miniatuur|Bakbanaan, rode banaan, babybanaan, dessertbanaan miniatuur|Bananenoogst op een plantage in Saramacca (1968) Een banaan, ook wel pisang, is een langwerpige, licht gebogen vrucht, die afkomstig is van de bananenplant.
Een bananenplant of 'bananenboom' is 's werelds grootste kruid en niet een boom. Volgens de tuinbouwkundige definitie wordt de banaan daarom tot de groenten gerekend. Volgens de culinaire definitie is het in Europa echter een vrucht, omdat de banaan als nagerecht wordt gegeten, dan wel als tussendoortje. In verschillende tropische landen wordt het echter in de vorm van bakbanaan als groente of zelfs basisvoedsel gegeten.
Naam In Suriname spreekt men van bacove als het om de vrucht gaat die rechtstreeks uit de schil gegeten kan worden en van banaan als het om groene bakbananen gaat. In Indische gerechten wordt de banaan meestal pisang genoemd, het Maleise woord voor de vrucht. Ook het Afrikaans kent dat woord, maar dan gespeld als piesang.
Herkomst en productie De banaan komt oorspronkelijk via Azië uit Nieuw-Guinea in Oceanië maar wordt anno 2022 in ongeveer 130 landen geteeld, en de globale jaarlijkse productie is ongeveer 120 miljoen ton. Er bestaan in de wereld ongeveer 2.000 variëteiten. Dertig procent van de wereldproductie komt van de Cavendish of 'Chiquitabanaan'. Deze is zo goed als de enige variant die in de Lage Landen in de winkels ligt. Deze bananen worden gekweekt op grote plantages, waar dagloners en vaak migranten het werk opknappen. Van de prijs die de consument betaalt voor een banaan gaat ongeveer 5 tot 9 procent naar hen, terwijl de supermarkt zo'n 36 tot 43 procent opstrijkt.
Karakteristieken van de vrucht Een gewone dessertbanaan heeft een dikke schil die eenvoudig van het vruchtvlees loslaat en daardoor met de hand gepeld kan worden. De vrucht zoals die in Europa gegeten wordt is meestal geel, in de vorm van een circa 20 cm lange en 3 cm dikke ronde staaf die een beetje gebogen is en dunner aan de uiteinden.
Er zijn verschillende typen bananen: in Nederland is de meest gebruikte banaan een vrucht van het ras Giant Cavendish, met name van de kloon Valery, die vers kan worden gegeten. Maar in veel tropische landen worden bananen gebruikt die eerst moeten worden gebakken en die zo in maaltijden worden verwerkt.
Opvallende andere typen zijn de rode banaan, de appelbanaan, de bakbanaan, de babybanaan en de gouden banaan.
miniatuur|180px|right|Musa Van banaan wordt ook een groene alcoholische drank gemaakt, genaamd Pisang Ambon.
Van bepaalde bananen kunnen ook chips worden gemaakt, de zogenoemde bananenchips.
Groei Bananen (de planten) groeien in tropische landen waar de temperatuur niet onder de 10 °C komt. Onder normale omstandigheden duurt het ongeveer zeven maanden voordat er geoogst kan worden.
Bananen (de vruchten) groeien in een tros van wel 50 kg aan een bananenplant. Bananen krijgen hun kromme vorm doordat de bloemtros wegens de zwaartekracht naar beneden gaat hangen, terwijl de vruchten naar boven blijven groeien (geotropie). Alle bananen in zo'n tros zijn tegelijk rijp, en ze zijn rijp niet lang houdbaar. Daarom worden de bananen voor export naar andere landen onrijp geoogst. Ze worden verpakt in dozen waarin trossen zitten van ongeveer 18 kilo. Binnen 48 uur na het oogsten worden de bananen in gekoelde schepen geladen en in 2-4 weken naar Europa gebracht.
Tijdens het rijpingsproces scheidt de banaan natuurlijk ethyleen af. Om het rijpingsproces te versnellen, worden bananen in rijperijen enige tijd blootgesteld aan extern ethyleen, waardoor het rijpingsproces van de bananen gestart dan wel versneld wordt. Na ongeveer een week kunnen ze dan naar de winkel. Na enige tijd krijgt de schil zwarte plekken en wordt de vrucht zelf erg zacht.
Tijdens de rijping wordt zetmeel omgezet in suiker. In onrijpe bananen zit 20 keer zoveel zetmeel als suiker en aan het eind van de rijping is dat omgekeerd waardoor de banaan een zoete smaak krijgt.
