Korsthagedissen (Helodermatidae) zijn een familie van hagedissen (Lacertilia) die vertegenwoordigd wordt door vijf nog levende soorten; waaronder de Mexicaanse korsthagedis en het gilamonster.
Korsthagedissen worden in vergelijking met andere hagedissen vrij groot, aangezien de totale lichaamslengte bijna een meter kan bedragen. Korsthagedissen hebben een plomp lichaam en zijn relatief langzaam. Ze hebben echter een giftige beet en worden hierdoor gevreesd door de lokale bevolking en staan bij het grote publiek bekend als gevaarlijk. Het uiterlijk wordt vaak beschreven als afschrikwekkend, wat te wijten is aan de gedrongen bouw en bulterige huid in combinatie met een opvallende zwarte basiskleur met afstekende roze tot gele vlekken. In beginsel zijn korsthagedissen echter schuw en weinig beweeglijk, gedocumenteerde fatale gevallen zijn zeldzaam en beten zijn meestal het gevolg van onzorgvuldigheid. Bij een beet zijn de hagedissen vasthoudend en door de krachtige kaakspieren zijn ze lastig te verwijderen. Deze eigenschap heeft het imago van korsthagedissen geen goed gedaan.
Het verspreidingsgebied verschilt enigszins per soort en ook enkele uiterlijke kenmerken wijken iets af maar zowel de lichaamsbouw als de levenswijze van beide soorten is vrijwel identiek. De habitat bestaat uit subtropische tot droge gebieden met een struikachtige begroeiing zoals bossen, bergstreken en halfwoestijnen. Korsthagedissen zijn goed onderzocht waardoor er veel bekend is over de biologie, de levenswijze en de voortplanting. Vanwege de grotendeels verborgen levenswijze is echter nog niet alles bekend over de hagedissen en regelmatig worden nieuwe ontdekkingen gedaan. Recent onderzoek naar bestanddelen van het gif wijst uit dat het complexe organische verbindingen bevat die gebruikt kunnen worden bij de behandeling van verschillende aandoeningen zoals diabetes type II en longkanker.
Er zijn naast de vijf moderne soorten ook wel andere hagedissen beschreven die tot de familie korsthagedissen worden gerekend. Deze zijn zonder uitzondering al lang geleden uitgestorven en alleen bekend als fossiel. Korsthagedissen komen tegenwoordig uitsluitend voor in Noord- en Midden-Amerika, fossielen van uitgestorven soorten echter zijn gevonden tot in Azië en Europa. Dit artikel beschrijft -tenzij anders vermeld- steeds de moderne soorten.
Uiterlijke kenmerken thumb|270px|Detail voorzijde gilamonster. thumb|270px|Huid van het gilamonster met schubben en bolvormige insluitingen. Korsthagedissen vallen direct op door het rolronde, plompe lichaam, dat een totale lengte bereikt van ongeveer een halve meter, dus inclusief de staart. Het gilamonster blijft met een lengte van 33 tot 56 centimeter kleiner dan de Mexicaanse korsthagedis maar is desondanks de grootste hagedis die voorkomt in de Verenigde Staten, waar de Mexicaanse korsthagedis niet voorkomt. De Mexicaanse korsthagedis wordt maximaal 89 cm lang. Het verschil in lengte wordt vooral veroorzaakt door de relatief lange staart van deze laatste soort. Het gewicht van een volwassen korsthagedis bedraagt iets meer dan twee kilo.
De huid is bedekt met schubben die niet dakpansgewijs over elkaar liggen zoals bij veel hagedissen het geval is, maar naast elkaar. Iedere schub is steeds voorzien van een ronde, bolvormige verharding die nog het meest weg heeft van een ingelegde parel. De schubben zijn onderhuids voorzien van beenplaatjes of osteodermen en vormen zo een zware bepantsering. De schubben aan de buikzijde zijn minder sterk gepantserd en gladder, ze zijn plat en gerangschikt in rijen. Aan de onderzijde van de buik, net voor de cloaca, is bij het gilamonster een sterk vergrote, gepaarde anale schub aanwezig, die bij de Mexicaanse korsthagedis ontbreekt.
