Zwolle () is de hoofdstad van de Nederlandse provincie Overijssel en een hanzestad.
Zwolle ligt tussen de IJssel en de Overijsselse Vecht. Het Zwarte Water ontstaat in Zwolle en is via het Zwolle-IJsselkanaal verbonden met de IJssel. De stad ligt in de regio IJsseldelta. De gemeente telt inwoners () en is qua inwoneraantal de negentiende gemeente van Nederland. Zwolle heeft een oppervlakte van 111,33 km².
Geschiedenis
Middeleeuwen Zwolle is in de middeleeuwen ontstaan op een dekzandrug tussen de IJssel en de Overijsselse Vecht aan het riviertje de Aa. Dit was een hoger gelegen en bewoonbare plek in het verder moerassige landschap. Zo'n plek werd destijds een 'suol' genoemd. De zandrug is nog altijd zichtbaar door de hoogteverschillen in de stad. Zo ligt de Sassenstraat hoger dan het Grote Kerkplein.Hove, ten J. (2005). Geschiedenis van Zwolle Zwolle: Waanders.
thumb|links|Stadszegel uit 1295 met afbeelding van Sint-Michaël die een basilisk doodt De oudste sporen van bewoning stammen uit de jonge steentijd. Rondtrekkende stammen bewoonden toen de dekzandruggen. In sommige bronnen worden deze stammen ook wel aangeduid als het Isalavolk, naar de Latijnse naam van de IJssel.
Bij de aanleg van Ittersumerbroek, een wijkgedeelte van Zwolle-Zuid, zijn in 1993 grondsporen gevonden van twee paalcirkels uit de bronstijd. Deze worden ook wel het Woodhenge van Zwolle genoemd.
De oudste schriftelijke vermelding, uit 1040, spreekt over een aan Sint-Michaël gewijde parochiekerk. In 1230 kreeg Zwolle van zijn landheer de Utrechtse bisschop Wilbrand van Oldenburg stadsrechten als dank voor hulp bij het bouwen van een burcht in Hardenberg. Dit naar aanleiding van de Slag bij Ane.
Bij de stadsbrand van 1324, bewust aangestoken door roofridder Zweder van Voorst, ging de stad bijna geheel in vlammen op. Negen gebouwen, waaronder de kapel en de refter van het Bethlehemklooster, bleven staan, omdat ze van steen waren gebouwd. Na de brand werd de stad herbouwd richting het westen. Op de plattegrond is nog verschil te zien tussen het grillige stratenpatroon in het oostelijke deel van de binnenstad, dat dateert van voor de brand, en het veel regelmatiger stratenpatroon van na de brand.Esdor van Elten, Zwolle door brand volledig van de kaart geveegd, IsGeschiedenis, 2011
De Latijnse school van Zwolle, het huidige Gymnasium Celeanum, verwierf onder rector Johan Cele (1375-1415) grote faam. Geïnspireerd door de Moderne Devotie bracht hij nieuwe geestelijke, pedagogische en sociale inzichten in praktijk. Zijn onderwijsvernieuwing zou al snel navolging krijgen op scholen in met name Nederland en Duitsland. In de vijftiende eeuw, de "Gouden Eeuw" van de stad, breidde de Moderne Devotie, die door Geert Grote aanvankelijk in Deventer was gestart, zich mede vanuit Zwolle uit over een groot deel van Europa. In het begin van deze eeuw was het Thomas a Kempis, kopiist en mysticus, die na zijn schooltijd in Deventer in een klooster op de Agnietenberg was gaan wonen en een gekend inspirator van deze beweging werd. Aangenomen wordt dat latere Paus Adrianus VI rond 1470 in Zwolle aan de Latijnse school les kreeg.
