thumb|Moslims verrichten de tawaf rond de Kaäba. thumb|Overzichtskaart van de locaties die een rol spelen tijdens de hadj.
De hadj (Arabisch: الحجّ) is de islamitische pelgrimstocht naar Mekka en een van de vijf zuilen van de islam. De bedevaart vindt jaarlijks plaats in de maand Dhoe al-hiddja van de Islamitische kalender en omvat een reeks rituelen in en rond Mekka, waaronder de tawaf rond de Kaäba, de sa'i tussen Safa en Marwa, het verblijf op de vlakte van Arafat en de steniging van de duivel in Mina.
De hadj is verplicht voor volwassen moslims die daartoe lichamelijk en financieel in staat zijn. Voor wie daartoe niet in staat is, vervalt deze verplichting. In bepaalde gevallen kan de hadj namens een ander worden verricht.
Binnen de islam heeft de hadj een centrale religieuze betekenis. Naast de hadj bestaat ook de oemra, een kleinere bedevaart naar Mekka die op elk moment van het jaar kan worden verricht.
In 2025 namen volgens officiële Saudische statistieken 1.673.230 pelgrims deel aan de hadj.
Geschiedenis Volgens de islamitische traditie ligt de oorsprong van de hadj bij Ibrahim, Hadjar en Ismaïl. Ibrahim en Ismaïl worden in die traditie in verband gebracht met de bouw van de Kaäba, terwijl de sa'i tussen Safa en Marwa en de Zamzam-bron worden verbonden met Hadjar en Ismaïl.
In de late pre-islamitische periode was Mekka al een belangrijk religieus centrum in Arabië. De stad lag aan belangrijke karavaanroutes en de Kaäba was een heiligdom waar verschillende godheden werden vereerd. Ook de Zwarte Steen nam daarbij een bijzondere plaats in.
De bedevaart naar Mekka bestond toen al, maar kreeg binnen de islam een andere betekenis en invulling.
Na de inname van Mekka in 630 liet Mohammed de afgodsbeelden uit de Kaäba verwijderen. Tijdens zijn afscheidsbedevaart in 632 kreeg de hadj volgens de islamitische traditie haar rituele vorm zoals die binnen de islam wordt gevolgd.
Rituelen thumb|Enkele rituelen van de hadj. De hadj bestaat uit een vaste reeks rituelen die in en rond Mekka worden verricht. De belangrijkste handelingen vinden plaats op meerdere locaties, waaronder Mina, Arafat en Moezdalifa.
Ihram en miqat Voorafgaand aan de hadj gaan pelgrims bij een daarvoor aangewezen miqat de staat van ihram binnen. Mannen dragen daarbij doorgaans twee witte, ongenaaide doeken, terwijl vrouwen gewone bescheiden kleding dragen. Met het aannemen van de ihram beginnen ook bepaalde rituele beperkingen.
Umrah-rituelen bij aankomst in Mekka Veel pelgrims verrichten bij hadj al-tamattu' eerst een oemrah voordat de eigenlijke hadj begint. Daarbij wordt de Kaäba zevenmaal omcirkeld in de tawaf, gevolgd door de sa'i tussen Safa en Marwa. De Kaäba vormt het centrale heiligdom van zowel de hadj als de oemrah.
Bij hadj al-tamattu' verlaten pelgrims na deze umrah de staat van ihram, om die op 8 Dhoe al-Hidzjah opnieuw aan te nemen voor de hadj. Bij ifrad en qiran verschilt deze volgorde.
Mina thumb|Tentenkamp in Mina. Op 8 Dhoe al-Hidzjah gaan de pelgrims naar Mina, waar zij verblijven in voorbereiding op de volgende rituelen van de hadj.
Arafat Op 9 Dhoe al-Hidzjah gaan de pelgrims naar Arafat. Het verblijf op Arafat (wuquf) geldt als een centraal onderdeel van de hadj.
Moezdalifa Na zonsondergang vertrekken de pelgrims naar Moezdalifa, waar zij de nacht doorbrengen. Daar verzamelen zij ook steentjes voor het daaropvolgende ritueel in Mina.
Jamarat, offer en beëindiging van de ihram Op 10 Dhoe al-Hidzjah keren de pelgrims terug naar Mina voor het werpen van steentjes naar de Jamarat. Daarna volgt het offeren van een dier, of het laten verrichten van een offer namens de pelgrim. Vervolgens wordt het haar afgeschoren of ingekort; voor vrouwen volstaat doorgaans het afknippen van een kleine haarlok. Daarna verlaten pelgrims geheel of gedeeltelijk de staat van ihram, afhankelijk van het type hadj en de reeds verrichte handelingen.
Tawaf al-Ifadah Na deze rituelen verrichten pelgrims in Mekka de Tawaf al-Ifadah. Voor veel pelgrims volgt daarna nog een sa'i, indien die niet al eerder in het kader van hun hadj is verricht. Vervolgens keren zij voor de resterende dagen van de hadj terug naar Mina.
