Het Land van Cuijk is een voormalige heerlijkheid die lag in wat tegenwoordig het noordoosten van de provincie Noord-Brabant is. De heerlijkheid werd begrensd door de Maas en de Peel. Het land van Cuijk bestond uit twee gebieden die van elkaar gescheiden werden door de heerlijkheid Boxmeer. Met ingang van 1 januari 2022 vormen het land van de voormalige heerlijkheden Boxmeer en Land van Cuijk één gemeente Land van Cuijk.

Geschiedenis miniatuur|rechts|Wapen uit het Wapenboek Beyeren, voor 1405 Al in de 11e eeuw was er sprake van een heer van Cuijk, die zich later graaf ging noemen. Als straf voor de moord op Floris de Zwarte werd rond 1133 de heer van Cuijk met zijn broer verbannen en het kasteel in Cuijk verwoest. Na hun terugkeer bouwden de broers een nieuwe burcht op een zandheuvel verder stroomafwaarts. Hieromheen ontstond de nieuwe hoofdstad Grave.

Hoewel leenman van Gelre vocht de heer van Cuijk in 1288 bij de Slag bij Woeringen aan de Brabantse kant. Hierdoor werd het Land van Cuijk onderhorig aan het hertogdom Brabant.

De Tweede Gelderse Oorlog (1385–1390) ging over de vraag of Cuijk bij Gelre of Brabant hoorde. Aan het einde van de 14e eeuw werd het Land van Cuijk verkocht aan de hertog van Gelre, Willem van Gulik. In de 15e eeuw werd het weer bij het Hertogdom Brabant ingedeeld. Langzamerhand verloren de heren van Cuijk het leenheerschap over sommige dorpen: Oeffelt werd verkocht aan het hertogdom Kleef (dat ook het tegenoverliggende Gennep bezat), en Boxmeer ontwikkelde zich tot een vrije heerlijkheid.

Het overgebleven land van Cuijk werd gesplitst in het Overambt (ten zuiden van Boxmeer, met dorpen als Vierlingsbeek, Maashees en Overloon) en het Nederambt (met dorpen als Beugen, Cuijk, Haps, Wanroij, Mill, Escharen en Neerloon).

Tachtigjarige Oorlog en Republiek Het Land van Cuijk werd in 1559 in pandschap aan Willem van Oranje gegeven. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd Grave in 1602 veroverd door Maurits van Nassau, de latere prins van Oranje. Het Land van Cuijk bleef in een onzekere positie tussen de Spaanse en Staatse Nederlanden, tot het bij de Vrede van Münster in 1648 bij de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden kwam. Het werd bij Staats-Brabant gevoegd: een generaliteitsland dat vanuit Den Haag bestuurd werd door de Staten-Generaal van de Republiek.

De katholieke godsdienst werd onderdrukt (maar gedoogd) en de kerken werden in beslag genomen door het handjevol protestanten dat de dienst uitmaakte. De katholieken waren in eerste instantie op een grenskerk te Oeffelt aangewezen, om na 1672 een schuurkerk aan de Molenstraat te mogen betrekken.

Na de stichting van de Bataafse Republiek in 1795 werden alle heerlijkheden opgeheven. Het Land van Cuijk werd deel van Bataafs-Brabant.