De Gouden Eeuw van Zwolle was evengoed te danken aan het feit dat de stad in 1407 als handelsstad, vermoedelijk voor de tweede keer, toetrad tot de Hanze. Aan de macht van de gilden in het stadsbestuur (1413-1416) maakte bisschop Frederik van Blankenheim een hardhandig einde in de Lucienacht van 1416. In 1438 verkreeg Zwolle stapelrecht van bisschop Rudolf van Diepholt.Smit, J. (1985). Atlas van de Nederlandse Marktsteden Utrecht/Antwerpen: Het Spectrum/Sijthoff. De keizer van het Heilige Roomse Rijk bevestigde in 1448 de stadsrechten van Zwolle door de stad op te nemen onder de steden van het Duitse Rijk. Tegelijkertijd met Deventer en Kampen werd Zwolle in 1495 door Keizer Maximiliaan I erkend als Vrije Rijksstad.
Tachtigjarige Oorlog en de Republiek thumb|Zwolle op een kaart van Blaeu (1652) In augustus 1572 werd Zwolle veroverd door Willem van den Bergh, een zwager van Willem van Oranje. Na het uitmoorden van de bevolking van Zutphen op 16 november 1572 door de Spaanse troepen van Don Frederik, gaf de stad zich met enkele andere steden vrijwillig over om verder bloedvergieten te voorkomen.
De Staten van Overijssel deden in eerste instantie niet mee aan de Unie van Utrecht, die bedoeld was als militair verbond tegen de oprukkende Spaanse troepen. Maar toen de stadhouder van Friesland, Groningen, Drenthe en Overijssel – George van Lalaing – op 3 maart 1580 overliep naar Spanje, maakten de Zwollenaren duidelijk dat zij de opstand niet wilden verlaten en erkenden de stadhouder niet langer. Ene Lubert Ulger ontketende een opstand in Zwolle, en op 15 juni wist hij met een groep calvinistische opstandelingen de katholieken en Spaanse soldaten te verslaan in een straatgevecht in de Diezerstraat. Na een bemiddeling van Willem van Oranje kreeg van Lalaing alleen Groningen mee naar de Spaanse zijde, en sloten Overijssel en Drenthe zich aan bij de Unie van Utrecht.
Tijdens Parma's negen jaren was Zwolle de enige stad die niet door de Spanjaarden werd heroverd. Tijdens de Tien jaren van Maurits van Oranje was de stad een militaire basis vanuit waar Overijssel en Gelderland konden worden heroverd. In de Republiek der Nederlanden had Overijssel geen echte hoofdstad, de staten bestond uit afgevaardigden van Deventer, Kampen, Zwolle en de Overijsselse Ridderschap. De vergaderingen vonden afwisselend plaats in een van de drie steden.
Franse tijd en de 19e eeuw thumb|Station Zwolle in aanbouw: het station droeg bij aan de bevolkingsgroei die vanaf 1870 een vlucht nam thumb|Paardentram bij het station van Zwolle Pas in de Franse tijd in 1798 kreeg Zwolle de status van hoofdstad, eerst van het Departement van de Oude IJssel, daarna van het Departement Overijssel en na de inlijving door het Eerste Franse Keizerrijk, van het Departement Monden van de IJssel of Bouches-de-l'Yssel. Na het vertrek van de Fransen werd Zwolle hoofdstad van de provincie Overijssel.
Op 7 juli 1837 werd op de Grote Markt de laatste Zwolse doodstraf door scherprechter Hendrikus Esman (scherprechter voor Overijssel 1827-1845) uitgevoerd. De uit Wijhe afkomstige Albert Wetterman werd tot deze straf veroordeeld vanwege de moord op zijn vrouw Gerritdina Lankhorst.
