Amnesty International is een vereniging die de naleving van de mensenrechten beoogt zoals die zijn vastgelegd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en andere internationale mensenrechtendocumenten. Amnesty International zet zich sinds 1961 in voor de naleving van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Het symbool van deze niet-gouvernementele organisatie (ngo) is een kaars met prikkeldraad, een verwijzing naar het motto 'Het is beter een kaars aan te steken dan de duisternis te vervloeken.' Met afdelingen en individuele leden in meer dan 150 landen, en een totaal van meer dan zeven miljoen leden en ondersteuners, is het 's werelds meest verbreide mensenrechtenorganisatie.Amnesty.nl: 'Over Amnesty'. Gearchiveerd op 3 december 2021.Peter Baehr, Mobilization of the Conscience of Mankind: Conditions of Effectiveness of Human Rights NGOs, UNU Public Forum, Tokio, 1996. Gearchiveerd op 17 augustus 2021. Het Internationaal Secretariaat, het hoofdkantoor, bevindt zich in Londen. Amnesty International krijgt zijn inkomsten vooral uit individuele donaties. Het werkterrein van de vereniging is breder geworden, maar in de jaarrapporten zijn gevangenschap, marteling en executie de belangrijkste onderwerpen gebleven.Amnesty International: Taking on the Sins of the World, Economist, 28 mei 2009. Gearchiveerd op 12 juni 2018.Amnesty Jaarboek. Gearchiveerd op 3 december 2021. thumb|Kaars van Amnesty International in de Kathedraal van Salisbury Belangrijke actiemomenten voor de organisatie waren onder meer de mensenrechten ten tijde van het wereldkampioenschap voetbal in Argentinië 1978. De aanvaarding van het VN-Verdrag tegen martelen in 1984, het Tiananmenprotest in China in 1989, de val van Srebrenica in 1995, de oprichting van het Internationaal Strafhof in 1998, waar schendingen aan de orde gesteld konden worden, de bescherming van burgers bij de geallieerde inval in Irak in 2003, de revoluties in de Arabische wereld in 2010, de veroordeling van leden van de Russische punkband Pussy Riot in 2012 en de rapporten over oorlogsmisdrijven in de Syrische Burgeroorlog,Amnesty.nl: Geschiedenis van Amnesty International. Gearchiveerd op 3 december 2021.'Syria: Harrowing torture', 18 december 2013. Gearchiveerd op 3 december 2021. de Israëlische bezetting van de Palestijnse gebieden sinds 1967.Israels Occupation: 50 years of Dispossession. amnesty.org, juni 2017. Gearchiveerd op 22 februari 2015.Israel and Occupied Palestinian Territories 2019 amnesty.org, 2019. Gearchiveerd op 22 februari 2015.
Doelstellingen Oorspronkelijk mandaat Tot in de jaren-1990 werkte Amnesty International op basis van een 'mandaat'Amnesty.nl: 'Mandaat'. Gearchiveerd op 3 december 2021. met de volgende doelstellingen: Vrijlating van gewetensgevangenen. Dit zijn mensen die omwille van hun politieke, religieuze, sociale of seksuele overtuiging en/of geaardheid zijn gevangengezet en die geen geweld hebben gebruikt; Een eerlijk proces binnen een redelijke termijn voor de overige gevangenen; Afschaffing van martelingen en andere mishandelingen van gevangenen; Afschaffing van de doodstraf in alle omstandigheden en het uitbannen van buitengerechtelijke executies (terechtstellingen zonder proces en politiek gemotiveerde moorden) en gedwongen verdwijningen. Hulp aan slachtoffers van schendingen van mensenrechten, onder wie vluchtelingen en asielzoekers.
