Den Haag () is de gebruikelijke naam voor 's-Gravenhage (), een gemeente en stad in Nederland. Het is de hoofdstad van de provincie Zuid-Holland en huisvest de regering en het parlement van Nederland. Met inwoners () is het de op twee na grootste gemeente van Nederland en onderdeel van de metropoolregio Rotterdam Den Haag met ruim 2,4 miljoen inwoners. In officiële documenten als identiteitsbewijzen wordt 's-Gravenhage gebruikt, maar de gemeente hanteert Den Haag voor alle andere doeleinden.
Het is de grootste Nederlandse stad aan de Noordzee en heeft een kustlijn van elf kilometer. Door deze ligging beschikt Den Haag over een zeehaven en de badplaatsen Scheveningen en Kijkduin. Het brede zandstrand met de duinenrij vormt het grootste natuurgebied binnen de stadsgrenzen. Den Haag heeft acht stadsdelen, waarvan er twee vernoemd zijn naar voormalige dorpskernen: Scheveningen en Loosduinen.
De stad ontstond in de middeleeuwen rondom het Binnenhof. Aanvankelijk werd van hieruit alleen graafschap Holland bestuurd, later werd het ook het centrum van de Nederlandse politiek. Van 1795 tot 1806 was Den Haag de hoofdstad van de Bataafse Republiek en aansluitend tot in 1808 van het Koninkrijk Holland. Hoewel sinds 1808 Amsterdam de hoofdstad van Nederland is, is Den Haag de plaats waar het parlement zetelt en sinds 1981 weer het staatshoofd van het Koninkrijk der Nederlanden resideert. Het was in 1907 gaststad van een vredesconferentie waar belangrijke internationale afspraken over het oorlogsrecht tot stand kwamen. De meeste ambassades, alle ministeries en de Hoge Raad zijn in Den Haag gehuisvest. Daarnaast is de stad standplaats van verschillende nationale en internationale rechtscolleges, waaronder het Internationaal Gerechtshof in het Vredespaleis en het Internationaal Strafhof.
De stad bracht in de negentiende eeuw een invloedrijke kunststroming voort: de Haagse School. Belangrijke kunstmusea zijn het internationaal gerenommeerde Mauritshuis en het Kunstmuseum Den Haag met een grote collectie uit De Stijl (onder meer van Piet Mondriaan). Amare op het Spui is de thuisbasis van het Residentie Orkest en het Nederlands Dans Theater. De Nederlandse popmuziek heeft wortels in de Indorock, met artiesten die vooral in Den Haag opereerden. Haagse bands als Shocking Blue en de Golden Earring hadden internationaal succes.
Naam Den Haag is de zogenaamde 'administratieve naam' die de gemeente sinds medio 1990 voor algemene doeleinden gebruikt. Daarentegen wordt in officiële documenten en bij de Burgerlijke Stand de 'wettelijke naam' 's-Gravenhage gebruikt.repertorium nederlandse gemeenten 1812-2025, B&W van die gemeente hebben in april 1990 besloten om de naam Den Haag te gebruiken voor de gemeentelijke organisatie (inclusief de raad) en de naam ’s-Gravenhage alleen nog te gebruiken waar dat wettelijk verplicht is of waar dat traditioneel gezien nodig is., p. 17, geraadpleegd op 2026-01-26. Deze dualiteit is ook terug te vinden binnen de overheid: Den Haag heeft de titel 'voorkeursnaam' en 's-Gravenhage heeft de titel 'officiële naam'.gemeente Den Haag, via overheid.nl, geraadpleegd op 2026-01-30.
In de BAG van het Kadaster staat de woonplaatsnaam 's-Gravenhage (woonplaatscode 1245).Basisregistraties Adressen en Gebouwen, Kadaster De telefoondienst en de posterijen hanteren eveneens 's-Gravenhage. De spoorwegen en wegbeheerders gebruiken Den Haag.
Geschiedenis thumb|links|Den Haag, aangeduid als Haghe, op een kaart uit 1574 van Frans Hogenberg Vanouds werd de plaats Die Haghe of Den Hag(h)e genoemd. De oudst bekende vermelding staat in een oorkonde uit 1242, toen graaf Willem II in Die Haga woonde.Het ontstaan van Den Haag, geraadpleegd op 2026-01-13. In 1568 sprak Filips II bijvoorbeeld van de „vrijheijt van den Hage”.Haags Gemeentearchief: Charter d.d. 16-07-1568, archief- en inventarisnr. 0350-01 inv. nr. 2130
Vanaf 1602/1603 is de officiële naam 's-Gravenhage,'s-Gravenhage of Den Haag?, denhaag.nl, 2006 die deftiger klinkt en een samentrekking is van 'des Graven ha(a)ge' (waarschijnlijk werd het toen al opgevat als de Haag (= het omheinde gebied) van de Graaf van Holland). De oude naam Den Haag bleef bestaan. Een vergelijkbare articulatie is waar te nemen bij de stad Den Bosch, die in de volksmond ook nog altijd zo genoemd wordt, terwijl de officiële naam 's-Hertogenbosch is (wat vanouds werd opgevat als het bos van de hertog van Brabant).
