Aida is een opera in vier akten van Giuseppe Verdi uit 1871. Het libretto is van de hand van Antonio Ghislanzoni gebaseerd op een thema van François Auguste Ferdinand Mariette en een schets in het Frans van Camille du Locle. De opdracht voor het schrijven van de opera is gegeven naar aanleiding van de opening van het Operagebouw van Caïro, het nieuwe operagebouw van Caïro.
De opera beleefde zijn première in Caïro op 24 december 1871 (onder leiding van Verdi’s vriend de contrabassist, componist en dirigent Giovanni Bottesini) en in Italië in het Teatro alla Scala in Milaan op 8 februari 1872 en wordt nog steeds regelmatig opgevoerd bij de piramiden van Gizeh.
Rolverdeling Aida, een Ethiopische prinses en slavin van Amneris - sopraan Radames, kapitein van de wacht - tenor Farao - bas Amneris, dochter van de farao - mezzosopraan Amonasro, koning van Ethiopië - bariton Ramfis, hogepriester - bas Een boodschapper - tenor Priesters, soldaten, slaven en gevangenen - koor
Synopsis Aida is een tragisch verhaal dat zich afspeelt in het oude Egypte. Ethiopische troepen zijn onderweg om Egypte aan te vallen, en Egypte bereidt zich voor op oorlog. Legerkapitein Radames krijgt het opperbevel. Prinses Amneris, dochter van de farao, begeert Radames hevig, maar deze gevoelens zijn niet wederzijds, want Radames heeft een heimelijke liefdesrelatie met Aida, een slavin van Amneris. In Egypte weet niemand dat Aida een dochter is van Amonasro, de koning van Ethiopië. Aida wordt verscheurd tussen enerzijds haar liefde voor haar vader en haar vaderland Ethiopië en anderzijds haar liefde voor Radames, die de oorlog tegen haar vaderland leidt. Zij verlangt naar de dood als uitweg.
Onder leiding van Radames behaalt Egypte een klinkende overwinning op Ethiopië, en Radames wordt als een triomfator gehuldigd (de triomfscène). De farao schenkt hem de hand van zijn dochter Amneris. Dit stemt Radames echter niet gelukkig, want hij bemint slechts Aida. Onder druk gezet door haar vader, de Ethiopische koning Amonasro, verleidt Aida Radames om haar de geheime route van het Egyptische leger naar Ethiopië te vertellen. Dit wordt afgeluisterd door Amonasro, die het wil gebruiken om de oorlog tegen Egypte te hervatten. De jaloerse prinses Amneris ontdekt dit en slaat alarm, waarop Radames van verraad wordt beschuldigd. De kortgeleden nog als grote held gehuldigde wordt nu door de Egyptische priesters veroordeeld tot "de dood der eerlozen": levend ingemetseld worden in de tombe onder de tempel van de Egyptische godheid Ptah. Amneris betreurt nu haar jaloezie, wordt gekweld door wroeging en protesteert vergeefs tegen het vonnis van de priesters.
Als Radames opgesloten zit in de tombe treurt hij dat hij noch het daglicht, noch Aida ooit terug zal zien. Maar tot zijn verbijstering bemerkt hij ineens Aida. Zij had zich in de tombe verborgen en zegt Radames dat zij in zijn armen wil sterven. Terwijl boven hen in de tempel prinses Amneris in rouwkleding treurt, sterft Aida inderdaad in de armen van Radames.
Karakter van de opera 450px|thumb|left|De "triomfscène" door Opera Pacific van Aida in 2006, met Angela Brown als Aida, Donnie Ray Albert als Amonasro, Andrew Gangestad als Ramfis, Carl Tanner als Radames, Milena Kitic als Amneris, en Stefan Szkafarowsky als Koning van Egypte De relatie tussen Aida, Radames en Amneris is een krachtige liefdesdriehoek in de geschiedenis van de opera, waarbij elk karakter muzikaal wordt neergezet.
Radames bewijst zich vanaf het begin van de opera met zijn aria Celeste Aida, waarbij de tenor al meteen zijn kunnen mag bewijzen met lange meeslepende melodielijnen. Deze aria eindigt met een climax tot de hoge bes, waarbij Verdi noteerde dat deze pianissimo en uitstervend moet worden gezongen, wat de meeste tenoren overigens negeren: ze eindigen fortissimo en krijgen dan ook nog een appreciërend applaus van het overweldigde publiek.
De scène waarin Amneris ontdekt dat Aida Radames vurig bemint heeft een dubbel dramatisch contrast. Enerzijds is er de rivaliteit tussen de twee vrouwen, anderzijds is er het contrast tussen hun persoonlijke vete en de feestelijke sfeer van de overwinning buiten. Het off-stage koor schreeuwt om de dood van de vijand, terwijl Amneris dreigt met wraak op Aida, die bidt om vergiffenis van de goden.
Amneris, de rivale van Aida, zit zelf ook gevangen tussen tegenstrijdige gevoelens wanneer ze later tracht de priesters om te praten om Radames vergiffenis te schenken voor zijn verraad. Dit is een sterk dramatisch moment in de opera, waarbij Verdi een van zijn beste muziekstukken schreef voor de mezzosopraan, tegenover een koor van priesters.
Een ander beroemd fragment is de Triomfmars, niet het minst door de plotselinge modulatie midden in het thema voor de trompetten. Verdi schreef voor dit gedeelte speciale trompetten voor, zogeheten As-trompetten.