De onder aan de tros zittende bloemen zijn eetbaar en hebben en ietwat wrange en licht zoete smaak. De bloemen worden in sommige landen in Azië rauw gegeten.
Transport miniatuur|Bananentransport in Tanzania thumb|Bioscoopjournaal uit 1946. In de Rotterdamse haven arriveert het schip "Duala" met een lading bananen. Deze zijn bestemd voor kinderen en zieken. Vanwege een staking van de havenarbeiders worden ze gelost door vrijwilligers en soldaten, en overgeladen in goederenwagons van Fyffes. Bananen worden groen geplukt. Ze worden gewassen, en omdat het kwetsbare vruchten zijn, verpakt in multifunctionele, stevige, kartonnen bananendozen. De dozen worden op pallets of in containers geplaatst. Tussen de oogst en consumptie van de banaan ligt ongeveer 30 tot 40 dagen. Het transport vindt plaats in koelschepen of koelcontainers.
De bananenspin (Phoneutria nigriventer) komt nog weleens voor in aanvoerhavens zoals Rotterdam omdat ze meekomen tussen de bananentrossen. Het zijn zeer giftige, bruine kamspinnen (Ctenidae). Ze eten geen bananen maar de insecten en vogels die erop afkomen.
Kunstmatig gecontroleerd rijpingsproces Aangekomen in de haven worden de bananen naar de verschillende rijperijen gebracht. In deze rijperijen worden de bananen in gasdichte cellen geplaatst.
Afhankelijk van de verkoopdatum van de bananen wordt er door de rijper een rijpingsschema gemaakt. De meeste rijpers prefereren om eerst de bananen te egaliseren zodat de temperatuur in de hele partij gelijk is. Als dat goed is wordt de daadwerkelijke rijping gestart door ethyleengas in de cel te spuiten. De bananen hebben op dat moment een gemiddelde temperatuur van 16,0 °C (afhankelijk van het aantal dagen dat de rijping moet duren).
Over het algemeen blijven de bananen 24 uur onder gas. De deur wordt vergrendeld zodat niemand naar binnen kan, omdat er geen zuurstof in de cel meer over is doordat de bananen bij het rijpen de zuurstof verbruiken. Na deze 24 uur wordt de cel weer belucht om de overgebleven gassen af te voeren en om verse zuurstof in de cel te krijgen. Al naargelang de duur van het programma wordt de temperatuur geregeld. Hoe langer het programma hoe lager de temperatuur. De banaan zal tijdens het rijpen warmte ontwikkelen. Op dit moment gaat de cel koelen om de warmte uit de banaan af te voeren. Dit gebeurt geleidelijk. Op deze manier wordt de banaan geremd in het rijpingsproces.
De bananen worden opgeleverd in de kleur zoals de klant wenst. Meestal is dit rond de kleur 3,5 (geel met aan de uiteinden iets groener). Om alle bananen in de dozen dezelfde kleur en temperatuur te laten krijgen wordt er gebruikgemaakt van geforceerde koeling. De luchtstroom wordt zo geleid dat de lucht alleen door de van gaten voorziene bananendozen heen kan.
Er zijn geautomatiseerde systemen beschikbaar om het rijpingsproces te sturen en te bewaken. De meeste systemen zijn voorzien van alarmen en logdata om de rijper controle te geven over het proces. Vaak kan de leverancier van de rijpinstallatie op afstand hulp bieden en of storingen oplossen. In een cel staan gemiddeld 24 pallets bananen, maar er zijn ook grotere en kleinere cellen. Op iedere pallet staan 6 (aantal per laag) x 8 (aantal lagen) = 48 dozen, in het totaal 1152 dozen. Elke doos bevat ongeveer 18 kg bananen, dat zijn in het totaal 20.736 kg bananen.
