Ilja Jefimovitsj Repin (Russisch: , Oekraïens: ) (Tsjoehoejiv (Russische Rijk), - Kuokkala (Finland), 29 september 1930) was een Russisch kunstschilder. Hij wordt beschouwd als de belangrijkste vertegenwoordiger van 'De Trekkers' ('Peredvizjniki'), een Russische kunstenaarsgroep die tot het Realisme wordt gerekend.
Biografie thumb|De Wolgaslepers, versie 2, 1873, Russisch Museum, Sint-Petersburg thumb|Staatsraad van het Russische Rijk (detail), 1903, Russisch Museum, Sint-Petersburg
Jeugd Repin werd geboren in Tsjoehoejiv, een stadje bij Charkov in het huidige Oekraïne, uit Russische ouders. Zijn vader, Jefim Vasiljevitsj, was lijfeigene en boer. Na 20 jaar in het leger mocht hij een vrij beroep kiezen en werd hij paardenhandelaar; een grootse carrière voor een lijfeigene. Het welzijn en de status van het gezin stegen daardoor aanzienlijk.Sjeng Scheijen, Repin in foto's, Groninger museummagazine, jaargang 14, nummer 3, pag. 9-13
Zijn moeder, Tatjana Stepanovna, leerde zich lezen en organiseerde voor eigen kinderen, en voor kinderen uit de buurt, lessen, gegeven door plaatselijke leraren. Er bestond in die tijd geen georganiseerd schoolsysteem op het platteland. Ilja had minstens één zus, Oestja, die overleed toen hij dertien was, en één broer, Vasili, die later fluitist werd in het orkest van het Mariinskitheater. Zijn moeder stond vrijwel alleen voor de opvoeding van de kinderen aangezien Ilja's vader veel van huis was. Ilja mocht niet omgaan met kinderen van 'lagere stand'. Kunst stond in het gezin in groot aanzien.
Studie In 1857 werd Ilja opgeleid in de iconenwerkplaats van Ivan Boenakov in zijn geboorteplaats en later werkte hij aan verschillende iconostasen in omliggende dorpen. Ook werkte hij in het topografisch atelier van de legernederzetting.
In 1863 ging hij naar Sint-Petersburg en werd, na eerst te zijn afgewezen, in 1864 toegelaten tot de Keizerlijke Kunstacademie. Gedurende de eerste jaren op de academie woonde Repin in bij het gezin van architect Sjevtsov, wiens dochter, Vera, hij na zijn afstuderen trouwde.
In 1865 mocht hij zijn werk presenteren op de jaarlijkse tentoonstelling van de Academie. In 1871 voltooide hij zijn eindexamenstuk De opwekking van de dochter van Jairus; opgemerkt door de beroemde kunstcriticus Vladimir Stasov en genoemd in zijn kritiek op deze tentoonstelling.Zie de laatste alinea van The Itinerant exhibition of 1871 (1871) (en) of (ru) via de Site van 'Russian Visual Arts'. Later dat jaar ontmoette hij Vladimir Stasov. Zij werden vrienden en Stasov stelde Repin voor aan bevriende componisten, o.a. Modest Moessorgski en Nikolaj Rimski-Korsakov. In datzelfde jaar ontving hij voor de eerste versie van De Wolgaslepers (Russisch: Бурлаки на Волге, Boerlaki na Volge, NL: Boottrekkers van de Wolga) de eerste prijs van de Maatschappij ter bevordering van de kunst. Dit schilderij bevindt zich nu in de Tretjakovgalerij in Moskou.
Volwaardig schilder In 1872 trouwde Repin met Vera Sjevtsova. Uit dit huwelijk worden vier kinderen geboren: dochter Vera in 1872, zoon Joeri in 1877 en de dochters Nadja (Nadeshda) en Tatjana (1880).
In 1873 exposeerde hij de definitieve versie van De Wolgaslepers op de Academie en op de wereldtentoonstelling in Wenen en ontving daarvoor een bronzen medaille voor meesterschap. Hij werd hiermee op slag beroemd; het schilderij trok veel bekijks. Zelfs Fjodor Dostojevski, die geen liefhebber was van kritisch realisme, gaf enthousiaste kritieken in kranten over dit werkstuk van Repin.