Sinds 1990 gebruikt de gemeente zo veel mogelijk de naam Den Haag in plaats van 's-Gravenhage, om aan te sluiten bij het gangbare taalgebruik en bij buitenlandse benamingen als The Hague (Engels) en La Haye (Frans). In identiteitskaarten en officiële stukken van de gemeente staat echter 's-Gravenhage,'s-Gravenhage / Den Haag, Taaladvies. Geraadpleegd 11 november 2013Den Haag of 's-Gravenhage, geraadpleegd op 2026-01-11. nadat in 1990 een voorstel om de gemeentenaam officieel in Den Haag te veranderen was afgewezen.
Gebruik De naam 'Den Haag' wordt gebruikt in een figuurlijke betekenis voor de Nederlandse overheid en het parlement. In zijn verkleinvorm kan 'Den Haag' een archetype zijn: het Haagje wordt gebruikt voor een 'deftig' aandoende plaats of een die met het Oranjehuis geassocieerd wordt. Zo wordt Breda het Haagje van het Zuiden genoemd, Arnhem het Haagje van het Oosten, Roermond het Haagje van Limburg en het Friese Haagje is een bijnaam van Heerenveen.
Alternatieve namen De term Hofstad is pas twee eeuwen oud, maar gaat terug tot de middeleeuwen, toen de graven van Holland hier hun hof hadden.Waarom heet Den Haag 'Hofstad'?, geraadpleegd op 2026-01-13. Een andere term die wordt gebruikt is de Residentie (onder meer bij het Residentie Orkest), omdat het staatshoofd hier resideert. Bij de gebruikers van straattaal wordt de stad Agga genoemd.Agga, geraadpleegd op 2026-01-13.
Den Haag was vanouds de plaats waar Nederlanders die in de Nederlandse koloniën werkzaam waren hun langdurig verlof plachten door te brengen. Na de onafhankelijkheid van Nederlands-Indië zijn veel Indische Nederlanders in Den Haag gaan wonen, vandaar de bijnaam De Weduwe van Indië.Bekend van het lied van Wieteke van Dort Den Haag. De Weduwe van Indië ben jij.
Geschiedenis
In het Haagse gebied woonden al mensen, lang voordat er sprake was van een dorp met de naam Den Haag. De oudste archeologische vondsten, gedaan in de omgeving van het Binnenhof, dateren uit circa 3000 v.Chr.; zo werd er in 1912 bij de bouw van Hotel Central aan de Lange Poten (nu onderdeel van het Tweede-Kamercomplex), een gave vuurstenen vuistbijl gevonden, waarvan de gebruikers ingedeeld kunnen worden bij de Vlaardingencultuur.Anne de Hingh en Evert van Ginkel, De archeologie van Den Haag, Utrecht 2009, p. 31
In de 2e eeuw na Chr. lag er in de duinen aan de zuidrand van de stad een Romeins fort met bijbehorende nederzetting, de zogenaamde Vicus van Ockenburgh. Hier zijn vanaf de jaren 20 van de 20e eeuw opgravingen verricht. alt=Prent van het Binnenhof|links|miniatuur|Het Binnenhof in de 13de eeuw door Cornelis Peters, zes eeuwen later getekend.
Middeleeuwen Rond 1230 liet graaf Floris IV van Holland op de plek van het Binnenhof een bescheiden kasteel bouwen, dat de zetel werd van de graven van Holland. Mogelijk was dit de plaats van de voormalige hofstede van vrouwe Meilindis van Wassenaer. De plaatsnaam 's-Gravenhage en de naam van de Gravenstraat voor de verbinding tussen het Kerkplein en het huidige Buitenhof verwijzen nog daarnaar.
In 1248 liet graaf Willem II, tevens Rooms koning geworden, een meer passend kasteel bouwen aan een duinmeer, de huidige Hofvijver. Zijn zoon Floris V zorgde er na Willems vroegtijdige dood voor dat de Ridderzaal voltooid werd. De Ridderzaal en het Binnenhof werden versterkt, maar het dorp eromheen kreeg eeuwenlang slechts deels stadsrechten, al bleef Den Haag residentie van de graven van Holland en hun opvolgers. Den Haag kon groeien als compromis tussen de Hollandse steden, maar diezelfde steden zorgden ervoor dat Den Haag geen vestingstad werd.
