Johannes Hendrik Been (Brielle, 8 februari 1859 – aldaar, 23 december 1930) was tijdens zijn leven een bekend jeugdboekenschrijver en genoot tevens landelijke bekendheid als archivaris van Den Briel.
Achtergrond In zijn kinderjaren wilde Johan dominee worden, tijdens zijn gymnasiumjaren dichter, en in zijn adolescentietijd schrijver. Later bleek dat Beens talent vooral lag op het gebied van de jeugdliteratuur. Hij schreef rond de vijftig jeugdboeken. Zijn bekendste boek, Paddeltje, de scheepsjongen van Michiel de Ruyter, beleefde ruim vijftig drukken. Johan Been volgde een opleiding tot onderwijzer, een functie die hij vanaf 1878 tot 1908 in Brielle vervulde. In 1895 kreeg hij er een tweede ambtelijke functie bij: hij werd benoemd tot archivaris van Den Briel, een taak die hij tot aan zijn dood toe bleef vervullen.
Inspiratie Johan Been was in hart en nieren Briellenaar en greep elke kans, of creëerde zelf kansen, om over de Brielse historie te vertellen. Den Briel, (of Brielle, een naam die vanaf 1 april 1572 in alle, zowel buitenlandse als Nederlandse geschiedschrijvingen voorkomt) werd dan ook het onderwerp van de vele geschriften die Been in allerlei toonaarden over zijn geboortestad publiceerde. Zo schreef hij in 1896 onder andere samen met de bekende componist Marius van 't Kruys een opera met de veelzeggende titel De Watergeuzen. Maar Been liet ook geen kans voorbijgaan om de Brielse zeehelden, Maarten Harpertszoon Tromp, Witte Corneliszoon de With en Philips van Almonde onder de aandacht te brengen. Been schreef voor de jeugdige lezer van 8 tot 88 jaar. Voor volwassenen publiceerde hij voornamelijk in vooraanstaande kranten en tijdschriften. Zijn inspiratie voor deze artikelen vond hij hoofdzakelijk in het Brielse archief.
Eerste Wereldoorlog Tijdens de Eerste Wereldoorlog hield Been een dagboek bij over de toestand in Brielle en het reilen en zeilen van zijn medeburgers tijdens die mobilisatiejaren. In diezelfde periode schreef Been Tafereelen uit de Brielsche Geschiedenis, 370 pagina’s Brielse geschiedenis, vanaf de middeleeuwen tot aan het einde van de Franse Tijd. Dit werk, dat tot nu toe in feuilletonvorm verschenen is, kan gezien worden als zijn belangrijkste wetenschappelijke werk: Beens magnum opus.
Werk (selectie) Ziek zijn. Tooneelstukje (1891) (Digitale versie) Een baken in nood! (met een afbeelding van den Brielschen Toren) (1894) (Digitale versie) Zeemansbloed (1895) (Digitale versie) Een zeemanszoon uit de 17de eeuw (1897) (Digitale versie) Twee zeemanszoons (1898) (Digitale versie) Dagen en daden van Admiraal Dubbel Wit (1899) (Digitale versie) In 1913 uitgegeven o.d.t.: Dagen en daden van Admiraal Dubbelwit (Witte Cornelisz. de With) (Digitale versie) Zeemansrijmen over Bestevaer Tromp (1899) (Digitale versie) Het Keezenboek (1900) (Digitale versie) De wonderlamp, een vertelling uit het oosten (1900) (Digitale versie) Historische gids door Den Briel (1901) Maarten Harpertz. Tromp. Een zeemanszoon uit de 17de eeuw. Tweede geheel omgewerkte druk (jeugdboek) (1908) (Digitale versie) Langs den stormvloed (1903). In 1910 verschenen o.d.t.: Het vrijheidsboek. Geïllustreerde uitgave van: "Langs den stormvloed" Uit de gedenkschriften van een schooljongen (1904) Twee zeemanszoons (1898) (Digitale versie) Verworpeling (Onder het pseudoniem Hendrik Eben) (1904) (Digitale versie) Heintjes groote vacantie (1905) (Digitale versie) Uit de gedenkschriften van een schooljongen. Tweede omgewerkte druk (1906) (Digitale versie) De drie matrozen van Michiel de Ruyter (1907) (Digitale versie) Paddeltje, de scheepsjongen van Michiel de Ruijter (1908) (Digitale versie) Uit ons heldentijdperk'''. Geïllustreerd met oorspronkelijke historieprenten (Digitale