Wojciech Witold Jaruzelski (Bestand:Loudspeaker.svg ['vɔjtɕεx jaru'zεlski]) (Kurów, 6 juli 1923 – Warschau, 25 mei 2014) was een Pools generaal en politicus. Van 1985 tot 1989 was hij Staatsraadvoorzitter van Polen, waarna hij tot 1990 de eerste president was van de Republiek Polen.
Achtergrond Jaruzelski werd geboren in een lagere adellijke familie. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog werd hij samen met zijn vader door de Sovjets verbannen naar Siberië, alwaar zijn vader in Biejsk door ontberingen kwam te overlijden. Vanaf 1943 vocht hij als officier in het zojuist opgerichte Eerste Poolse Leger, dat deel uitmaakte van het Rode Leger, in de opmars naar Berlijn.
Na de Tweede Wereldoorlog werd hij lid van de Poolse Communistische Partij. Hij vervolgde tevens zijn militaire opleiding en werd uiteindelijk generaal. Namens de communistische partij (sinds de jaren vijftig de Poolse Verenigde Arbeiderspartij [PZPR] genaamd) werd hij directeur van de politieke afdeling van de strijdkrachten. Later was hij onderminister van Defensie. In 1956 werd Jaruzelski bevorderd tot generaal en in 1964 werd hij lid van het Centraal Comité van de PZPR. In 1968 werd Jaruzelski minister van Defensie en keurde hij de inval van de Warschaupact-troepen in Tsjecho-Slowakije goed. In 1970 kreeg hij zitting in het Politbureau van de partij. Ook werd hij minister van Binnenlandse Zaken. In die hoedanigheid was hij dat jaar verantwoordelijk voor het zeer gewelddadig optreden van de oproerpolitie tegen stakende dokwerkers in Gdańsk. Daarbij vielen tientallen doden en honderden gewonden.
Aan de macht In februari 1981 werd hij premier. In oktober van dat jaar volgde hij tevens partijleider Stanisław Kania op, waarmee hij een machtige positie in staat en partij combineerde.
Op 13 december 1981 werd Jaruzelski voorzitter van de militaire junta (Militaire Raad voor de Bescherming van het Vaderland) die de noodtoestand afkondigde. Dit was de eerste door communisten beheerste militaire junta in een communistisch land. Jaruzelski werd tevens eerste secretaris van de Poolse Verenigde Arbeiderspartij. De vakbond Solidarność van Lech Wałęsa werd verboden en hervormingen werden teruggedraaid. In 1984 werd de oppositionele priester Jerzy Popiełuszko door politieagenten vermoord. Ondanks deze excessen begon Jaruzelski de samenleving te liberaliseren en in 1986 verleende de junta amnestie aan politieke gevangenen. Jaruzelski wilde hervormingen binnen het systeem, maar wees op de noodzaak van de rol van de Poolse Verenigde Arbeiderspartij. In 1985 werd Jaruzelski voorzitter van de Poolse Staatsraad (= staatshoofd) en werd de staat van beleg opgeheven. Hoewel Jaruzelski zijn gezag probeerde te doen gelden, werd het duidelijk dat zijn invloed niet verder reikte dan Warschau en omstreken. In de rest van het land had de regering haar greep verloren.
Overgang naar democratie In de zomer van 1988 vonden er ronde-tafel-conferenties plaats tussen de regering en de oppositie (Solidarność, Wałęsa). Resultaat van deze ronde-tafel-conferenties was de legalisering van vakbonden en vanaf 1989 werd de vorming van partijen toegestaan. Jaruzelski presenteerde een nieuwe grondwet die door zowel de communistische partij als door Solidariność werd aanvaard. De communisten zouden in ieder geval recht hebben op de helft + 1 zetel in de Sejm (parlement). Bij de vrije verkiezingen van 1989 won weliswaar Solidarność en verloor de communistische PZPR gigantisch, de laatste bleef een meerderheid aan zetels bezetten. Jaruzelski werd door het parlement tot president van de Poolse Volksrepubliek gekozen en trad af als eerste secretaris van de Poolse Verenigde Arbeiderspartij. Hij zegde tevens zijn partijlidmaatschap op en was nu dus een partijloos president.
In 1989/1990 werd Polen een traditionele republiek en verkreeg een democratische grondwet. Aan nieuwe presidentsverkiezingen nam Jaruzelski geen deel en Lech Wałęsa, de voorzitter van Solidarność, werd tot president van de republiek gekozen.