Heren en landsheren van het Land van Cuijk Periode Heer / landsheer Huis / positie Opmerking Heren uit het geslacht Van Kuyc vóór 1096–1108 Hendrik I van Kuyc Van Kuyc eerste bewezen generatie van het geslacht Van Kuyc 1108–ca. 1168 Herman I van Kuyc Van Kuyc zoon / opvolger van Hendrik I ca. 1168–1204 Hendrik II van Kuyc Van Kuyc zoon / opvolger van Herman I 1204–1233 Albert van Kuyc Van Kuyc opvolger van Hendrik II 1233–1254 Hendrik III van Kuyc Van Kuyc opvolger van Albert van Kuyc 1254–1308 Jan I van Kuyc Van Kuyc heer van Kuyc; lange regering over het Land van Cuijk 1308–1319 Jan II van Kuyc Van Kuyc zoon / opvolger van Jan I 1319–1350 Otto van Kuyc Van Kuyc opvolger van Jan II 1350–1353 en 1356–1357 Jan III van Kuyc Van Kuyc opvolger van Otto; onderbroken door het interregnum van Jan van Wijtvliet 1353–1356 Jan van Wijtvliet interregnum interregnum tussen Jan III en diens herstel 1357–1363 Jan IV van Kuyc Van Kuyc opvolger van Jan III 1363–1367 en 1381–1382 Jan V van Kuyc Van Kuyc opvolger van Jan IV; onderbroken periode 1382–1390 Wenemar van Kuyc Van Kuyc opvolger in de neergangsfase van het geslacht 1390–1394 Jan VI van Kuyc Van Kuyc opvolger van Wenemar 1394–1400 Johanna van Kuyc Van Kuyc laatste vrouwe uit het oude geslacht Van Kuyc; stond Grave en het Land van Cuijk in 1400 af aan Willem van Gulik, hertog van Gelre Latere landsheren, pandheren en bestuurlijke overgang 1400–1402 Willem van Gulik, hertog van Gelre Gelre verkrijging van Johanna van Kuyc 1402–1423 Reinoud IV van Gelre Gelre broer en opvolger van Willem van Gulik 1423–1473 Arnoud van Egmond, hertog van Gelre Egmond / Gelre opvolger van Reinoud IV; droeg het gebied over aan Karel de Stoute 1473–1477 Karel de Stoute Bourgondië verkrijging van Arnoud van Egmond 1477–1481 Maria van Bourgondië en Maximiliaan van Oostenrijk Bourgondisch-Habsburgs opvolging na Karel de Stoute; Maximiliaan herwon Grave en Cuijk 1481–1485 Maximiliaan van Oostenrijk Habsburg vereniging met het hertogdom Brabant vanaf 1485 Maximiliaan van Oostenrijk Habsburg Grave en het Land van Cuijk afgescheiden van Brabant en Gelre als rechtstreeks van hem afhankelijke landen 1495–1509 Filips de Schone Habsburg ingehuldigd als heer van Grave en het Land van Cuijk 1509–1555 Karel V Habsburg ingehuldigd als heer; gaf Grave en het Land van Cuijk in pand aan Floris van Egmond en loste het pand in 1549 weer in ca. 1530s–1549 Floris van Egmond, graaf van Buren; daarna Maximiliaan van Egmond Egmond-Buren pandhouders van Grave en het Land van Cuijk 1555–1559 Filips II van Spanje Habsburg-Spanje opvolger van Karel V; gaf de heerlijkheden in 1559 in pandschap aan Willem I van Oranje 1559–1584 Willem I van Oranje Oranje-Nassau pandheer van Grave en het Land van Cuijk; in 1560 ingehuldigd 1584–1611 Maurits van Oranje Oranje-Nassau zoon en opvolger van Willem I; kon zich na de verovering van Grave in 1602 in bezit stellen vanaf 1611 Huis Oranje-Nassau erfleen / baronie Grave en het Land van Cuijk werden omgezet in een onlosbaar en erfelijk leen 1732–1751 Willem Karel Hendrik Friso Oranje-Nassau verkreeg de baronie Grave en het Land van Cuijk bij de verdeling van de nalatenschap van Willem III 1751–1795 Willem V van Oranje-Nassau Oranje-Nassau laatste Oranje-pandheer/baron vóór de opheffing van de heerlijke rechten in de Franse tijd 1795 einde heerlijk gezag Bataafse tijd oude regering / ancien régime verdwenen; einde van de heerlijke rechten

Trivia De Nederlandse koning voert de adellijke titel Baron van de stad Grave en het Land van Cuijk. Zie Titels van de koning der Nederlanden.

Literatuur Jacobus Albertus Coldeweij, De Heren van Kuyc (1096-1400). Tilburg, 1982 (proefschrift).

Externe link Historische Kring 'Land van Cuijk'

Categorie:Hertogdom Brabant Cuijk