De Montelbaanstoren is een toren uit 1516 aan de Oudeschans in Amsterdam. De Montelbaanstoren staat op de hoek met de Oude Waal, bij Brug 280 over de Waalseilandsgracht. De toren werd in 1970 aangewezen als rijksmonument.
Naam
De naam is ontstaan toen de Hertog van Alva (Alba) bij deze toren een kasteel wilde bouwen, en dit kasteel de naam Monte Albano wilde geven.Historische Beschrijving der Stadt Amsterdam, Olfert Dapper (1663), pag.46 De toren ging Monte-Albaens-tooren heten, dat in de volksmond verbasterd werd tot Montelbaanstoren.
De toren kreeg de bijnaam Malle Jaap omdat de klokken van de toren ooit op onregelmatige tijden spontaan begonnen te spelen.
Geschiedenis De Montelbaanstoren is gebouwd na een aanval van de hertog van Gelre op de Lastage, waarbij deze volledig werd platgebrand. Hierna werd een nieuwe gracht gegraven (de huidige Oude Schans) en in 1515 de Montelbaanstoren gebouwd als uitkijktoren bij het IJ.
In de 17e eeuw was de dreiging geweken en verloor de toren zijn functie als uitkijktoren. In 1606 werd een sierbekroning in renaissancestijl op de toren geplaatst, ontworpen door stadsbouwmeester Hendrick de Keyser. De Montelbaanstoren werd daarmee 48 meter hoog. In de toren kwamen een uurwerk en enkele luidklokken. In 1610 zakte de toren, die gefundeerd was op plaggen (huiden genaamd), scheef. Hij moest worden rechtgetrokken en kreeg een nieuw (stenen) fundament.
In 1852 dreigde de toren te worden gesloopt, maar in 1878 werd het Stadswaterkantoor in de toren gevestigd. Tot 2006 was hier de afdeling Uitvoering van de sector Waterbeheer van de dienst Riolering en Waterhuishouding gehuisvest. In 2006 vertrok het Stadswaterkantoor naar een nieuwe locatie en werd de toren grondig gerestaureerd.
Vanaf 2007 stond de toren leeg omdat de gemeente geen huurder kon vinden die bereid was 9000 euro per maand te betalen. Van 2010 tot 2013 werd hij voor een veel lager bedrag verhuurd aan Stichting Secret Garden, een belangenorganisatie die opkomt voor homoseksuele, biseksuele en transgendermoslims. Sinds 2014 zit het kantoor van Private Boat Tours in de toren.
In kunst
Rembrandt, die in de buurt van de Montelbaanstoren woonde, tekende de toren in 1644, maar zonder de opbouw van De Keyser.
In 1874 schilderde de Franse impressionist Claude Monet de toren in zijn schilderij Vue de la tour Montalban, Amsterdam.
De toren is tevens afgebeeld door Abraham van Beerstraten, Jan de Beijer, Jan Bulthuis, Simon Fokke, Reinier Nooms, Abraham Rademaker, Abraham Storck, Reinier Vinkeles en een reeks andere kunstenaars.
Afbeeldingen
Externe links Montelbaanstoren, Stadsarchief Foto's van de Montelbaanstoren in de Beeldbank van het Stadsarchief Amsterdam Montelbaanstoren, ARCAM
Categorie:Toren in Amsterdam Categorie:Bouwwerk van Hendrick de Keyser Categorie:Rijksmonument in Amsterdam-Centrum Categorie:Renaissancebouwwerk in Nederland