Een regeringscommissaris is een functionaris belast met een speciale taak namens de regering vanwege expertise of ervaring die deze persoon heeft. Dat kan zijn de voorbereiding van wetgeving, het als deskundige bijstaan van bewindslieden bij de parlementaire behandeling van wetgeving, maar ook het vervullen van bijzondere opdrachten zoals het leiding geven aan een herstructurering van de sector waarin de regeringscommissaris is benoemd.

Zo was er tijdens de Eerste Wereldoorlog een regeringscommissaris voor de Belgische vluchtelingen, was er in de jaren vijftig een regeringscommissaris voor Indonesische zaken en voor het militaire hulpprogramma en was er lange tijd een regeringscommissaris voor de omroep. Die functionaris zag toe op naleving van de Omroepwet en later van de Mediawet.

Achtergrond Een regeringscommissaris is een specifieke functie binnen de Rijksoverheid waarbij een functionaris onder verantwoordelijkheid van een minister of staatssecretaris complexe taken oppakt die zich moeilijk laten beleggen in de reguliere lijnorganisatie van een ministerie.

Functie en rol Regeringscommissarissen hebben doorgaans een boegbeeldrol voor maatschappelijke opgaven en fungeren als aanjager, coördinator of adviseur, vaak over ministeries of bestuurslagen heen. De functie wordt buiten de lijnorganisatie van het ministerie gepositioneerd, maar betreft wel een ambtenaarsfunctie in de zin van de Ambtenarenwet 2017.

Naast de benaming 'regeringscommissaris' worden ook termen gebruikt als 'nationaal coördinator', 'bestuurlijk aanjager' of 'gezant', afhankelijk van de specifieke taakstelling.

Achtergrond De opkomst van dit type functies hangt samen met de behoefte om voor speciale taken topambtenaren in te zetten met specifieke expertise of ervaring, waar veel topambtenaren in de reguliere organisatie primair een managementrol hebben.

Juridische basis Regeringscommissarissen kunnen op twee manieren worden ingesteld:

Bij wet: Het bestaan van de functie en de taken worden in een wet vastgelegd, waardoor een bewindspersoon het takenpakket niet zelfstandig kan aanpassen Bij besluit: Door middel van een instellingsbesluit of vermelding in het organisatiebesluit van het betreffende ministerie

Beleid en richtlijnen Sinds 21 maart 2025 gelden er rijksbrede aanwijzingen voor het instellen van regeringscommissarissen, uitgevaardigd door Minister-President Schoof. Deze aanwijzingen benadrukken dat:

Het instellen van een regeringscommissaris een uitzondering moet blijven De functie tijdelijk van aard behoort te zijn Bij langdurige behoefte (meer dan enkele jaren) moet worden onderzocht of de werkzaamheden beter in de staande organisatie kunnen worden ondergebracht Terughoudendheid bij het instellen en continueren van dergelijke functies wenselijk is

Voor nieuwe functies wordt bij voorkeur de benaming 'regeringscommissaris' gebruikt om duidelijkheid te scheppen over welke functies onder dit kader vallen.

Regeringscommissarissen in het provinciaal en gemeentelijk bestuur Artikel 132 van de Nederlandse Grondwet zegt in lid 5: Bij de wet kunnen met afwijking van de artikelen 125 en 127 voorzieningen worden getroffen voor het geval het bestuur van een provincie of een gemeente zijn taken grovelijk verwaarloost.

In de 20e eeuw is dit wetsartikel (of zijn voorganger) driemaal gebruikt om een gemeente tot de orde te roepen. In twee gevallen kreeg de burgemeester de bevoegdheid om de gemeenteraad opzij te zetten en namens de regering orde op zaken te stellen; in Opsterland werd een nieuwe burgemeester met vergaande bevoegdheden benoemd. Hoewel die titel in de Grondwet niet voorkomt, werden deze burgemeesters door iedereen regeringscommissaris genoemd. Daarnaast werd in 1941, tijdens de Duitse bezetting van Nederland, een verordening ingesteld die het Duitse bestuur de bevoegdheid gaf om een burgemeester uit diens functie te ontheffen en een regeringscommissaris aan te stellen.Verordening 36/1941, zie: Peter Romijn, Burgemeesters in oorlogstijd, "De burgemeester als regeringscommissaris"

Tijdens de Duitse bezetting van Nederland werd de functie van regeringscommissaris anders ingevuld dan nu. NSB-regeringscommissarissen werden niet op basis van het Nederlandse staatsrecht geïnstalleerd, maar op basis van een verordening die Hitler uitgevaardigd had die het Duitse bestuur de bevoegdheid gaf om een burgemeester uit diens functie te ontheffen en een regeringscommissaris aan te stellen. Deze regeringscommisarrissen zijn niet vergelijkbaar met de andere door het Nederlandse kabinet aangestelde regeringscommissarissen.

