thumb|De Wedelse Molen thumb|De Sint-Martinuskerk
Overpelt is een plaats en voormalige gemeente in het noorden van de Belgische provincie Limburg. Sinds 1 januari 2019 valt Overpelt als deelgemeente onder de fusiegemeente Pelt. De gemeente telde in 2018 15.478 inwoners. Geografisch gezien hoort het zanderige Overpelt tot de Kempen.
Toponymie Overpelt werd voor het eerst genoemd in 815 als Palethe, later als Pelthe en Peelt geschreven. Dit komt van het Latijn: "palus'", wat moeras betekent.
Het huidige dorp Overpelt is ontstaan uit de herdgang Dorp-Hasselt. Hierin is Hasselt een afgeleide van hazelaar.
Geschiedenis In Overpelt zijn er sporen van prehistorische beschaving teruggevonden, o.a. zogenaamde urnenvelden. Samen met het lager gelegen Neerpelt werd het vanaf de vroege middeleeuwen dichter bevolkt. Tot 1259 werden Over- en Neerpelt samen met de naam Pelt aangeduid. In de late middeleeuwen en daarna vormt Overpelt, samen met Neerpelt, Kaulille en Kleine-Brogel het ambt Pelt, een bestuurlijk gebied in het Graafschap Loon (tot 1366), daarna in het onafhankelijke Prinsbisdom Luik (tot aan de Franse Revolutie).
Overpelt kende vier herdgangen: Dorp-Hasselt, Lindel, Hoeven-Heesakker en Hoverseinde-Haspershoven, die elk een zekere zelfstandigheid bezaten. Tegenwoordig zijn daaruit de gehuchten Lindelhoeven en Haspershoven voortgekomen, terwijl Dorp-Hasselt tot het huidige centrum Overpelt is uitgegroeid. Het dorp kende drie laathoeven, toebehorend aan respectievelijk de Abdij van Floreffe, de Abdij van Sint-Truiden en de Abdij van Averbode. Vooral de Abdij van Floreffe bezat vanaf 1140 grote gebieden, welke ontgonnen werden en waarop drie hoeven werden gesticht: Grote Hoeve, Kleine Hoeve en Panhoeve. De Abdij beschikte over drie watermolens (Kleine Molen, Wedelse Molen en Bemvoortse Molen), een kapel, visvijvers en een brouwerij.
Een bloeitijd vond plaats in de 16e eeuw, toen de lakennijverheid bloeide. In 1545 werd toestemming verleend tot de stichting van een lakenhal. Ook hield men sindsdien een weekmarkt en twee jaarmarkten.
In de 17e eeuw, toen troepen de streek onveilig maakten, werden er schansen opgericht om de bevolking te beschermen tegen rondtrekkende troepen. Zo ontstonden de Lindelseschans (1627), de Hoevenerschans, de Hoverseindseschans (1679), de Heesakkerschans en de Hasseltseschans (1643). Deels zijn deze schansen nog in het landschap zichtbaar.
Krijgshandelingen heeft Overpelt gekend: In 1543 trokken troepen van Keizer Karel V door Overpelt om de calvinisten in Sittard en Venlo te bevechten. In 1568, in 1577 en 1587 werd Overpelt opnieuw geteisterd, de laatste jaren door protestantse troepen respectievelijk Hollandse ruiters. Van 1638-1640 waren het Hessische troepen, en van 1646-1654 waren het de troepen van Karel IV van Lotharingen welke plunderden en brandschatten. Begin 18e eeuw (Spaanse Successieoorlog) waren het Hollandse troepen en in de 2e helft van de 18e eeuw kwamen er weer allerlei troepen, waaronder de Franse. Door dit alles werd de bevolking ook regelmatig door pestepidemieën en andere ziekten getroffen.
In het Hobos te Overpelt woonde een belangrijke figuur in de strijd tegen de Bokkerijders, Drossaerd Jan Clerx (1759-1840), die tal van Bokkerijders liet terechtstellen.
In 1902 stichtten de Ursulinen in Overpelt een klooster aan de huidige Kloosterstraat. Zij begonnen een meisjesschool, en breidden hun activiteiten geleidelijk uit met een bewaarschool, een kloosterboerderij en (1910) een kapel in gewapend beton (mogelijk de eerste in België). In 1920 volgde een huishoudschool welke later sterk werd uitgebreid, in 1929 een Lourdesgrot, en in 1938 een middelbare school. De gebouwen werden geleidelijk uitgebreid en bestaan nog steeds.