Repin ging met een beurs van de Academie naar Wenen, Rome en Napels en vestigde zich in Parijs. In 1875 zag hij in Londen werk van Rembrandt dat grote indruk op hem maakte. In 1876 keerde hij terug naar Sint-Petersburg, waar in 1877 zijn zoon Joeri werd geboren. Kort daarop verhuisde hij naar Moskou. In 1878 werd hij lid van de 'Peredvizjniki' ('De Trekkers'). Repin raakte, met andere schilders, onder de indruk van kunsthistorische schatten in kloosters rondom Moskou. Tijdens zijn verblijf op het landgoed Abramtsevo maakte mecenas Mamontov Repin enthousiast voor Oud-Russische kunst.
thumb|left|Rustpauze; portret van de vrouw van de kunstenaar, 1882 (zijn eerste vrouw Vera), Tretjakovgalerij, Moskou In 1882 organiseerde Repin teken- en schilderavonden in zijn atelier in Moskou. Hij had veel contact met schrijver Lev Tolstoj. Datzelfde jaar verhuisde hij naar hoofdstad Sint-Petersburg. Door zijn schilderssessies is hij de leermeester van Valentin Serov en Michail Vroebel. In 1883 bezocht Repin met Stasov Duitsland, Nederland, Frankrijk, Spanje en Italië. Over de schilderijen van Rembrandt, in het in aanbouw zijnde Rijksmuseum, in Amsterdam kregen zij ruzie: Stasov vond het meesterwerken, terwijl Repin de werken in de Hermitage veel mooier vond. Wel bewonderde Repin de werken van Frans Hals in Haarlem. In Spanje kopieerde Repin werken van Velazquez en Titiaan. Rond deze tijd leefde hij gescheiden van Vera, maar hij zag de kinderen vaak en hij bemoeide zich actief met hun opvoeding. In 1882 scheidden hij en Vera, ze bleven daarna een vriendschappelijke relatie onderhouden.
In 1887 bezocht Repin Rome, Venetië en Florence en verbleef hij op het landgoed van Tolstoj. In 1889 bezocht hij de wereldtentoonstelling in Parijs en ging hij naar Londen, Zürich en München. In 1891 zegde hij het lidmaatschap van de 'Peredvizjniki' op, omdat hij het niet eens was met de nieuwe regels. Hij ging naar Moskou en Abramtsevo en had, samen met landschapsschilder Ivan Sjisjkin, een grote tentoonstelling in de Keizerlijke Kunstacademie.
Van 1893 tot 1907 was Repin hoogleraar in de historieschilderkunst aan de Academie te Sint-Petersburg. In de memoires van zijn leerling Dmitri Kardovski staat daaroverː
In 1894 reisde Ilja met zijn zoon Joeri door Europa. Zij bezochten o.a. Parijs en Napels. In Napels schilderde Repin een portret van Joeri. Waar dit schilderij is gebleven is niet bekend. Joeri wilde ook kunstenaar worden, maar dit is hem niet gelukt. Hij stierf in 1945, zeer verarmd, in Helsinki.
Tussen 1894 en 1900 konden Repin en zijn mecenas Stasov niet door één deur, omdat Repin zich bezighield met impressionisme en symbolisme, waarmee hij in Parijs en omstreken had kennis gemaakt.
In 1898 leerde Ilja zijn nieuwe levenspartner kennen: Natalia Borísovna Nordman-Severova. Natalja was in het bezit van een van de nieuwste technische snufjes: een draagbare Kodakcamera. Dit had een duidelijke weerslag op de werkwijze van Repin.
Penati thumb|Penati, het door Repin zelf ontworpen en gebouwde huis thumb|Ilja Repin, 1909 Rond 1900 kocht Repin een landgoed in het toentertijd Finse dorp Kuokkala, 30 km buiten Sint-Petersburg. Op dit landgoed ontwierp en bouwde hij zelf zijn eigen huis en atelier, dat Penati wordt genoemd (naar het Latijnse woord penates, dat beschermgoden betekent). Het huis is speciaal ingericht met veel glazen daken, zodat hij op alle momenten van de dag over een goede lichtinval kon beschikken.
Penati lag in het groothertogdom Finland, dat tot het keizerrijk Rusland behoorde maar een 'status aparte' genoot en waar dus veel liberalere wetten golden. Het was dan ook een toevluchtsoord voor critici van het tsaristisch bewind. Maksim Gorki was in die tijd de meest populaire schrijver van Rusland, geliefder dan Anton Tsjechov en Lev Tolstoj. Gorki, die regelmatig in Rusland problemen had met het bewind en met het publiceren van zijn geschriften, kwam vaak op Penati om zijn 'verboden' werk voor te dragen. Zo ook werden er op Penati, dat een toevluchtsoord was voor critici van het tsaristische regime, voor Rusland controversiële, toneelstukken en gedichten voorgedragen en romans uitgebracht.
