miniatuur|Montage jaren 40 De jaren 1940-1949 (van de christelijke jaartelling) zijn het vijfde decennium in de 20e eeuw.
Meerjarige gebeurtenissen thumb|135px|Toegangspoort van Auschwitz. Tweede Wereldoorlog Adolf Hitler probeert Europa geheel in zijn macht te krijgen en, met de nieuwe methode van de Blitzkrieg, de nodige zogenaamde Lebensraum te veroveren. Allereerst, in de herfst van 1939 wordt, in samenwerking met Stalin, Polen opgedeeld tussen de Sovjet-Unie en nazi-Duitsland. Vervolgens wordt in het voorjaar van 1940 West-Europa snel door de Wehrmacht onder de voet gelopen. Spanje blijft neutraal, maar het Verenigd Koninkrijk weigert om het verzet tegen de Duitsers te staken, en wordt hierin onofficieel gesteund door de Verenigde Staten. Hitler wil ook Groot-Brittannië binnenvallen, maar in de loop van de zomer blijken de Britse luchtmacht en marine nog steeds superieur, vergeleken met die van de Duitsers. Hitler stelt de invasie steeds uit en blaast deze uiteindelijk af. Hitler besluit in 1941 zijn eigenlijke ideologische en geostrategische rivaal, de Sovjet-Unie, aan te vallen, met het doel deze te vernietigen en in te lijven als een Duitse kolonie (operatie Barbarossa). In de hele Sovjet-Unie wil Hitler de communistische elite laten uitmoorden en vervangen door Duitse kolonisten, en zo een voedselsurplus scheppen voor Duitsland. Doordat de Duitsers vlak voor Moskou worden gestopt, kan het plan slechts ten dele worden uitgevoerd. Een groot deel van de bevolking van de steden Leningrad en Charkov sterft door een langdurige Duitse belegering de hongerdood. Door een tekort aan mankracht, en guerrilla door de partizanen, lukt het de Duitsers niet het platteland te beheersen. Voedselinvoer vanuit Duitsland naar de Sovjet-Unie moet het Duitse leger van proviand voorzien, in plaats van andersom. De kolonisatie door Germaanse (ook Nederlandse en Vlaamse) boeren blijft beperkt tot een aantal mislukte projecten in westelijk Oekraïne en oostelijk Polen (Zamosc). Vanaf 1942-1943 begint de 'Lebensraum' weer te slinken door het tegenoffensief dat de Sovjet-Unie ontketent. Van 1941 tot 1945 vindt de Holocaust plaats. Tussen de vijf en zes miljoen Europese Joden uit Duitsland en de bezette landen worden vermoord. Het grootste deel wordt omgebracht in vernietigingskampen, of doodgeschoten door zogenaamde 'Einsatzgruppen'. De Porajmos (zigeunervervolging) heeft hetzelfde doel en gebruikt dezelfde middelen, maar wordt nauwelijks geregistreerd. De vervolging van homoseksuelen, krijgsgevangenen en politieke tegenstanders wordt minder systematisch aangepakt. Geestelijk gehandicapten worden om het leven gebracht (Aktion T4). In Suriname wordt de dienstplicht ingevoerd. Terwijl de Surinaamse Schutterij de grenzen bewaakt, wordt er een Amerikaanse legermacht gestationeerd ter bescherming van de bauxiet-voorraden en de bezittingen van de Alcoa. De bevolking zamelt geld in voor de geallieerde oorlogvoering.
Militair Een van de grootste militaire innovaties van de Tweede Wereldoorlog vormt de inzet van luchtlandingstroepen. Deze bestaan uit lichtbewapende infanterie, en worden naar hun operatiegebied verplaatst met transport- of zweefvliegtuigen, of gedropt per parachute (paratroepen). De nazi's en de geallieerden zijn met elkaar in een wapenwedloop verwikkeld, waarbij beide partijen hun wapensystemen steeds verbeteren. De Duitsers zijn inventief op het gebied van de luchtvaart, met de productie van de eerste bruikbare straaljagers en raketten, in de vorm van de V1 en de V2, en met innovaties aan hun onderzeeboten en tanks. De geallieerden lopen achter, maar compenseren dit door een veel grotere oorlogsproductie dan de Duitsers kunnen realiseren. Gebieden waarop de geallieerden voorlopen zijn de radar, de eerste bruikbare computers en de portofoon, die soldaten in het veld in staat stelt met elkaar te communiceren. Het Amerikaanse Manhattanproject levert een kernwapen op, dat in augustus 1945 wordt ingezet om de Japanners sneller tot overgave te dwingen. Hiroshima en Nagasaki vormen het toneel van inzet. In 1949 doet ook de Sovjet-Unie een atoomproef. Napalm wordt voor het eerst op grote schaal ingezet door het Amerikaanse leger. In 1945 worden vele Japanse steden, waaronder Tokio, met napalm gebombardeerd. De US Navy richt in 1942 een vrouwencorps op: de WAVES. In 1946 wordt het corps ook opengesteld voor zwarte vrouwen. In het bevrijde zuiden van Nederland richt Francien de Zeeuw een petitie aan de regering in Londen met hetzelfde doel. Dit leidt tot de vorming nog in 1944 van de MARVA.