Neergang en opbloei In 1528 werd Den Haag overvallen door de Gelderse veldheer Maarten van Rossum, die de nederzetting buiten het grafelijk kasteel brandschatte, waardoor de brandstichting werd afgekocht. Ook tijdens de beginjaren van de Tachtigjarige Oorlog werd Den Haag genadeloos geplunderd en raakte het nagenoeg ontvolkt. De stad was het Spaanse hoofdkwartier tijdens het Beleg van Leiden.thumb|links|Kaart van Den Haag uit 1649 van Blaeu (Atlas van Loon)Al zeker sinds circa het begin van de 15e eeuw telde Den Haag enkele duizenden inwoners, waardoor het in feite eerder een stad dan een dorp was. Een stad placht in die tijd echter een zeer verregaande mate van zelfbestuur te hebben en de graven van Holland (en later hun opvolgers: de hertogen van Bourgondië en de Habsburgers) kozen ervoor om het in hun eigen residentie zelf voor het zeggen te hebben. Vanaf 1585 zette de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden deze praktijk voort, omdat Den Haag de plaats was waar het hoogste regeringsorgaan, de Staten-Generaal, resideerde. Ook was het stadhouderlijk hof daar gevestigd. Aanvankelijk had het er in de jaren 1580 nog om gespannen of het verwoeste Den Haag weer zou worden opgebouwd: de machtige stad Delft wilde in haar directe omgeving de opkomst van een gevaarlijke rivaal liever verhinderen, mede omdat deze stad wenste dat de Staten-Generaal zich blijvend in Delft zou vestigen. Er werd toch tot wederopbouw besloten, en de Staten-Generaal vestigden zich, na onder andere Middelburg, in 1585 definitief in Den Haag.
thumb|De Hofvijver gezien vanaf de Korte Vijverberg (1692) door Gerrit Berckheyde|alt=In 1622 telde Den Haag 16.000 inwoners. In de 17de eeuw werd Den Haag omgeven door grachten, die door stadhouder prins Maurits als aanzet tot volledige vestingwerken waren aangelegd, maar van de geplande echte verdedigingswerken kwam verder niets. Aan het eind van de 18e eeuw was het bevolkingsaantal opgeklommen tot ongeveer 40.000, waarmee dit "dorp" de op twee na grootste nederzetting van Nederland was geworden (na Amsterdam en Rotterdam). Door de aanwezigheid van het stadhouderlijk Hof, de Staten-Generaal en buitenlandse diplomaten en (buitenlandse) adel had Den Haag een veel aristocratischer karakter dan de meeste andere Nederlandse steden. Er was een groot contrast tussen de aristocratische wijk rondom het Binnenhof en Voorhout en de meer volkse delen van het "dorp". Na 1800 Pas in 1806, onder Frans bewind, kreeg Den Haag zijn stadsrechten, maar in die tijd was een vestingmuur eerder een keurslijf dan een voordeel: Den Haag bleef zonder omwalling en kon zich op ruime schaal uitbreiden. Onder het Koninkrijk der Nederlanden, ontstaan in de jaren 1813-1815, bleef Den Haag de vestigingsplaats van regering en parlement (de moderne Staten-Generaal). Na 1850 begon de stad zich uit te breiden buiten de 17de-eeuwse grachtengordel. Het inwonertal was toen ruim 70.000.
Omstreeks 1870 zou het aantal van 100.000 worden gehaald, en rond 1900, in de fin de siècle-tijd van Louis Couperus, telde de stad ongeveer 200.000 inwoners. Ten zuiden van de oude binnenstad ontstonden toen dichtbevolkte arbeiderswijken zoals het Laakkwartier en de Schilderswijk, terwijl tegen de duinkant nieuwe wijken voor de meer gefortuneerde burgers gebouwd werden, zoals het Statenkwartier, Duinoord en de Archipelbuurt. In die tijd speelde Den Haag ook in kunstzinnig opzicht een belangrijke rol vanwege de schilders van de Haagse School.
In 1864 ging de eerste tramlijn van Nederland rijden tussen Den Haag en Scheveningen. Den Haag had later ook de primeur van de eerste interlokale tram, de eerste stoomtram en de eerste elektrische tram (accutram).Railatlas tramlijnen Den Haag en omstreken vanaf 1864, J. Blok & D.v.d. Spek, uitgeverij de Alk, 2009.
In 1873 werd op het Lange Voorhout waarschijnlijk het eerste Haagse riool aangelegd. De putdeksel werd gemaakt door ijzergieterij De Prins van Oranje.