Lijst

+Overzicht aangestelde regeringscommissarissen voor lokaal/regionaal niveauNaamLokale overheidBegindatumEinddatumBronLeonardus Antonius LightenveltLimburg18481848Jan Hayo NannengaBeerta19341935Edward VoûteAmsterdam1941augustus 1941Cornelis van RavenswaayZaandam1941augustus 1941Ernst von BönninghausenHilversum1941augustus 1941Simon PlekkerHaarlem1941augustus 1941George Marinus Cornelis OrtMaassluis1941augustus 1941Jochum FalkenaOpsterland19461947Harm TuinFinsterwolde19511953Jan de Roos, Besturen als Kunst. Lokale sociaal-democraten 100 jaar verenigd, Amsterdam 2002 (met hoofdstuk over Finsterwolde onder gebruikmaking van dossiers van de Binnenlandse Veiligheidsdienst en het Ministerie van Binnenlandse Zaken). Piet Hoekman en Jannes Houkes, '"Het spook van Truman en Marshall boven de raadszaal". Koude Oorlog in de gemeenteraad in Oost-Groningen, 1954-1953', in: Gerrit Voerman, Eddy de Jonge en Harm van der Veen (red.), Tussen Moskou en Finsterwolde. Over de geschiedenis van het communisme in Oost-Groningen, Scheemda 1993, p. 61-77. Sterk gedateerd is: Marianne Braun, De regeringskommissaris in Finsterwolde. Een bijdrage tot de geschiedschrijving van de Koude Oorlog in Nederland, Amsterdam 1975.Susanne Keesman, 'The Communist Menace in Finsterwolde: Conspiring against Local Authorities? A Case Study on the Dutch Battle against Communism, 1945-1951', in: Historical Social Research / Historische Sozialforschung 38 (2013), nr. 1, p. 211-231. (ook hier). Marcolino FrancoSint Eustatius7 februari 201815 februari 2020Besluit houdende de benoeming van de regeringscommissaris voor het openbaar lichaam Sint EustatiusMarnix van RijSint Eustatius15 februari 202018 april 2021Mike Franco vertrekt van St. Eustatius, Antilliaans Dagblad, 24 januari 2020Alida FrancisSint Eustatius22 juni 2021Heden +Overzicht aangestelde regeringscommissarissen Naam Onderwerp Begindatum Einddatum BronCharles Ruijs de BeerenbrouckVluchtelingen in Noord-Brabant en Zeeland8 oktober 191416 mei 1918J.P.A. WilhelmVluchtelingen in Noord-Brabant en Zeeland16 mei 191822 oktober 1920Eduard MeijersHet Nieuw Burgerlijk Wetboek25 april 194725 juni 1954Wim van den BergeBelastingen5 november 195627 mei 1959Jan DrionBoeken 1 en 2 van het Nieuw Burgerlijk Wetboek (personen- en familierecht en rechtspersonenrecht)1 november 19551 maart 1964Johan BeyenDuitse aangelegenheden15 maart 19571 januari 1958Gerard LangemeijerBoek 3 van het Nieuw Burgerlijk Wetboek (vermogensrecht in het algemeen)1 mei 19641 mei 1976Klaas WiersmaBoek 4 van het Nieuw Burgerlijk Wetboek (erfrecht)1 mei 196420 april 1970Jacob BeekhuisBoek 5 van het Nieuw Burgerlijk Wetboek (zakenrecht)1 mei 19641 november 1972Kees PostumusWetenschappelijk onderwijs2 november 196715 september 1972David SimonsHerziening van de Grondwet16 oktober 197117 februari 1983Jim PolakHerziening van de politiewetgeving19711977Wouter SnijdersBoeken 3, 5 en 6 van het Nieuw Burgerlijk Wetboek (vermogensrecht, zakenrecht en verbintenissenrecht)19711 maart 1995Hans SchadeeBoek 8 van het Nieuw Burgerlijk Wetboek (verkeer en vervoer)19761988Herman Tjeenk WillinkReorganisatie van de rijksdienst1 februari 19821 oktober 1986 Michiel Scheltema Algemene regels van bestuursrecht 1 september 1983 8 februari 2019Ernst Hirsch BallinToetsing van wetgevingsprojecten1 september 19877 november 1989Tijn KortmannToetsing van wetgevingsprojecten15 maart 19901994Niek van LingenAuteursrecht (toezichthouder BUMA en stichting Thuiskopie)1 januari 19911 april 2003Jan BrinkhofBoek 9 van het Burgerlijk Wetboek (rechten van intellectueel eigendom)25 februari 19941996Pieter Neleman Boeken 7, 8 en 10 van het Nieuw Burgerlijk Wetboek (bijzondere overeenkomsten, verkeer en vervoer, en internationaal privaatrecht)1 maart 19951 maart 2007Steven van EijckJeugd- en jongerenbeleid16 december 20031 augustus 2006 Wim Kuijken Deltaprogramma (bekend als 'Deltacommissaris') 1 februari 2010 1 december 2018 https://www.parlement.com/id/vg09lm01tbr7/w_j_wim_kuijkenFred HammersteinDigitalisering van het burgerlijk procesrechtjuli 2013juli 2016 Bas Eenhoorn Digitale overheid (bekend als 'Digicommissaris') 1 augustus 2014 17 januari 2018 Kamerbrief over het besluit van het kabinet om een Nationaal Commissaris Digitale Overheid in te stellen Peter Glas Deltaprogramma (bekend als 'Deltacommissaris') 1 januari 2019 HedenRabin BaldewsinghAanpak Discriminatie en Racisme (bekend als 'NCDR')15 oktober 2021Heden Arre Zuurmond Informatiehuishouding 1 januari 2022 2 juli 2024 Mariëtte Hamer Aanpak seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld 1 april 2022 Heden Kars de Graaf Omgevingswet 1 januari 2024 Heden Fieke van der Lecq Transitie pensioenen 1 januari 2024 Heden

Trivia In 2003 is overwogen in Delfzijl een regeringscommissaris aan te stellen, in een periode van ruzies en bestuurlijke schandalen.Plaatsing Regeringscommissaris in Delfzijl door Remkes overwogen, 2 februari 2003 Ook in Maasdriel, in 2011, werd de inzet van een regeringscommissaris door minister Donner overwogen, vanwege een verziekte bestuurscultuur.Donner zet zo nodig politiek Maasdriel buitenspel, 12 februari 2011

Bronvermelding

Categorie:Ambtelijke titulatuur Categorie:Nederlandse overheid