Verdi zat met het probleem van het oosterse effect in zijn muziek. Moest hij oriëntaalse invloeden of instrumenten in zijn opera integreren? Hij vond een perfecte oplossing in de scène in de tempel van Ptah, waarbij hij een 'westerse' ritmische begeleiding schreef voor de harp en het orkest, met de ongebruikelijke 'oosterse' melodische intervallen in het solo van de hogepriesteres waarin ze de god aanroept.
Bekende aria's Celeste Aida O Patria Mia
Geselecteerde opnamen JaarRolverdeling(Radames, Aida, Amneris, Amonasro, Ramfis)Dirigent,operagezelschap en orkestLabel1949Richard Tucker,Herva Nelli,Eva Gustavson,Giuseppe Valdengo,Norman Scott Arturo Toscanini,NBC Symphony Orchestra,Robert Shaw ChoraleAudio-cd: RCA Gold SealCat: 60300-2-RG1951Mario del Monaco,Maria Callas,Oralia Dominguez,Giuseppe Taddei,Roberto Silva Oliviero de Fabritiis,koor en orkest van het Palacio de Bellas ArtesAudio-cd:EMI ClassicsCat: 62678Audio-cd: Myto Records Cat: 1501952Mario del Monaco,Renata Tebaldi,Ebe Stignani,Aldo Protti,Dario Caselli Alberto Erede,koor en orkest van de Accademia Nazionale di Santa CeciliaAudio-cd: Naxos HistoricalCat: 8.110129-30Bron: Naxos Catalogue 8.110129-30. Gearchiveerd op 19 augustus 2018.1955Jussi Björling,Zinka Milanov,Fedora Barbieri,Leonard Warren,Boris ChristoffJonel Perlea,koor en orkest van de Opera RomaAudio-cd: Naxos HistoricalCat: 8.111042-44Bron: Naxos Catalogue 8.111042-44. Gearchiveerd op 10 februari 2021.1955Richard Tucker,Maria Callas,Fedora Barbieri,Tito Gobbi,Giuseppe Modesti Tullio Serafin,koor en orkest van het Teatro alla ScalaAudio-cd: Naxos HistoricalCat: 8.111240-41Bron: Naxos Catalogue 8.111240-41. Gearchiveerd op 10 februari 2021.Audio-cd: EMI ClassicsCat: 5563162????Giuseppe di Stefano,Antonietta Stella,Giulietta Simionato,Giangiacomo Guelfi,Nicola ZaccariaAntonino Votto,koor en orkest van het Teatro alla ScalaAudio-cd: Great Opera PerformancesCat: GOP663531959Carlo Bergonzi,Renata Tebaldi,Giulietta Simionato,Cornell MacNeil,Arnold van MillHerbert von Karajan,Wiener Staatsoper, Wiener PhilharmonikerAudio-cd: Decca RecordsCat: DEC 28946702321961Mario del Monaco,Gabriella Tucci,Giulietta Simionato,Aldo Protti,Paolo WashingtonFranco Capuana,NHK Symphony Orchestra(film opgenomen in Tokyo)Dvd: Video Artists Int'l Cat: DVDVAI44201962Jon Vickers, Leontyne Price,Rita Gorr,Robert Merrill,Giorgio TozziSir Georg Solti,koor en orkest van het Teatro dell'Opera di RomaAudio-cd: Decca RecordsCat: 46076521966Carlo Bergonzi,Leyla Gencer,Fiorenza Cossotto,Anselmo Colzani,Bonaldo GiaiottiFranco Capuana,koor en orkest van de Arena di VeronaAudio-cd: Historical Recording Enterprises1972Plácido Domingo,Martina Arroyo,Fiorenza CossottoPiero Cappuccilli,Nicolai GhiaurovClaudio Abbado,koor en orkest van het Teatro alla ScalaAudio-cd: Opera D'oroCat: 70021974Plácido Domingo, Montserrat Caballé,Fiorenza Cossotto,Piero Cappuccilli,Nicolai GhiaurovRiccardo Muti,New Philharmonia Orchestrakoor van het Royal Opera House Audio-cd: EMI ClassicsCat: 56761321981Luciano Pavarotti,Margaret Price,Stefania Toczyska,Simon Estes,Kurt RydlGarcia Navarro,koor en orkest van het War Memorial Opera HouseDvd: Kultur International FilmsCat: 3984 22366 21983Plácido Domingo,Katia Ricciarelli,Elena Obraztsova,Ruggero Raimondi,Nicolai GhiaurovClaudio Abbado,koor en orkest van het Teatro alla ScalaAudio-cd:Deutsche GrammophonCat: 41009221986Luciano Pavarotti,Maria Chiara,Ghena Dimitrova,Juan Pons,Paata BurchuladzeLorin Maazel,koor en orkest van het Teatro alla ScalaDvd: Image EntertainmentCat: 0014381578522Dvd: Arthaus MusikCat: 1000591989Plácido Domingo,Aprile Millo,Dolora Zajick,Sherrill Milnes,Paata BurchuladzeJames Levine,koor en orkest van de Metropolitan OperaDvd: Deutsche Grammophon Cat: 00440 073 0019
Opmerking: "Cat:" staat voor catalogusnummer van de maatschappij; "ASIN" is het productreferentienummer op amazon.com.
Trivia
Een bekend en hardnekkig misverstand is dat Aida in première zou zijn gegaan bij de opening van het Suezkanaal. In werkelijkheid was er geen muziek van Giuseppe Verdi, maar van Jacques Offenbach te horen. Bovendien was de opening in 1869 en de première van Aida in 1871.Jacques Offenbach and the making of modern culture, L. Senelick, Cambridge university press, 2017.
Zie ook Aida (musical)
Categorie:Opera van Giuseppe Verdi