Nicolaas van Myra (Patara, ca. 270 – Myra, 6 december ca. 335–337) was in het begin van de 4e eeuw bisschop te Myra, de toenmalige hoofdplaats van Lycië in het zuidwesten van Klein-Azië, een gebied in het zuidwesten van het huidige Turkije en een toenmalige Romeinse provincie in oudere geschriften ook bekend als Lukka. Hij wordt ook wel Sint-Nicolaas, Nicolaas van BariHall, J. (2000). Hall's Iconografisch Handboek. Leiden: Primavera Pers, of Nicolaas van Patara genoemd.
Nicolaas kwam uit een rijke familie van Griekse afkomst. Hij was al tijdens zijn leven een bekendheid en erg geliefd. Om die reden werden zijn botten bewaard in een ter ere van hem gebouwde kerk, iets buiten de stad Myra.Could ancient bones suggest that Santa was real?, University of Oxford, 5-12-2017, https://web.archive.org/web/20201109014425/https://www.ox.ac.uk/news/2017-12-05-could-ancient-bones-suggest-santa-was-real De kerk boven zijn graf werd een basiliek, en is in de 6e en de 8e of 9e eeuw gemoderniseerd. In de 11e eeuw werden wandschilderingen aangebracht die gebeurtenissen uit zijn leven afbeelden. Tussen de 6e en de 12e eeuw werd zijn bekendheid verder vergroot dankzij pelgrimstochten naar Myra.Myra, Church of the tomb of Saint Nicholas, livius.org, 13-8-2020 https://www.livius.org/articles/place/myra-demre/myra-church-of-the-tomb-of-st-nicholas/ In 1087 werden de beenderen van Nicolaas door handelslieden uit Bari meegenomen uit angst dat de islamitische Seltsjoeken ze zouden vernietigen. De beenderen gingen grotendeels naar het Italiaanse Bari.Bibliotheca Hagiographica Latina Antiquae et Mediae Aetatis no. 6179. Iuse as text Nitti 1937, uit de Vaticaanse Musea, Lat. 5074. De gebeurtenissen zouden zijn beschreven een week na aankomst van de beenderen in Bari. Het volledige verhaal staat vertaald in het Engels op de website van het St Nicholas Center Voor zijn relieken werd een eigen basiliek gebouwd. Al snel kreeg de Nicolaas-verering in Europa een sterke impuls en gingen pelgrims massaal naar Bari.Is Nicolas a real Saint? zie: https://www.stnicholascenter.org/who-is-st-nicholas/real-saint
Nicolaas werd als heilige toegevoegd aan de heiligenkalender van de Rooms-Katholieke Kerk. Na de 11e eeuw werd Sint-Nicolaas de hoofdpersoon in tal van legenden,Een overzicht van de traditionele verhalen van Nicolaas en de latere legenden is te vinden in: https://www.stnicholascenter.org/who-is-st-nicholas/stories-legends/traditional-stories bijvoorbeeld in de Legenda aurea, een van de meest gelezen en gebruikte boeken uit de late middeleeuwen. In Oost-Europa is Nicolaas van Myra tot op heden een belangrijke heilige, in West-Europa groeide zijn verering met name in de tijd van de Reformatie uit tot een volksfolklore rondom zijn sterfdag. Belangrijke elementen van het Sinterklaasfeest gaan op hem terug.
Leven thumb|Fresco met legendarische gebeurtenis, 12e eeuw. Sint Nicolaas kerk in Demre thumb|Beeld van Sint-Nicolaas in Baška Voda De informatie die over het leven van de heilige Nicolaas beschikbaar is, is hoogstwaarschijnlijk eerst mondeling overgeleverd en in een later stadium op schrift gesteld. Ze komt uit de verschillende levensverhalen. Historisch bewijs over het leven van Nicolaas van Myra bestaat vooral uit bronnen na zijn overlijden. De mogelijk oudste bron is de zogenaamde Praxis de Stratelatis, een anoniem Grieks verslag dat ergens tussen de vijfde en zesde eeuw is gedateerd met daarin het verhaal dat Nicolaas drie onschuldige officieren van executie redt. Uit de 8e eeuw dateert de oudste en eerste "complete" levensbeschrijving, een vita van Michaël de Archimandriet. Uit deze bron komt de informatie dat Nicolaas in Patara, niet ver van Myra – het huidige Demre – in Klein-Azië werd geboren. Volgens de Vita Compilata, een andere belangrijke vita, was hij enig kind van welgestelde, zeer gelovige ouders.