Bredere missie Vanaf de jaren-1990 formuleerde de organisatie een bredere 'missie'Amnesty.nl: 'Amnesty's missie'. Gearchiveerd op 3 december 2021.Amnesty.nl: 'Thema's'. Gearchiveerd op 3 december 2021. voor het recht op lichamelijke en geestelijke onschendbaarheid, het recht op vrijheid van geweten en meningsuiting en het recht om niet te worden gediscrimineerd. Daardoor werd het werkterrein uitgebreid met doelstellingen zoals: Stopzetting van zware schendingen, zoals buitensporig geweld of gijzelneming van en aanvallen op burgers in oorlogsgebieden, begaan door overheid of gewapende verzetsgroepen; Het tegengaan van schendingen in de "privésfeer" zoals geweld tegen vrouwen, eerwraak en huiselijk geweld waarbij de overheid nalatig blijft.Geweld tegen vrouwen amnesty.nl . Gearchiveerd op 3 december 2021. Het beschermen van de mensenrechten van lgbt'ers;Amnesty.nl: LGBT. Gearchiveerd op 3 december 2021. Het tegengaan van schendingen van sociaaleconomische rechten, speciaal actie tegen discriminatie in de toegang tot voorzieningen zoals onderwijs en water;Amnesty.nl: 'Sociaal-economische rechten'. Gearchiveerd op 3 december 2021. Het bevorderen van maatschappelijk verantwoord ondernemen om mensenrechtenschendingen in het bedrijfsleven tegen te gaan;Amnesty.nl: 'Bedrijven'. Gearchiveerd op 3 december 2021. Het terugdringen van de verspreiding van wapens en naleving van het Wapenhandelsverdrag dat in 2013 is aangenomen door de Verenigde Naties; Verder voert de organisatie campagne voor onder meer mensenrechteneducatie in Nederland, de Eerlijke Bankwijzer, beperking van vreemdelingendetentie, berechting van schenders en bescherming van mensenrechtenverdedigers.
Werkwijze en organisatiestructuur thumb|Amnesty-actie in Venezuela tegen wapens tijdens het Wereld Sociaal Forum Het Internationaal Secretariaat in Londen onderzoekt informatie over mensenrechtenschendingen in de hele wereld op basis van getuigenissen van (ex)gevangenen en hun familieleden, gezaghebbende instanties ter plaatse, persberichten en mededelingen van plaatselijke overheden en diplomatieke vertegenwoordigingen.
Amnesty zet zich in voor mensen die omwille van hun politieke, religieuze, sociale of seksuele overtuiging en/of geaardheid zijn gevangengezet en die geen geweld hebben gebruikt. Een klassiek actiemiddel is het schrijven van brieven door leden/donateurs/anderen aan de verantwoordelijke autoriteiten om hun onmiddellijke vrijlating te vragen, om toelating van een advocaat en een eerlijke rechtsgang en/of een arts. Urgent Actions zijn urgente acties (vroeger mbv telegrammen) om mensen te redden van een dreigende spoedige uitvoering van de dood(straf). Er bestaan zg. Amnestygroepen. Zij schrijven ook brieven aan gevangenen en bieden hen zo (soms jarenlange) steun.
Het behoorde lange tijd tot de strategie van Amnesty International om niet te werken voor gevallen in eigen land. Dat was omwille van de bescherming van de eigen activisten en van de beginselen van onafhankelijkheid en ongebondenheid. Deze regel is sinds 2000 geleidelijk versoepeld. Nationale afdelingen ageren nu tegen mensenrechtenschendingen in eigen land, zoals in Nederland en België met acties voor asielzoekers en migranten.
Aanvankelijk werd vooral actie gevoerd tegen schendingen die worden begaan door overheden, zoals het opsluiten van gewetensgevangenen, marteling en de doodstraf. Met de jaren breidde Amnesty haar werkterrein uit met actie tegen schendingen door gewapende oppositiegroeperingen en nalatigheid van de overheid bij schendingen in de ‘privésfeer’ zoals huiselijk geweld. Sinds 2001 vallen ook schendingen van sociaaleconomische rechten onder Amnesty’s missie, voor zover er sprake is van duidelijke achterstelling, willekeur of nalatigheid door de overheid.
Onafhankelijkheid en ongebondenheid Om te waarborgen dat de grondrechten van alle mensen evenzeer verdedigd worden en om te voorkomen dat dit belemmerd wordt door (verdachtmaking van) enige vorm van belangenverstrengeling, wil Amnesty International uitdrukkelijk niet gebonden zijn aan enige overheid, politieke partij, ideologie, godsdienstige gezindte of economische belangengroep. Hiertoe worden geen giften of subsidies van een overheid geaccepteerd en zijn er richtlijnen voor het werven van fondsen opgesteld.Fondsenwerving van Amnesty International. Gearchiveerd op 3 december 2021. De organisatie heeft meermalen haar onpartijdigheid moeten verdedigen tegen overheden die zich beklaagden over selectieve aandacht (zie onder Kritiek).
