thumb|300px|Kaart van het Internationaal Fonetisch Alfabet Het Internationaal Fonetisch Alfabet (Engels: International Phonetic Alphabet (IPA)) is een notatiesysteem voor de klanken die in menselijke spraak voorkomen. Het is grotendeels gebaseerd op het Latijns alfabet.
In het Uitgebreide IPA (Extended IPA) is nog een hele reeks diakritische tekens toegevoegd om kleine uitspraakverschillen aan te geven. Er bestaan ook codes in ASCII-tekens, geschikt om per toetsenbord in te voeren: SAMPA en X-SAMPA. IPA wordt met name door taal- en spraakkundigen gebruikt.
Geschiedenis In 1886 stelde een groep van Franse en Britse taaldocenten, geleid door Paul Passy, de International Phonetic Association op.International Phonetic Association, Handbook, pp. 194–196 Deze organisatie vormde het eerste Fonetische Alfabet. Het eerste alfabet was gebaseerd op het Romaanse Alfabet, maar om het systeem bruikbaar te maken voor alle talen was het toegestaan om van taal tot taal te variëren. Zo werd het geluid oorspronkelijk weergegeven met <c> in het Engels, maar met <x> in Frankrijk. In 1888 werd het alfabet echter aangepast om uniform te worden voor alle talen.
Sinds de creatie heeft het alfabet meerdere veranderingen ondergaan. Vooral in 1900 en 1932 onderging het alfabet grote aanpassingen. Na 1932 bleef het alfabet tot 1989 onveranderd. In 1993 vond er een kleine aanpassing plaats. Naast het toevoegen en weghalen van symbolen, hebben de symbolen vaak ook andere namen gekregen.
Het huidige alfabet is gebaseerd op het Latijnse alfabet, en gebruikt zo min mogelijk niet-Latijnse symbolen. Hoewel het alfabet meer dan 100 symbolen bevat voor klanken, hoeven ze niet allemaal gelijktijdig gebruikt te worden.
Letters De letters van het alfabet zijn ruwweg onderverdeeld in drie groepen: pulmonische medeklinkers, niet-pulmonische medeklinkers, en klinkers.
Pulmonische medeklinkers
Een pulmonische medeklinker is een medeklinker die wordt gevormd door lucht uit de longen te stoten in plaats van de glottis of mond. Binnen deze groep worden klanken onderverdeeld naar articulatiepunt en manier van articulatie:
Articulatiepunt → Labiaal Coronaal Dorsaal Radicaal Glottaal Bilabiaal Labiodentaal Dentaal Alveolaar Postalveolaar Retroflex Palataal Velaar Uvulaar Faryngaal Epiglottaal Manier van articulatie ↓ Nasaal m ɱ n ɳ ɲ ŋ ɴ Plosief p b p̪ b̪t d ʈ ɖ c ɟ k ɡ q ɢ ʡ ʔ Fricatief ɸ β f v θ ð s z ʃ ʒ ʂ ʐ ç ʝ x ɣ χ ʁ ħ ʕ ʜ ʢ h ɦ Approximant β̞ ʋ ɹ ɻ j ɰ Vibrant ʙ r ɽ͡r ʀ я* Tap of Flap ⱱ̟† ⱱ† ɾ ɽ ɢ̆ ʡ̯ Laterale fricatief ɬ ɮ ɭ̊˔* ʎ̥˔* ʟ̝̊* Laterale approximant l ɭ ʎ ʟ Laterale flap ɺ ɭ̆* ʎ̯ ʟ̆
Notities Een asterisk (*) betekent dat deze klank (nog) geen officieel symbool heeft in het Internationaal Fonetisch Alfabet. † betekent dat dit symbool nog maar net is toegevoegd aan Unicode. Sinds Unicode 5.1.0, is dit het geval voor de labiodentale flap. Bij twee symbolen naast elkaar in hetzelfde vak staat het linkersymbool voor de stemloze klank, en de rechter voor de stemhebbende klank. Grijze vlakken zijn klanken die als onmogelijk worden gezien om uit te spreken. De symbolen vertegenwoordigen stemhebbende fricatieven of approximanten.
Coarticulatie Coarticulaties zijn klanken met twee articulatiepunten, die tegelijkertijd worden gebruikt. Teken Naam ʍ Stemloze labio-velaire approximant w Stemhebbende labio-velaire approximant ɥ Labiaal-palatale approximant ɕ Stemloze alveolo-palatale fricatief ʑ Stemhebbende alveolo-palatale fricatief ɧ Stemloze palataal-velaire fricatief
Affricaten en dubbele articulatie Affricaten en dubbel gearticuleerde medeklinkers worden weergegeven met symbolen die bestaan uit twee andere symbolen, verbonden met een verbindingsstreep.
Teken Naam t͡s Stemloze alveolaire affricaat d͡z Stemhebbende alveolaire affricaat t͡ʃ Stemloze postalveolaire affricaat d͡ʒ Stemhebbende postalveolaire affricaat t͡ɕ Stemloze alveolo-palatale affricaat d͡ʑ Stemhebbende alveolo-palatale affricaat c͡ç stemloze palatale affricaat ɟ͡ʝ stemhebbende palatale affricaat t͡ɬ stemloze alveolaire laterale affricaat k͡p stemloze labial-velar plosief ɡ͡b stemhebbende labiaal-velair plosief ŋ͡m labiaal-velaire nasaal
Niet-pulmonische medeklinkers Niet-pulmonische medeklinkers zijn klanken waarvan de luchtstroom niet afhankelijk is van de longen. In deze groep bevinden zich de kliks, implosieven en ejectieven. Klik Implosief Ejectief ʘ Bilabial ɓ Bilabiaal ʼ als voorbeeld: ǀ Laminale alveolaire ("dental") ɗ Alveolaar pʼ Bilabiaal ǃ Apicale (post)alveolaar ("retroflex") ʄ Palataal tʼ Alveolaar ǂ Laminaal postalveolaar ("palataal") ɠ Velaar kʼ Velaar ǁ Laterale coronaal ("lateraal") ʛ Uvulaar sʼ Alveolaire fricatief
Klinkers
Het Internationaal Fonetisch Alfabet deelt de klinkers in naar de positie van de tong bij het uitspreken.
Klanken zonder symbolen Nog niet alle klanken hebben in het Internationaal Fonetisch Alfabet een symbool gekregen.
De blanco velden kunnen zonder veel moeite worden ingevuld indien dat ooit nodig is. De symbolen voor nieuwe medeklinkers worden vaak gevormd door de symbolen voor reeds bestaande medeklinkers iets aan te passen.
Toonsoorten De "e" in onderstaande tabel is een voorbeeld en kan door een andere klinker vervangen worden. Toonletter in IPA Nederlandse toon Uitleg e˥ éé extra hoog e˦ ée hoog e˧ ee midden e˨ èe laag e˩ èè extra laag eː ee- lange toon eˑ e- halflange toon
Zie ook Klankinventaris Klankinventaris van het Nederlands Diakritisch teken IPA-notatie voor het Nederlands IPA-notatie voor het Engels
Externe links Internationaal Fonetisch Alfabet, bijgewerkt tot 2015, International Phonetic Association (IPA) Voorbeelden met Engelse woorden English club Multimedia IPA Chart PhonPad IPA Editor
Categorie:Fonetiek Categorie:Fonologie Categorie:Alfabet