Nicolaas als jonge man Het was al snel duidelijk dat Nicolaas – vernoemd naar zijn oom, die bisschop was in een naburige gemeente en met wie hij vaak verward wordt – zijn leven aan de dienst van God zou gaan wijden.
Volgens de Vita per Metaphrasten van de heilige Simeon de Logotheet was Nicolaas een goede leerling, ging hij met regelmaat naar de kerk en was hij – waar nodig – behulpzaam. Al op negentienjarige leeftijd werd Nicolaas door zijn oom tot priester gewijd en legde hij de kloostergeloften af. Zijn oom sprak de verwachting uit dat Nicolaas zelf óók bisschop zou worden en een leven van verlichting zou leiden. Door zijn strenge discipline inzake de vasten, zijn goede wil en zijn gebeden voor iedereen was hij een voorbeeld voor anderen. Toen zijn oom een reis maakte naar Jeruzalem werd de jonge Nicolaas benoemd tot gevolmachtigde in zijn klooster Nieuw Zion. Volgens de overlevering bestuurde hij het klooster zó goed dat het leek alsof de bisschop zelf aanwezig was. Tijdens de christenvervolging onder keizer Diocletianus moet Nicolaas rond het jaar 310 gevangengenomen zijn en gefolterd.
Volgens dezelfde Simeon de Logotheet heeft de heilige meermaals het Heilige Land bezocht, en vatte hij telkens het plan op om er meerdere weken te verblijven, maar een "engel des Heeren beval hem om huiswaarts te keren". Dit betekende dat zijn parochie in gevaar was en hij zijn bovenmenselijke krachten aldaar moest gebruiken. Eens probeerde bij zo'n gelegenheid een zeeman hem te bedriegen, maar Nicolaas verijdelde dat plan, en sprak streng: "Probeer nu nooit meer iemand te bedriegen. Vaar naar huis, en mijn zegen zal je vergezellen." Vandaar staat hij bekend als vergevingsgezind.
Gedurende zijn leven zou Nicolaas vele malen de bevolking tegen demonen hebben beschermd. Een voorbeeld hiervan is de vernietiging van de Artemistempel in Myra. In de Vita per Michaëlem geeft Nicolaas de opdracht om de tempel ter ere van Artemis te laten afbreken.
Nicolaas als bisschop In 325 zou hij als bisschop deelgenomen hebben aan het concilie van Nicaea. Christopher Walter, The Names of the Council Fathers at Saint Sozomenus, Cyprus, Revue des études byzantines, 1970: 189–206 De voornaamste aanleiding tot het bijeenroepen van het concilie was de onrust ontstaan door de leer verspreid door Arius. Nicolaas, een fervent tegenstander van Arius, zou deze laatste een klap in het gezicht hebben gegeven tijdens het concilie. De legende vertelt vervolgens hoe Nicolaas na deze daad in de gevangenis werd gezet om daar af te koelen. 's Nachts verschenen Maria en Jezus aan hem en herstelden zijn bisschoppelijke waardigheid. Maria gaf hem zijn pallium terug, en Christus overhandigde hem de Bijbel. Gedurende de verdere duur van het concilie zou er bij grote vraagstukken beslist zijn volgens de mening van Nicolaas. Hoewel de gebeurtenissen van het concilie van Nicea goed gedocumenteerd zijn, wordt er in de concilieverslagen helemaal geen melding gemaakt van dit incident. Historisch is er veel gespeculeerd of Nicolaas nu wel of geen conciliedeelnemer was. Zijn naam wordt niet vermeld op een van de oudste lijsten van de aanwezige bisschoppen. Wel staat zijn naam op een lijst van Theodorus Lector, die opgesteld is rond 515, en enige andere lijsten uit de 7e en 8e eeuw. Theodorus vermeldt ene 'Nikolaos van Myra in Lycië'. Er zijn ongeveer twintig deelnemerslijsten bekend; op tien van deze lijsten ontbreekt Nicolaas' naam. Gebleken is echter dat deze lijsten onvolledig zijn. Vaak bevatten ze niet meer dan 200 namen van bisschoppen, terwijl er minstens 300 deelnemers waren.