Verdere dagen in Mina en afscheidstawaf Op de daaropvolgende dagen verblijven de pelgrims opnieuw in Mina, waar zij het stenigingsritueel voortzetten. Aan het einde van de hadj verrichten veel pelgrims nog een afscheidstawaf voordat zij Mekka verlaten.
Eid al-Adha Een van de laatste rituelen van de hadj valt samen met Eid al-Adha (Nederlands: Offerfeest), dat ook elders in de islamitische wereld wordt gevierd. Het feest herdenkt in de islamitische traditie de bereidheid van Ibrahim om zijn zoon te offeren voor God. Volgens die traditie werd in plaats van zijn zoon een ram geofferd.Geschiedenis van de Profeten, Ibn Kathir, Nederlandse vertaling M. Oktem, Uitgeverij Noer, 2006, blz. 115: Volgens de mening van de meeste geleerden, was het offerdier een witte ram met heldere ogen en stevige hoorns, die Ibrahim vastgebonden vond aan een doornachtige plant op de berg Thabir in Mekka. In de islamitische traditie wordt deze zoon doorgaans geïdentificeerd als Ismaïl.
In het kader van Eid al-Adha worden offerdieren, zoals kamelen, runderen, schapen en geiten, geslacht. Een deel van het vlees wordt verdeeld onder behoeftigen. In sommige gevallen wordt het vlees verwerkt en verspreid naar gebieden waar voedselhulp nodig is.
Eretitel In sommige islamitische gemeenschappen wordt voor iemand die de hadj heeft verricht de eretitel hadji gebruikt; voor vrouwen komt ook de vorm hajja voor.
Veiligheid De hadj brengt jaarlijks grote aantallen pelgrims samen in en rond Mekka. Door de grote drukte, de verplaatsingen tussen rituele locaties en de vaak hoge temperaturen kunnen zich veiligheidsproblemen voordoen, zoals verdrukkingen, branden en hittegerelateerde gezondheidsproblemen.Dawn.com, Witnesses blame Saudi officials for Haj horror, https://www.dawn.com/news/1209253 (2015). Gearchiveerd op 21 mei 2023.Krantenarchief Dagblad Trouw, 16 april 1997. Gearchiveerd op 21 april 2019.
In de geschiedenis van de hadj hebben zich meerdere ernstige incidenten voorgedaan. Tot de bekendste behoren de tunnelramp van 1990, waarbij 1426 pelgrims omkwamen, de verdrukkingen in Mina in 2015, waarbij 2236 doden vielen, en de extreme hitte tijdens de hadj van 2024, waarbij ten minste 1301 pelgrims omkwamen.Iran says tests will show cause of diplomat's death in Saudi AFP, 27 November 2015. Geraadpleegd op 10 februari 2019.
Economische betekenis De hadj en de oemrah leveren een belangrijke bijdrage aan de economie van Saoedi-Arabië. De Wereldbank merkt op dat het verkeer rond hadj en oemrah aanzienlijk bijdraagt aan de Saoedische economie.
De jaarlijkse bedevaart heeft daarnaast invloed op de stedelijke ontwikkeling van Mekka. In de literatuur is gewezen op investeringen in accommodaties en andere voorzieningen voor pelgrims, waaronder hotels en transportdiensten.
Politieke betekenis De organisatie van de hadj en de controle over de heilige steden Mekka en Medina geven de Saoedische overheid een bijzondere positie binnen de islamitische wereld. Het Saoedische staatshoofd voert daarbij de titel Wachter van de Heilige Plaatsen (Ḫādim al-Ḥaramayn aš-Šarīfayn).
Toelating en hadjvisum Voor deelname aan de hadj gelden speciale toelatingsvoorwaarden. De Saoedische overheid publiceert hiervoor afzonderlijke hadjvereisten en verwijst pelgrims naar de daarvoor bestemde visum- en registratiekanalen.
Daarnaast wordt gewerkt met landenquota. In een wetenschappelijk artikel over hadjbeleid wordt vermeld dat Saoedi-Arabië in 1987, na overleg binnen de Organisatie voor Islamitische Samenwerking, een quota van één pelgrim per 1.000 inwoners per moslimland invoerde.
De verdeling van toelatingen en de kosten van deelname zijn geregeld onderwerp van discussie. Volgens een analyse van ISEAS leiden de quota in veel landen tot lange wachtlijsten en hoge kosten voor pelgrims.
Politieke verhoudingen kunnen daarbij eveneens een rol spelen. In 2016 namen geen Iraanse pelgrims deel aan de hadj, nadat Saoedi-Arabië en Iran geen akkoord bereikten over de organisatie van hun deelname.
Vanwege het beperkte aantal toelatingen en de hoge kosten proberen sommige pelgrims zonder geldige hadjtoelating aan de bedevaart deel te nemen, bijvoorbeeld met een toeristenvisum. Dit betrof in 2024 onder meer arme pelgrims uit Egypte.
Zie ook Oemrah Eid al-Adha Mekka Mina Moezdalifa Vlakte van Arafat
Externe links Nusuk Hajj Ministry of Hajj and Umrah – Hajj
Categorie:Islamitische bedevaart Categorie:Islam in Saoedi-Arabië Categorie:Mekka