versie) De avonturen van een stadhuisklerk (1909) (Digitale versie)Spekkie, de pijper der zeeleepers (Digitale versie)De jongens de baas (en de meisjes niet te vergeten) (1910) (Digitale versie)Uit het Hebreeuwsche herdersleven. leesboek voor de hoogere klassen de lagere school en de lagere klassen der uitgebreid lagere school (1911)Kakkerlak bij de Padvinders ( 1911) (Digitale versie)Historische fragmenten (1911-1920) (Eerste bundel) (Digitale versie) Nieuwe bundel (Digitale versie) Derde bundel (Digitale versie)De tocht naar Paradijsland (Digitale versie)De wonderbare avonturen van Jan Visch en zijn maat (1912)Sint Nicolaas Vertellingen. Bevat: Een surprise van den ouden majoor; Het vergeten reistaschje; De verdwenen vrijster; Schipper Jonge-Kees (1913)De Pleegkinderen van den Veteraan. Een verhaal uit den Franschen tijd (1913) (Digitale versie)Van een Diefjesmaat en een Schooljongen (1913) (Digitale versie)Kerstvertellingen. Bevat: Het Engelschmans-jong; Wolf; Noot-noot; Jan (Digitale versie)Door den Franschen tijd naar Oranje (1913)Winteravond-vertellingen (1913) (Digitale versie)Om een keizerstroon. Een verhaal uit de honderd dagen (1914) (Digitale versie)Van Paschen tot Pinksteren. Bevat: De paascheieren van Jochum Pietersz.; Engel; Een lastige keuze; De kermiskoek; Een Rotterdamsche timmermansjongen; Een Pinksterfeest op de Noordzee (1914)De paascheieren van Jochum Pietersz. (Digitale versie)Een reiskameraad uit de 17e eeuw (1916) (Digitale versie)Oud-Testamentische pioniers. Verhalen uit Genesis voor jong en oud (1918) (Digitale versie) In 1922 verschenen o.d.t.: Herdersvorsten uit het Morgenlan. Bijbelsche verhalen voor jong en oud (Digitale versie)De scheepsjongen van "De Gouden Leeuw" (1920) (Digitale versie)Om de schatten van Il Tigretto (Vervolg op Paddeltje) (1921) (Digitale versie)De zwerftochten van Kakkerlak (nieuwe uitgave in één verhaal van "De jongens de baas" en "Kakkerlak bij de padvinders") (1921) (Digitale versie)Vogeltje Grijp (1922) (Digitale versie)De ring en de lamp. Een vertelling uit de tweede helft der 19de eeuw (1923) (Digitale versie)De portier van de Langepoort. Bevat: De portier van de Langepoort; Een tooverstukje van Jan de Witt; Een Brielsche weesjongen (1923) (Digitale versie)Vedertje-Talisman (1925) (Digitale versie)De strijd om het doode punt (1926) (Digitale versie)De dubbelgangers. Een verhaal uit den tijd van Michiel de Ruijter (1927) (Digitale versie)De avonturen van Kokkie en zijn maats (1928) (Digitale versie)De verspieders. Een vertelling uit den tijd van Michiel de Ruijter (1929) (Digitale versie)Van Neêrland's helden (1929) (Digitale versie)Twee jonkers. Een vertelling uit den tijd van Michiel de Ruijter (1930) (Digitale versie)Walvischje (1930) (Digitale versie)Het kind van Voorne (1931) (Digitale versie)n Boefje uit den Patriottentijd (1931)De onafscheidelijken. Een verhaal voor jongens (193?) (Digitale versie)Grote omnibus van historische verhalen, Joh. H. Been; herz. door Rik van Steenbergen. Bevat: Paddeltje, de scheepsjongen van Michiel de Ruyter; Om de schatten van Il Tigretto; De drie matrozen van Michiel de Ruyter (1989)
Vertalingen1813-1815. Geïlustreerde geschiedenis van den vrijheidsoorlog door J. von Pflugk-Harttung (1912-1913) (tijdschrift) (Digitale versie)Graaf Sandor. Stalmeester van de duivel, opgenomen en geschilderd door J.G. Prestel. Vert. van: Reit-, Fahr- und Jagdereignisse aus dem Leben des Grafen Moritz Sandor''; bew. en vert. uit het Duits door K.J. Schummelketel en J.H. Been (1977)
Externe links Officiële website over Johan Been
Tekst van Paddeltje Biografie in het BWN
Categorie:Nederlands kinderboekenschrijver Categorie:Nederlands archivaris Categorie:Nederlands dagboekschrijver