De kop is driehoekig van vorm en opvallend breed, de snuit is stomp en afgerond. De lange tong heeft een gevorkt uiteinde, de tong van het gilamonster is zwart en die van de Mexicaanse korsthagedis is roze van kleur. De ogen en gehooropeningen zijn opvallend klein, de ogen zijn kraal-achtig en hebben een donkere bruine kleur en een ronde pupil. Met name de kop is erg bulterig, de osteodermen onder de huid van de kop fuseren met de schedel waardoor deze vele opvallende benen knobbels draagt die een goede bescherming bieden tegen aanvallen van roofdieren. Korsthagedissen zijn een van de weinige hagedissen die een dergelijke aanpassing hebben, het vergroeien van osteodermen met de schedel komt wel algemeen voor bij de krokodilachtigen.De tanden zijn dolk-achtig; lang en dun en ze zijn enigszins naar achteren gekromd. De tanden van de onderkaak hebben een duidelijke groef in de lengte waardoor het gif van de gifklier in de bek loopt, zie ook onder verdediging.
De staart is relatief kort en verschilt iets per soort; de Mexicaanse korsthagedis heeft tot 40 staartwervels en een relatief langere staart met een spits einde en het gilamonster heeft 25 tot 28 wervels en een kortere staart met een duidelijk afgerond einde. De staart is worst-achtig en rolrond, de staart kan niet worden afgeworpen zoals bij andere hagedissen. Een groot aantal hagedissen kent caudale autotomie waarbij een zwakke staartwervel breekt indien de staart wordt vastgepakt. De korsthagedissen kennen dit trucje niet en als de staart verloren gaat groeit deze niet meer aan.De staart dient als vetopslag en kan in overvloedige tijden zeer dik worden. Als er weinig voedsel is, worden de vetreserves van de staart aangesproken en kan de hagedis maanden zonder voedsel. De staart verliest na een maand echter zo'n 20 procent in omtrek en ziet er gerimpeld en verschrompeld uit. De poten zijn kort en vrij klein, de vingers en tenen zijn voorzien van lange nagels om goed te kunnen graven en klimmen.
De mannetjes zijn moeilijk van de vrouwtjes te onderscheiden, zeker bij de juvenielen is er uiterlijk nauwelijks verschil. Bij de volwassen exemplaren zijn er enkele kleine verschillen in de bouw van de kop en het lichaam. De kop van een mannetje is meestal iets breder en hoger terwijl het lichaam wat meer ovaal van vorm is. Vrouwtjes hebben een enigszins peervormig lichaam; aan de achterzijde bij de achterpoten is het lichaam breder dan bij de voorzijde bij de voorpoten.Heloderma.net - Sexes of Heloderma - Website. Gearchiveerd op 28 november 2022. Dergelijke verschillen zijn bij individuele exemplaren niet eenvoudig vast te stellen, alleen bij meerdere exemplaren in een groep is het geslacht soms te bepalen. De lichaamsvorm is enigszins subjectief omdat deze afhankelijk is van de opgenomen reserves. Mannetjes hebben net als andere hagedissen een hemipenis die echter inwendig gelegen is en daarom in rust niet te zien. De enige methode om het geslacht met zekerheid vast te kunnen stellen is het uitvoeren van een echografie, waarbij de testes van de mannetjes en de eicellen van de vrouwtjes kunnen worden waargenomen. thumb|left|200px|Gebandeerde gekko Korsthagedissen zijn gemakkelijk van alle andere hagedissen te onderscheiden door hun karakteristieke lichaamsvorm en overwegend zwarte basiskleur met afstekende roze tot gele vlekken. Er zijn maar weinig andere dieren met een dergelijk kleurpatroon, een voorbeeld is de vuursalamander. De kleuren kunnen soms naar oranje neigen en de Mexicaanse korsthagedis heeft meer geelachtige vlekken terwijl het gilamonster meer roze vlekken heeft. Het vlekkenpatroon van ieder exemplaar is uniek, de kleuren worden grauwer naarmate het dier ouder wordt maar blijven goed te zien. De vlekken hebben een onregelmatige nettekening, die naar de staart toe overgaat in een bandering en de staart zelf is bij de meeste exemplaren gebandeerd. Ook aan de vlekken op het lichaam en staart zijn de vijf soorten niet eenduidig te onderscheiden, maar wel op de vlekken aan de bovenzijde van de kop; het gilamonster heeft altijd vlekken op zijn kop, terwijl deze bij de Mexicaanse korsthagedis altijd ontbreken en hieraan zijn de soorten het duidelijkst van elkaar te onderscheiden. Van één ondersoort van de Mexicaanse korsthagedis, Heloderma horridum alvarezi, is bekend dat de volwassen exemplaren vaak geheel zwart van kleur zijn.Stephen L. Angeli - Heloderma horridum alverezi - Website
De enige hagedissen die in het wild verward kunnen worden met een korsthagedis zijn de gebandeerde gekko (Coleonyx variegatus) en juvenielen van de chuckwalla (Sauromalus ater).California Herps - Heloderma suspectum cinctum - Banded Gila Monster - Website De chuckwalla heeft een gedrongen, afgeplat lichaam een geel gebandeerde staart maar geen knobbelige huid. De gekko heeft een roze kleur met donkere banden over het gehele lichaam. De gekko is echter alleen door een leek te verwarren aangezien de bouw van onder andere de kop en staart typisch gekko-achtig zijn en de huid glad is.
