mei 6 2020, japantoday.com Japan had 57 miljoen inwoners.
De oversterfte in Spanje wordt berekend op 400.000 op 21 miljoen mensen, Duitsland 400.000 op 62 miljoen, Italië 550.000 op 36 miljoen, koninkrijk Portugal 130.000 op 6 miljoen.Mortality burden of the 1918-1919 influenza pandemic in Europe, Juni 2009, Influenza and Other Respiratory Viruses 3(3):99-106 In Keizerrijk Oostenrijk wordt de sterfte aan de Spaanse griep berekend op 250.000 doden op 51 miljoen inwoners.War Losses (Austria-Hungary), encyclopedia.1914-1918-online.net, Anatol Schmied-Kowarzik, 16 September 2016
In Rusland woedde tussen 1914 en 1922 een burgeroorlog die naar schatting 18 miljoen van de 150 miljoen inwoners het leven kostte door oorlogsgeweld, honger en epidemieën zoals cholera, vlektyfus en Spaanse griep. Het precieze aantal dat aan de laatst genoemde ziekte stierf is niet bekend.War Losses (Russian Empire), encyclopedia.1914-1918-online.net, 05 July 2018Famine and epidemic crises in Russia, 1918-1922 : the case of Saratov, Stephen G. Wheatcroft, Annales de Démographie Historique, Année 1984 1983 pp. 329-352
In China (400 miljoen inwoners) was de Spaanse griep veelvuldig aanwezig maar beduidend minder dodelijk, in Shanghai werden minder dan 1000, en in de Britse kroonkolonie Hongkong minder dan 1500 doden gerapporteerd.What happened in China during the 1918 influenza pandemic?, K.F. Cheng, P.C. Leung, International Journal of Infectious Diseases, Volume 11, Issue 4 p. 360-364, 2007 ISSN 1201-9712
Zuid-Afrika kende een sterftecijfer van 300.000 op zeven miljoen inwoners. In Iran viel een hongersnood samen met de pandemie, dit kostte naar schatting zo'n 1,9 miljoen, 10% van de bevolking, het leven.
In Newfoundland vielen er 700 doden, voornamelijk in de dunbevolkte noordelijke regio Labrador. De ziekte was rampzalig voor de inheemse Inuit. Naar schatting 400 van hen kwamen om het leven, ofwel bijna een derde van alle Labradorse Inuit. en , "The Twentieth Century", A Short History of Newfoundland and Labrador (Newfoundland Historical Society), Portugal Cove-St. Philip's, 2008, p. 108-109. .
Risicogroep Opvallend bij de Spaanse griep was de groep mensen waarin de mortaliteit het hoogst was. De gangbare risicogroepen bij de jaarlijkse 'gewone' griepgolven zijn bejaarden en jonge kinderen met een hartafwijking. Van deze groepen vormen bejaarden verreweg de grootste risicogroep, met het hoogste sterftecijfer. Kinderen tot en met vier jaar hebben over het algemeen nog antilichamen (immuniteit) meegekregen van de moeder, voornamelijk door borstvoeding. De Spaanse griep had de hoogste mortaliteit echter in de leeftijdsgroep 14- tot 21-jarigen. Na onderzoek van de longen van personen die aan de Spaanse griep zijn gestorven en in Alaska zijn begraven, is het virus nagemaakt. Hieruit bleek dat de griep vooral mensen in de leeftijdsgroep 20 tot 40 jaar trof, die normaliter het sterkste immuunsysteem hebben. Het kan daarom zijn, dat de sterfte veroorzaakt wordt door een te sterke reactie van het immuunsysteem (cytokinestorm).