Verspilling Bananen zijn het meest gegeten fruit ter wereld, maar ook het fruit dat het meest wordt verspild. Op plantages in Latijns-Amerika, waar de meeste bananen vandaan komen, worden de eerste bananen al afgekeurd. Iedere retailer heeft eigen wensen voor zijn bananen. Sommigen willen vijf bananen aan een tros, de ander zes. De een wil trossen van een kilo, de ander wil dat bananen veertien centimeter zijn (zoals de EU). Afgekeurde bananen worden lokaal vaak gebruikt voor puree, chips of dierenvoeding. Bij aankomst in Europa begint de echte verspilling. De EU kent maar één goederencode voor bananen, en dat is voor ‘verse banaan’. Een ‘verse banaan’ is groen. Ook moeten de bananen voldoen aan een hele reeks andere eisen, zoals dat ze dus minstens 14 cm lang moeten zijn, en minstens 27 mm dik, niet abnormaal krom, en plekjes op de schil mogen maximaal 2 vierkante centimeter zijn. Bananen die in de EU zelf geproduceerd zijn, bijv. op de Canarische Eilanden, mogen wél korter zijn dan 14 cm.Zie de Uitvoeringsverordening (EU) Nr. 1333/2011 van de Commissie van 19 december 2011 tot vaststelling van handelsnormen voor bananen, voorschriften inzake de controle op de naleving van die handelsnormen en voorschriften betreffende de mededelingen in de sector bananen, Publicatieblad van de Europese Unie, L 336/23, dd. 20 december 2011. Deze verordening is een geactualiseerde versie van de eerdere verordeningen nr. 2257/94 van de Commissie van 16 september 1994 tot vaststelling van kwaliteitsnormen voor bananen; van Verordening (EG) nr. 2898/95 van de Commissie van 15 december 1995 houdende voorschriften inzake de controle op de naleving van de kwaliteitsnormen in de sector bananen, en van Verordening (EG) nr. 239/2007 van de Commissie van 6 maart 2007 houdende bepalingen ter uitvoering van Verordening (EEG) nr. 404/93 van de Raad inzake de voorschriften betreffende de mededelingen in de sector bananen. Bij aankomst in de EU moeten alle bananen dus groen zijn. Een rijpende banaan steekt nl. andere bananen aan (die gaan dan ook rijpen) en een doos met een paar rijpende bananen erin wordt bij de douane in zijn geheel afgekeurd. Als er meer dan zes of acht dozen op een pallet zijn begonnen met rijpen wordt alle 54 dozen op de pallet afgekeurd. En als er drie of vier pallets in een container zitten met rijpende bananen, worden alle 20 pallets in de container weggegooid. Dus alle 1080 dozen, bij elkaar ca. 19.000 kilo. Het loont nl. niet om handmatig de dozen met rijpende bananen er tussenuit te halen. Dat kost teveel tijd en personeel voor een product met een relatief lage waarde. Dat geldt ook voor het handmatig sorteren in de supermarkt, waar de doorloop voorspelbaar moet zijn. Op die manier wordt in de EU jaarlijks 255.000.000 kilo bananen (dat zijn ongeveer 1.000.000.000 bananen) afgekeurd die direct de verbrandingsoven in gaat. Daarbij is nog niet meegenomen het verlies in de productielanden, bij het rijpingsproces (zie de paragraaf hierboven), in de supermarkt, en bij de mensen thuis. De verbranding kost 45 tot 90 Euro per 1000 kilo. In de praktijk blijkt dat 80% van de afgekeurde bananen gewoon groen is.Zie: Laura Hoogland redt miljoenen goede bananen van zinloze vernietiging: ‘Ik ben geen idealist, ik ben normaal. Hoe de rest werkt, is aso’, NRC, 26 juli 2026.
Verwerking in voedingsmiddelen De meeste bananen worden onbewerkt gegeten. De prijs van bananen hangt af van de vraag- en aanbodverhoudingen, de kwaliteit en de beschikbaarheid van alternatief fruit. In Europa liggen de prijzen in de eerste helft van het kalenderjaar gemiddeld hoger dan in de tweede helft omdat in de zomer veel ander fruit beschikbaar komt waardoor de vraag naar bananen afneemt.
Bananen worden ook in vele levensmiddelen verwerkt. Pisang goreng bijvoorbeeld is een zoet gerecht met gebakken banaan. In de toko kan men gezoete en gedroogde gebakken banaan kopen (bananenchips of kerupuk pisang). Bakbananen zijn beter geschikt zijn voor het opbakken dan de gebruikelijke bananen die in de groentewinkel worden verkocht. Pisang Ambon is een likeur met deels de smaak van bananen. Er bestaat ook bananenbier. Het van oorsprong Amerikaanse bananenbrood wordt eveneens bereid met bananen.
Voedingswaarde van banaan voor verse consumptie Een gemiddelde banaan weegt ongeveer 150 gram. 100 gram verse banaan bevat 88 - 116 kilocalorieën en ongeveer: 20-25 g koolhydraten 1,2 g eiwitten 0,2 g vetten (waarvan de helft onverzadigd) 0,4 g vezels
Bananen bevatten diverse vitaminen en mineralen. Zo zit er in 100 gram verse banaan ongeveer 88 mg kalium, 8,7 mg vitamine C, tryptofaan, magnesium en seleen.
Chemische samenstelling