Verschillen thumb|Mexicaanse korsthagedis: zwarte kop thumb|Gilamonster: gekleurde kop De vijf soorten korsthagedissen lijken wat betreft uiterlijk, levenswijze, voortplanting en gedrag zo sterk op elkaar dat ze gemakkelijk als een groep kunnen worden beschreven. Toch zijn er enkele belangrijke verschillen zoals de lengte en vorm van de staart en de vlekken op de kop, zie de hiervoor de afbeeldingen rechts. In de onderstaande tabel zijn de belangrijkste verschillen opgenomen. Kenmerk Mexicaanse korsthagedis Gilamonster Wetenschappelijke naam Heloderma horridum Heloderma suspectum Lengte maximaal 89 cm 33 tot 56 cm Staart lang, 6 tot 7 lichte dwarsbanden, tot 40 wervels kort, 4 tot 5 lichte dwarsbanden, 25-28 wervels Kleur zwart met geel tot roze, geen vlekken op de kop zwart met roze tot geel, vlekken op de kop Verspreiding Mexico, Guatemala Verenigde Staten, Mexico Eieren 7 tot 10 maximaal 12 Incubatietijd embryo 6 maanden 10 maanden Aantal ondersoorten 4 2
Verspreiding en habitat Korsthagedissen komen voor in Noord- en Midden-Amerika; in het zuiden van de Verenigde Staten en in delen van Mexico en Guatemala. Grofweg bewoont het gilamonster een smalle kuststreek ten noorden van het schiereiland Neder-Californië en de Mexicaanse korsthagedis een smalle kuststreek ten zuiden van het schiereiland; de verspreidingsgebieden overlappen elkaar niet.Het gilamonster komt in het noorden van het verspreidingsgebied voor in delen van zuidoostelijk Californië, zuidelijk Nevada, het uiterste zuidwesten van Utah. Het grootste deel van het verspreidingsgebied beslaat het gebied van westelijk en zuidelijk Arizona tot in het Mexicaanse Sonora.De Mexicaanse korsthagedis komt voor in delen van Mexico tot in Guatemala. In Mexico komt de soort voor van de staat Chiapas in het noorden tot Sonora in het zuiden.
De habitat bestaat uit relatief droge en warme streken waar weinig water is en een schaarse vegetatie van struiken en bomen. Geschikte biotopen zijn droge graslanden, halfwoestijnen, open bladverliezende bossen en berggebieden. Er is nog veel onbekend over de geschikte leefomstandigheden van de korsthagedissen. Het onderzoek richt zich op het in kaart brengen van plaatsen die de hagedis vaak bezoekt en plaatsen die worden vermeden om zo meer te weten te komen over de gewenste omstandigheden. Omdat ze vaak graven, dient de ondergrond zanderig te zijn maar de hagedissen zijn ook wel gevonden in rotsige gebieden, waar de vele scheuren in de bodem als schuilplaats dienen.In het grootste deel van het verspreidingsgebied ontbreken hoge bergen, met name de Mexicaanse korsthagedis leeft in de laaggelegen gebieden in de westelijke kuststreek van Mexico en komt voor van 400 tot 1000 meter boven zeeniveau. Het gilamonster wordt aangetroffen tot een hoogte van 1950 meter boven zeeniveau in New Mexico.
Levenswijze Korsthagedissen leven in droge en vegetatiearme streken waar water- en voedselbronnen erg schaars zijn. Gedurende het warme seizoen schuilen ze overdag in zelfgegraven holen en zijn alleen gedurende de schemering en de ochtend actief. De hagedis wordt het meest aangetroffen tussen zeven en tien uur in de ochtend en tussen vier uur in de middag tot acht uur in de avond.Beck & Lowe 1991