Zijn dood thumb|De leeggeroofde tombe van Nicolaas in Myra Nicolaas stierf op 6 december tussen 335 en 337 na Christus op een voor die tijd hoge leeftijd, waarschijnlijk van ouderdom. In 1953 en in 1957 werden de beenderen uit zijn graf in Bari onderzocht. Hij moet ongeveer 1,67 meter lang zijn geweest en aan chronische artritis hebben geleden aan zijn bekken.Anatomical examination of the Bari-relics, https://www.stnicholascenter.org/who-is-st-nicholas/real-face/anatomical-examination Op grond van de beenderen en de schedel is op National Geographic een model gemaakt van het gezicht van Nicolaas.The real face of Saint Nicolas, https://www.stnicholascenter.org/who-is-st-nicholas/real-face, geraadpleegd op 8-2-2021
Hij werd buiten de stad Myra begraven, waar een ruïne van de herbouwde basiliek nog steeds te bezichtigen is. Uit beschrijvingen van de 6e eeuw blijkt dat de cultus rond Nicolaas al stevig verankerd was.Wace, The hagiographical works. The conception Nostre Dame and the lives of Saint Margaret and Saint Nicholas.2013 Brill Boston/Leiden, blz. 250-251 In 1087 werd het grootste deel van zijn botten overgebracht naar Bari.
Bijzondere gebeurtenissen Nicolaas werd al snel na zijn dood vereerd, maar er zijn geen geschriften van tijdgenoten overgeleverd. Mogelijk zijn bestaande geschriften verloren gegaan bij de bibliotheekbranden in het voormalige Byzantijnse Rijk of anderszins.Jeremy Seal, The epic journey from Saint to Santa Claus, Bloomsbury, 2005, blz. 14 In de eerdere geschriften ligt de nadruk op bijzondere gebeurtenissen uit het leven van Nicolaas. Vooral na de 12e eeuw verschijnen er verhalen over zijn goede daden en wonderen.
De drie veldheren thumb|Nicolaas redt drie onschuldige soldaten van een executie.(Ilja Repin, 1888) De oudste vermelding van Nicolaas is afkomstig van het handschrift uit de 5e eeuw onder de naam Praxis de Stratelatis.Kees de Groot, Tilburg University, 23-11-2012, zie https://www.lucepedia.nl/nieuwsbericht/h-nicolaas-van-myra-een-nog-steeds-erkende-en-actuele-heilige Nicolaas nodigt drie Oost-Romeinse legeraanvoerders uit in Myra. Zij zijn getuige hoe de bisschop drie onschuldig ter dood veroordeelde mensen van de executie redt. Terug in Constantinopel worden de veldheren het slachtoffer van een intrige en zelf ter dood veroordeeld. In de kerker bidden ze om de hulp van Nicolaas, die daarop in de droom van de keizer verschijnt en hem voor de gevolgen van de executie van de onschuldigen waarschuwt. De keizer stelt de legeraanvoerders daarop in vrijheid.Charles W. Jones in Saint Nicholas of Myra, Bari, and Manhattan, University of Chicago Press (vertaling uit het Latijn), https://www.stnicholascenter.org/who-is-st-nicholas/stories-legends/classic-sources/istratelatis#1 voor de hele tekst
De arme man en zijn drie dochters thumb|Nicolaas gooit gouden ballen in de kamer van de drie zussen die als prosituee moeten werken. (Gentile da Fabriano, ca 1425)