Vanaf 1815 werd Overpelt een gemeente in de provincie Limburg van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden; na de opsplitsing van Limburg (1839) werd het een gemeente in Belgisch-Limburg. Afgezien van de arbeiderswijk in Overpelt-Fabriek behield de gemeente nog tot de jaren 1950-60 een uitgesproken landelijk karakter. Door de uitbreiding van verkavelingen en de uitbouw van het industrieterrein is het uitzicht van de gemeente de voorbije decennia grondig veranderd. Met de komst van het Mariaziekenhuis en talrijke flats evolueerde Overpelt tot een kleinstedelijk gebied, samen met het aanpalende Neerpelt. Een poging om de twee gemeenten in 1977 te fuseren mislukte na plaatselijk protest. Datzelfde jaar stond Overpelt de wijk Kloosterbos af aan zuidelijke buur Eksel.
In 2017 werd bekendgemaakt dat Overpelt en Neerpelt in 2019 fuseren tot een nieuwe gemeente met de naam Pelt.Knack, Overpelt en Neerpelt smelten samen tot Pelt, 4 november 2017 Op zondag 14 oktober 2018 kon de toekomstige gemeenteraad van de nieuwe gemeente Pelt gekozen worden die begin januari 2019 in functie trad.
Geografie Woonkernen Overpelt bestaat uit vier kerkdorpen: centrum (Sint-Martinus-parochie), Holheide, Overpelt-Fabriek (tussen deze laatste twee ligt het industrieterrein NOLIM-park met bedrijven zoals de zinkfabriek van Nyrstar en Brabantia). Het grootste kerkdorp is Lindelhoeven. Verder zijn er nog vier kleinere woonkernen: Haspershoven, Bolakker, 't Hasselt en Heesakker. Door het fenomeen van de lintbebouwing is de overgang van de woonkernen op veel plaatsen niet meer zichtbaar.
Demografie Demografische ontwikkeling
Bronnen:NIS, Opm:1831 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari
Aantal Nederlanders in Overpelt Immigratie NederlandersAantal Nederlanders900 / 7% (2006)
Politiek Structuur De gemeente Overpelt lag als zelfstandige gemeente in het kieskanton Neerpelt (dat identiek is aan het provinciedistrict Neerpelt) en het kiesarrondissement Hasselt-Tongeren-Maaseik (identiek aan de kieskring Limburg).
Hamont-Achel Supranationaal Nationaal Gemeenschap Gewest Provincie Arrondissement Provinciedistrict Kanton Gemeente AdministratiefNiveau Maaseik Overpelt BestuurEuropese Commissie Belgische regering Vlaamse regering Deputatie Gemeentebestuur RaadEuropees ParlementKamer vanvolksvertegenwoordigers Vlaams Parlement Provincieraad GemeenteraadKiesomschrijvingNederlands KiescollegeKieskring LimburgHasselt-Tongeren-Maaseik Neerpelt NeerpeltOverpeltVerkiezing Europese Federale Vlaamse Provincieraads- Gemeenteraads-
Geschiedenis (Voormalige) burgemeesters Tijdspanneburgemeesteropmerking 1824-1866 Jan Antoon Valentijns en , Overpelt in woord en beeld, Overpelt, 1986, p. 71-73 (1794-1875, voordien schout) 1867-1872 Peter Henricus Laenen (1804-1895, voordien eerste schepen van 1836 tot 1866) 1873-1887 Ignatius Hubertus Missotten (1835-1887, notaris) 1887-1890 Pieter Jan Valentijns 1891-1896 Paul Antoon Emile Smets 1896-1912 Antoon Van Lindt (1842-1912, voordien eerste schepen van 1890 tot 1896) 1913-1931 Frans Van Gaal (?-1931) 1932-1942 Petrus Gerard Van Lindt (1879-1961, neef van Antoon Van Lindt, voordien schepen van 1921 tot 1932) 1942-1944 Matheus (Mathieu) Brebels 1944-1958 Petrus Gerard Van Lindt 1959-1970 Gilbert Seresia (1922-2007) 1971-1977 René Evers (1926-2002) 1977-1982 Marcel Sleurs (CVP) (1925-1982) 1983-2002 Karel Pinxten (CVP) (1952) 2002-2006 Karel Pinxten (VLD) 2006-2006 Gerard Bloemen (CD&V) (1939) 2007-2018 Jaak Fransen (CD&V) (1970)
Resultaten gemeenteraadsverkiezingen van 1976 tot en met 2012Zie voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 en later op de fusiegemeente Pelt Partij of kartel 10-10-1976 10-10-1982 9-10-1988 9-10-1994 8-10-2000 8-10-2006 14-10-2012Stemmen / Zetels %21%21%21%21%23%23%23 SP1 / sp.a-spirit2 / sp.a-Groen3 17,631314,171212,111211,81211,671212,852216,4034 CVP1/ CD&V2- 36,261857,3311454,211446,7711237,2921037,35210 VLD1 / PVO2 / Open Lijst3- - - 17,761335,532927,263717,6234 Vlaams Belang1 / Lijst Vissers2 - - - - - 16,711412,5322 N-VA- - - - - - 16,103 Agalev1 / Groen!2- - - - 6,03105,3020- PELT1 / Liever Pelts279,4311829,881713,0712- - 0,5820- OVP1 / AKTIEF1 - 19,71</small>417,491314,0322- - - AOV- - - 2,220- - - X2,940- - - - - -Totaal stemmen 6869 758381478467890695019630Opkomst % 97,5696,8395,7496,1992,34Blanco en ongeldig %3,87 4,484,764,694,543,903,45 De zetels van de gevormde meerderheid staan vetjes afgedrukt. De grootste partij is in kleur.De rode cijfers naast de gegevens duiden aan onder welke naam de partijen telkens bij een verkiezing opkwamen.Zie voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 en later op de fusiegemeente Pelt.