In 1903 kreeg Repin last van artrose in zijn rechterhand. Vanaf 1907 ging hij met zijn linkerhand schilderen, wel ten koste van de kwaliteit. Later ontwierp hij een palet dat hij om zijn middel kan dragen.
Vanaf 1918 is hij Fins staatsburger, omdat het plaatsje aan de Finse Golf, waar zijn landgoed stond, tot Finland ging behoren. Hij overleed er op 29 september 1930; de stoffelijke resten zijn op het landgoed begraven.
In de oorlog is het huis tot de grond toe afgebrand, maar men heeft het huis gereconstrueerd en herbouwd. Nu doet het dienst als museum.
Het plaatsje is onder Sovjetbewind naar hem genoemd: Repino.
Sociaal-kritische schilderijen Repin wordt gerekend tot de belangrijkste sociaal-realisten in de schilderkunst van eind 19e en begin 20e eeuw. Zijn schilderijen verhalen over het leven in Rusland.
Voor Repin moest alles afgebeeld worden als in de werkelijkheid. Hij besteedde dan ook zeer veel aandacht aan allerlei details. Van zowel de personen uit De Wolgaslepers als van vele details van andere schilderijen bestaan talloze schetsen betreffende houding, gezichtsuitdrukking, kleding en dergelijke. Regelmatig wijkt hij op zijn schilderijen op details af van zijn schetsen. Uit röntgenopnamen is bekend dat hij nog tijdens het schilderen veranderingen aanbracht. Zie hiervoor ook de beschrijvingen van De Wolgaslepers en Onverwacht.
De invloed van de Franse impressionisten, die hij gezien heeft toen hij omstreeks 1875 in Parijs woonde, is terug te vinden in het gebruik van kleur, licht en schaduw in de latere schilderijen van Repin; o.a. in Onverwacht. Zelf werd hij nooit een impressionist; zijn stijl heeft meer weg van de oude Europese meesters uit de 17e eeuw.
Maatschappijkritisch Zijn schilderij De Wolgaslepers (1873) geeft de beste uitbeelding van de schrijnende werkelijkheid in die tijd; Stasov beschrijft dit schilderij uitvoerig en enthousiast in een artikel aan de redactie van de Peterburgskaja Gazeta.Lees de kritiek in 'Repins schilderij "De Wolgaslepers" (Ingezonden brief in de Peterburgskaja Gazeta, 1873) (en) of (ru) via de site van 'Russian Visual Arts'. Kenmerkend in dit schilderij is dat elk gezicht zijn eigen karakter heeft.
Repin verwoordt met dit schilderij zijn eigen overtuigingen:zie: Ilja Repin (1844-1930) blz. 20-22 een krachtig geloof in de waardigheid van ieder menselijk individu; elk van de slepers heeft dan ook zijn eigen karakter een verachting van elke vorm van onderdrukking een overgave aan de kunst kunst moet voor een breed publiek toegankelijk en begrijpelijk zijn.
Naród (наро́д, het volk) thumb|Processie in het Gouvernement Koersk (1881-1883), Tretjakovgalerij, Moskou Het gevolg van de hervormingen, o.a. afschaffing van het lijfeigenschap, en de modernisering van de Russische maatschappij in de jaren 70 van de 19e eeuw, was dat steeds meer talentvolle jonge mensen in staat waren zich te ontwikkelen en zich in de grote steden vestigden. Zij kregen echter, vanwege hun achtergrond, weinig of geen aansluiting bij de stedelijke elite. Een deel van deze nieuwe Russische intelligentsia radicaliseerde en was van mening dat de toekomst van Rusland beter in handen was van het volk (наро́д)naród (ru: наро́д) kan vertaald worden met ‘het volk’ of ‘de natie’ dan van de heersende aristocratische cultuur. Het gewone volk zou, als het zich bewust werd van zijn mogelijkheden, een niet te stuiten kracht zijn, die eerst Rusland, en daarna de hele wereld, zou gaan leiden. Teneinde deze naród weer te geven besloot Repin een typisch Russische processie te schilderen. In 1879 doet hij dit in Processie in het eikenbos en in 1881-1883 in Processie in het Gouvernement Koersk. Op beide schilderijen is een oprukkende volksmassa uitgebeeld, die niet is te stuiten en op beide schilderijen eist het volk de afschaffing van de lijfeigenschap en emancipatie van de massa.
Revolutionairen thumb|Onverwacht (1884-1888), Tretjakovgalerij, Moskou