Internationale organisatie thumb|Amnesty-leden voeren in Ávila (Spanje) actie tegen het detentiecentrum op Guantanamo Bay Eind 2021 telde Amnesty International ongeveer tien miljoen leden wereldwijd.Amnesty International: 'Who we are'. Gearchiveerd op 22 februari 2015. In zo'n tachtig landen bestaat een Amnesty-afdeling, die rapporten van het Internationaal Secretariaat bekendheid geeft, Amnesty-groepen door het land aanstuurt, lobby voert bij de overheid en acties organiseert. Het overgrote deel van de leden die de organisatie financieel ondersteunen woont in West-Europa en Noord-Amerika. In ontwikkelingslanden telt Amnesty International nog maar weinig leden. De organisatie kan ook niet overal in het openbaar opereren, want onder veel regeringen, die als dictatuur kunnen worden aangemerkt, zijn de activiteiten illegaal. Zo heeft Amnesty International nooit toestemming gekregen om in China of Noord-Korea onderzoek te doen.
Internationale beleidslijnen worden eens in de twee jaar besproken op een algemene vergadering van alle nationale afdelingen, de International Council Meeting. Daar wordt ook het internationaal bestuur gekozen. Van dat bestuur was de Nederlandse Lilian Gonçalves-Ho Kang You in 2006-2007 voorzitter. Sinds 2021 is Agnès Callamard secretaris-generaal.
Nederland en Vlaanderen thumb|Amnesty in actie, Rotterdam 1990 De Nederlandse sectie (afdeling), met hoofdkantoor in Amsterdam, bestaat sinds 1968 en groeide in 2010 tot ruim 300.000 leden. Amnesty Nederland was met 268.000 leden (stand 1 januari 2014) nog een relatief grote afdeling, maar het ledental loopt wel terug (in 2013 met min 16.000) en is nogal vergrijsd (gemiddelde leeftijd 52 jaar). Eind 2013 kondigde de Nederlandse afdeling aan een derde van haar (ruim honderd) betaalde medewerkers te zullen ontslaan. De kleinere Vlaamse sectie, ontstaan in 1973, heeft haar secretariaat in Brussel. Voorzitters waren onder anderen Bruno Tuybens (1999-2003) en Eva Brems (2006-2010).
Beide afdelingen voeren onder meer campagnes tegen de doodstraf, tegen discriminatie en voor meer controle op de handel in wapens. Daarnaast zijn er acties ten behoeve van gewetensgevangenen, zoals de succesvolle 'bliksemacties' voor individuele gevallen. Speciale thema-actienetwerken voeren actie voor homorechten, vrouwenrechten en voor mensenrechtenverdedigers. Belangrijke activiteiten zijn verder de hulp aan politieke gevangenen en asielzoekers en voorlichting aan leden en publiek, waaronder op scholen en universiteiten. Met communicatiemiddelen zoals internet, e-mail en sms-acties wordt een groot publiek aangesproken. De Nederlandse afdeling heeft een aparte afdeling voor leerlingen en docentenAmnesty en mensenrechten op school. Gearchiveerd op 30 januari 2017. en gaf tot 2025 het onafhankelijke maandblad Wordt Vervolgd uit.
Geschiedenis Beginjaren De vereniging werd in 1961 te Londen opgericht door de Britse advocaat Peter Benenson. Naar eigen zeggen las hij in 1960 een krantenartikelPeter Benenon, 'The Forgotten Prisoners', The Observer, 28 mei 1961, Nederlandse vertaling 'De vergeten gevangenen' over twee Portugese studenten die gearresteerd waren omdat ze in een restaurant proostten voor de vrijheid.Amnesty.nl: Amnesty.nl: 'Benenson, Peter (1921-2005)'. Gearchiveerd op 3 december 2021. Benenson overwoog acties maar meende dat alleen een grote publiekscampagne effectief kon zijn.Overigens is de historische bron van Benensons krantenartikel nooit gevonden . Zie Linda Rabben (2001), Amnesty International: Myth and Reality. AGNI. Boston, Mass.: Boston University.