Bezienswaardigheden
Molens Met vier watermolens op de Dommel, twee windmolens en een molenmuseum bezit de gemeente Overpelt een bijzondere rijkdom aan molens. Bovendien stonden in Overpelt de oudste watermolens die ooit werden teruggevonden in de archieven. Al in het begin van de achtste eeuw wordt er melding gemaakt van molens op de Dommel. Dit maakt het molenpatrimonium uniek in België. De 6 Pelter molens zijn: Sevensmolen: een standaardmolen, gebouwd in 1745 in Helchteren. In 1853 verplaatst naar Overpelt. Aangekocht door de gemeente in '62 en overgebracht naar het park Heesakkerheide in 1964 en gerestaureerd in 1964 en 1989. De maalvaardige molen wordt in werking gehouden door de vzw Levende Molens Noord-Limburg. Wedelse Molen: een van de oudste watermolens van de Lage Landen. De molen werd gerestaureerd in 1974 en ingericht als taverne. Het houten raderwerk bleef bewaard en de molen draait nog dagelijks. Bemvoortse Molen: watermolen, rond 1295 gebouwd. Gerestaureerd in 1900. Bleef in werking tot eind jaren 80. De molen is nog maalvaardig. Slagmolen: wateroliemolen (1208), later omgebouwd tot graanmolen. Is thans een laboratorium. Kleine Molen: watermolen, heeft ook nog dienstgedaan als volmolen. Bleef in werking tot 1978. Kaarsengalerie Daelhoxent is in deze molen gevestigd. Molen van Leyssen: bovenkruier gebouwd in 1902. Thans ingericht als woning. Nabij de Sevensmolen bevindt zich het Molenmuseum, met onder meer een verzameling historische maaltechnieken en een verzameling weegtoestellen.
Overige bezienswaardigheden De Sint-Martinuskerk is een neoromaanse kerk uit 1912 De dorpslinde of kerkelinde, voor de kerk, sinds 1966 beschermd. Ze zou eind 16e eeuw zijn geplant door overlevenden van een pestepidemie. Anderen menen dat het de tweede of derde opvolger is van een ooit aanbeden boom. Tegenwoordig niet meer dan een stronk met takken. De oude pastorie, uit 1728, aan het Kerkplein, gebouwd door de Abdij van Floreffe De Oude Markt, een driehoekig plein met daarop de beelden: Pelter Muzikanten, door Jet Moelans, uit 1987 Bokkenrijder, door Willy Ceyssens, uit 1960 Millennium, door Eric Vanmechelen, uit 2000 Verdere monumenten: Metamorfose, door Jef Leijssen, uit 1991, aan De Heuf Oorlogsmonument, door Jules Vits, uit 1923, aan de Dorpsstraat
Natuur en landschap Overpelt ligt op de westflank van de Dommelvallei. De Dommel komt Overpelt binnen vanuit de gemeente Peer en vormt gedeeltelijk de natuurlijke grens met het naburige Neerpelt. Overpelt staat bekend als molengemeente: liefst 4 watermolens liggen op de Dommel; de oudste is de Wedelse Molen. Op het grondgebied van de gemeente Overpelt mondt de Holvense beek uit in de Dommel.
Ten westen van de Dommelvallei liggen uitgestrekte naaldboscomplexen op de voormalige heidegebieden. Een aantal daarvan, zoals Wandelbos Holven, Pijnven en Hobos, zijn toegankelijk voor het publiek. Een natuurgebied, deels bestaande uit vochtige heide, is 't Plat, in het brongebied van de Holvense beek. Nabij de Dommelvallei ligt het Wandelpark Heesakkerheide, waar zich ook de Sevensmolen bevindt.
De bossen en natuurgebieden in Overpelt behoren tot het bosgebied Bosland.
Cultuur Dialect