Bezetting België wordt onder "Militärverwaltung", militair bestuur, geplaatst. Nederland krijgt "Zivilverwaltung", burgerlijk bestuur. In de door Duitsland bezette landen vindt in meer of mindere mate collaboratie plaats. De Noorse regering-Quisling is een naamgevend voorbeeld. In Frankrijk werkt de regering van Vichy steeds meer mee met de Duitse bezetter. In België denken de vooroorlogse partijen Rex en Vlaams Nationaal Verbond hun kans te krijgen, maar pas eind 1944 worden de gevluchte collaborateurs Jef van de Wiele en Léon Degrelle erkend als leiders van Vlaanderen en Wallonië. In Nederland probeert de NSB tevergeefs aan de macht te komen. Anton Mussert wordt nog rechts ingehaald door Meinoud Rost van Tonningen, die Nederland wil zien opgaan in het Derde Rijk. Anderen proberen de collaborateurs de wind uit de zeilen te nemen door een positie te zoeken tussen de bezetter en de bevolking. Maurice Lippens met zijn Centrum voor de Hervorming van de Staat in België, en het driemanschap van de Nederlandse Unie willen een soort autoritaire eenheidsregering, maar worden door de Duitsers niet serieus genomen. Al snel na de Duitse inval wordt in Nederland de distributie ingevoerd. Koloniale waren kunnen niet meer worden aangevoerd en worden vervangen door surrogaten. De Duitse autoriteiten en de Nederlandse topambtenaren treffen enkele populaire maatregelen: de invoering van kinderbijslag en huurbescherming, uitbreiding van het stelsel van ziekenfondsen en afschaffing van de rijwielbelasting. Tussen mei 1940 en oktober 1944 verdrievoudigt de totale geldhoeveelheid in België. Tegenover dit geld staan echter niet meer goederen: de bezettingseconomie is een schaarste-economie, Behalve het voedseltekort is ook het brandstofgebrek nijpend en quasi-permanent geworden. De gemeente Mol geeft in 1942 toestemming tot de sprietontginning vanwege de aanhoudende kolenschaarste. In de barre oorlogswinter van 1942 steken veel inwoners van het gebied spriet en nemen het in kruiwagens mee naar hun huis. Na de bevrijding wordt de winning geprofessionaliseerd. Terwijl België en Zuid-Nederland worden bevrijd, roept de Nederlandse regering in Londen op tot de Algemene spoorwegstaking. De bezetters grendelen dan het westen af van aanvoer van voedsel en kolen. Zo ontstaat de hongerwinter, die duizenden het leven kost. Nederlands-Indië is na de Slag in de Javazee bezet door Japan, dat de blanken interneert in jappenkampen. De snelle nederlaag heeft het gezag van de totoks aangetast, en Soekarno gooit het met de bezetters op een akkoordje. Met zijn goedvinden ronselen de Japanners miljoenen dwangarbeiders, de Romusha's, onder meer voor de aanleg van spoorlijnen. minstens honderdduizend komen om door ontberingen en geweld.