Later leven In oktober 1994 werd Jaruzelski tijdens een boekverkoopactiviteit in Wrocław aangevallen door een mannelijke gepensioneerde, die hem met een steen verwondde. Jaruzelski liep daarbij een kaakblessure op waarvoor een operatie noodzakelijk was. De aanvaller, die tijdens de periode van de staat van beleg gevangen had gezeten, werd veroordeeld tot twee jaar gevangenisstraf en een boete van 2.000.000 złoty.
In een interview uit 2001 verklaarde Jaruzelski dat hij van mening was dat het communisme had gefaald en dat hij zichzelf inmiddels als sociaaldemocraat beschouwde. Hij sprak tevens zijn steun uit voor president Aleksander Kwaśniewski en voor Leszek Miller, die later premier van Polen werd. Beiden waren lid van de Democratische Linkse Alliantie, een sociaaldemocratische partij waarin veel voormalige leden van de Poolse Verenigde Arbeiderspartij waren terechtgekomen.
In mei 2005 ontving Jaruzelski van de Russische president Vladimir Poetin een herdenkingsmedaille ter gelegenheid van de zestigste verjaardag van de overwinning op nazi-Duitsland. Ook andere voormalige staatshoofden, onder wie de voormalige Roemeense koning Michaël I, ontvingen deze onderscheiding. De Tsjechische president Václav Klaus bekritiseerde de toekenning en stelde dat Jaruzelski symbool stond voor de invasie van Tsjecho-Slowakije door het Warschaupact in 1968. Jaruzelski verklaarde dat hij hiervoor zijn excuses had aangeboden en dat hij de beslissing tot de invasie van augustus 1968 als een grote politieke en morele fout beschouwde.
Op 28 maart 2006 werd Jaruzelski door de Poolse president Lech Kaczyński onderscheiden met het Kruis van de Siberische Ballingen. Nadat de toekenning openbaar was geworden, verklaarde Kaczyński echter dat deze op een vergissing berustte. Volgens hem had zijn staf hem een document met 1.293 namen voorgelegd zonder hem erop te wijzen dat Jaruzelski daar eveneens op stond. Na deze verklaring gaf Jaruzelski de onderscheiding terug.
Op 31 maart 2006 stelde het Instituut voor Nationale Herinnering Jaruzelski in staat van beschuldiging wegens het plegen van communistische misdrijven. De belangrijkste aanklacht betrof het oprichten van een criminele militaire organisatie met als doel strafbare handelingen te verrichten, met name de onrechtmatige gevangenneming van burgers. Een tweede aanklacht hield in dat hij ministers ertoe zou hebben aangezet handelingen te verrichten die buiten hun bevoegdheden vielen.
Proces In 2008 werd in Warschau een proces geopend tegen de oud-president. Hij stond terecht wegens het geweld waarmee de Broodrellen van 1970 werden neergeslagen. In de rechtszaal kreeg hij de steun van zijn opponent en opvolger Lech Wałęsa. Deze zei dat Jaruzelski niet vrij was geweest in zijn handelen en dat in feite het communistische systeem verantwoordelijk was. Jaruzelski verscheen vanwege zijn slechte gezondheid slechts beperkt voor de rechtbank.
Overlijden In december 2010 kreeg hij een ernstige longontsteking. In maart 2011 werd bij hem lymfoom vastgesteld. Jaruzelski overleed op 25 mei 2014 in een ziekenhuis in Warschau, nadat hij eerder die maand een beroerte had gekregen. Naar verluidt had hij kort voor zijn overlijden gevraagd om de biecht en de laatste sacramenten van een rooms-katholieke priester.
Op 30 mei vond zijn uitvaartmis plaats in de Kathedraal van het Poolse leger in Warschau. Daarbij waren onder anderen president Bronisław Komorowski, de voormalige presidenten Lech Wałęsa en Aleksander Kwaśniewski en enkele honderden andere aanwezigen aanwezig. Wałęsa en Komorowski, die beiden tijdens het optreden tegen Solidariteit in 1981 gevangen waren gezet, verklaarden dat het oordeel over Jaruzelski aan God moest worden overgelaten.
Jaruzelski werd gecremeerd en met volledige militaire eer begraven op de militaire begraafplaats Powązki in Warschau, in de nabijheid van het graf van Bolesław Bierut, de eerste communistische leider van Polen na de Tweede Wereldoorlog. De keuze om Jaruzelski op de militaire begraafplaats Powązki te begraven leidde tot protesten.
Afbeeldingen
Zie ook Lech Wałęsa Solidarność Lijst van onderscheidingen van Wojciech Jaruzelski
Categorie:Eerste Secretaris van de PZPR Categorie:Minister van Defensie Categorie:Pools generaal Categorie:Pools militair in de Tweede Wereldoorlog Categorie:Premier van Polen Categorie:President van Polen Categorie:Poolse adel in de 20e eeuw