Na de wereldbrand 1946 - Processen van Neurenberg en van Tokio. De in ballingschap levende Poolse jurist Raphael Lemkin, die in 1944 het begrip genocide had geformuleerd, weet dit opgenomen te krijgen in de strafeisen van de officier van justitie, maar niet in de vonnissen. In 1948 erkent de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties genocide als misdrijf tegen de mensheid. Andere Amerikaanse tribunalen in Neurenberg, zoals het IG Farbenproces, het Flickproces en het Kruppproces, worden bepaald door de opkomende Koude Oorlog: de Amerikanen hebben de Duitse industrieëlen nodig tegen de Russen, en zo komen deze misdadigers weg met korte gevangenisstraffen. Verdrijving van Duitsers na de Tweede Wereldoorlog: honderdduizenden Rijksduitsers en Volksduitsers worden na het einde van de oorlog verjaagd uit Sudetenland, Burgenland, Silezië, Pommeren, Slovenië, Samland en andere gebieden in Oost-Europa. De rol die de Duitse burgers in Dantzig en Sudetenland hadden gespeeld in de aanloop naar de oorlog was daaraan niet vreemd. In Nederland worden mensen van Duitse afkomst in het kader van de operatie Black tulip met hun eventuele Nederlandse gezinsleden samengedreven in Kamp Mariënbosch bij Nijmegen en kamp Avegoor bij Ellecom, om vervolgens te worden uitgezet. In totaal zijn na de oorlog 3691 Rijksduitsers uit Nederland gedeporteerd. de geallieerden richten in 1943 de United Nations Relief and Rehabilitation Administration op. de UNRRA houdt zich bezig met de ondersteuning en repatriëring van zogenaamde displaced persons, mensen die zonder papieren door Europa en Azië zwerven. Dit kunnen vluchtelingen zijn, maar ook mensen die in concentratiekampen hebben gezeten. Later ondersteunt ze ook burgers van die landen met levensmiddelen en kleding. Ook wordt zaaigoed uit de VS verdeeld om de landbouw weer op gang te helpen. Na de bevrijding is een geldhervorming nodig. In België gebeurt dat in de Operatie Gutt, in Nederland middels het tientje van Lieftinck. In het gezagsvacuüm dat ontstaat na de Japanse nederlaag, beleeft Nederlands-Indië de Bersiaptijd.
Bevrijding en wederopbouw thumb|135px|Paul-Henri Spaak op een foto uit 1957. Hij was Belgisch premier van 1938 tot 1939 en lid van de regering-Pierlot in Londen België wordt na de bevrijding verscheurd door de Koningskwestie. Koning Leopold III kan niet in functie naar zijn land terugkeren en wordt vervangen door zijn broer prins Karel als regent. Een doorbraak in de Nederlandse politiek mislukt en de vooroorlogse zuilen richten zich weer op. Teleurgesteld doet koningin Wilhelmina troonsafstand ten behoeve van haar dochter Juliana. De bijzondere rechtspleging, voorbereid in Londen, bestraft oorlogsmisdaden en collaboratie. Daarnaast is er de zuivering van pers, omroep, toneel en literatuur. De verwoestingen van de oorlog alsmede het stilvallen van de woningbouw tijdens de bezetting zorgen voor een enorme woningnood. Ruimbehuisden worden met noodmaatregelen gedwongen tot onderverhuur aan daklozen. In de bevrijde landen worden vele uitgestelde huwelijken gesloten. Er ontstaat een geboortegolf. Nog jaren na de oorlog is er distributie van consumptiegoederen nodig. Om te voorzien in een nijpend tekort aan vet hervat Nederland na een eeuw de walvisvaart. Vanaf 1946 vaart de Willem Barendsz jaarlijks uit naar de Zuidelijke Oceaan. Bij Schoonebeek in Drenthe wordt aardolie gevonden. In Londen tijdens de oorlog was Belgisch politicus Paul-Henri Spaak een van de initiatiefnemers voor meer samenwerking tussen België, Nederland en Luxemburg. De gesprekken hierover begonnen al in Londen en 21 oktober 1943 ondertekenden de drie regeringen in ballingschap een monetaire overeenkomst. Met de ondertekening van dit document werd het fundament voor een na de oorlog te vormen douane-unie gelegd. Dit resulteerde uiteindelijk in de oprichting van de Benelux in 1948.
Internationalisatie thumb|135px|Verdeling van de Marshallhulp over de Europese landen. De Verenigde Naties nemen de plaats in van de Volkenbond. Tijdens de Conferentie van Bretton Woods worden het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank opgericht. De Verenigde Staten van Amerika pompen grote geldbedragen in de Europese economieën om deze weer op de been te brengen. De OESO houdt toezicht op de besteding ervan. De landen in de invloedssfeer van de Sovjet-Unie weigeren deze Marshallhulp. Oprichting van de Raad van Europa om de mensenrechten te bevorderen.
Europa Europa valt definitief terug naar het tweede plan terwijl de Verenigde Staten van Amerika en de Sovjet-Unie de nieuwe wereldmachten worden.