Rond 1870 nam het bevolkingsaantal van de stad sterk toe. De oorzaak lag hoofdzakelijk bij het verkrijgen van een spoorwegstation (1876). De Maatschappij tot Exploitatie van de Staatsspoorwegen opende in 1870 ook nog een Centrale Werkplaats voor het onderhoud van de treinen. Al snel waren hier 600 mensen werkzaam. Buiten de stad werd een nieuw stadsdeel ontwikkeld, Assendorp. Hier werd voor het eerst in Zwolle sociale woningbouw toegepast. De eerste huizen kwamen tussen het Weezenland en de Bartjensstraat. De Vereniging tot bevordering van Fabrieks- en Handelsnijverheid bouwde 20 huizen, waar één gulden huur per week voor moest worden betaald. Zo’n huis bestond uit een lange gang, twee vertrekken en een poepton buiten. De huurders van het VFH-departement kregen later de mogelijkheid om een huisje te kopen, het ging om de woningen in de Enkstraat, naast houthandel Van Raalte. In 1878 werden er 25 nieuwe huizen gebouwd aan de Bartjensstraat, deze waren voor de arbeiders van de azijnfabriek Heerkens Schaepman & Co. die in 1807 was opgericht op de plek waar later de Isalaklinieken (locatie Weezenlanden) hebben gestaan. In 1894 opende Henri Gorter aan de Thomas à Kempisstraat de eerste stoom schaatsenfabriek in Nederland waar schaatsen machinaal vervaardigd werden.
Aansluitend op de spoorwegen werd een stadspaardentram vanaf 1885 geëxploiteerd door de Zwolsche-Tramwegmaatschappij (ZTM) op kaapspoor. Naast een stadslijn exploiteerde de maatschappij ook een tramlijn naar Katerveer. De stadstram werd opgeheven in 1919. Eveneens op kaapspoor is er vanaf 1914 de lokale tramlijn Zwolle – Blokzijl met een exploitatie van stoomstrams. Deze tramlijn werd opgeheven in 1934.zie blad 59 (NCS) en blad 29 (ZTM); Beknopt overzicht van de Nederlandse Spoor- en tramwegbedrijven, J.W. Sluiter, Leiden E.J.Bril Eveneens op Kaapspoor kreeg het regionale tramnet van de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij in 1895 een eindstation in Zwolle bij de Brink. Daar kon worden overgestapt op de paardentram. Na de Tweede Wereldoorlog werd het regionaal tramnet opgeheven.
Op 28 mei 1932 werd de Zuiderzee afgesloten van de Noordzee, waardoor Zwolle sindsdien niet meer rechtstreeks met de wereldzeeën verbonden is.
Tweede Wereldoorlog In Zwolle (Zwollerkerspel) werden de verkeersbrug en de spoorbrug over de IJssel opgeblazen op 10 mei 1940. Daarmee viel ook de telefoonverbinding met Noord-Nederland weg, die via deze bruggen liep. In Zwolle werd een van de drie bureaus van de burgerlijke stand voor Duitsers gevestigd. Ook kreeg Zwolle een van de 57 door de Duitsers ingestelde arbeidsbureaus.
Zwolle kreeg een zogenaamde 'Joodsche Raad', opgericht in opdracht van de Duitsers.Jodenvervolging in Zwolle 1940-1945 Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden 495 joodse inwoners van Zwolle door de bezetter weggevoerd en in concentratiekampen omgebracht. Een Joods echtpaar beroofde zich van het leven met de Duitsers voor de deur, en twee joden zijn omgebracht door het verzet in Hattem. Ook zijn er op diverse plaatsen in de stad mensen gefusilleerd die zich op enigerlei wijze verzetten tegen de bezetter.
Diverse monumenten in de stad herinneren hieraan, zoals het Monument aan de Meppelerstraatweg en Monument op de schietbaan Berkum. In het Ter Pelkwijkpark staat het Oorlogsmonument Zwolle dat de herinnering wakker moet houden aan alle Zwollenaren die in de Tweede Wereldoorlog om het leven zijn gekomen als gevolg van oorlogshandelingen. Zwolle werd op 14 april 1945 door Canadezen bevrijd. Leo Major (1921-2008) was een van de eerste geallieerde militairen die de stad betrad en vrijwel zelfstandig verantwoordelijk was voor de terugtrekking van de Duitsers, en daarom ’de bevrijder van Zwolle’ wordt genoemd.
Demografie De gemeente Zwolle telde op inwoners.Centraal Bureau voor de Statistiek Op 14 december 1994 werd de in Westenholte geboren Kyra Mepschen de 100.000e inwoner van Zwolle. Met de geboorte van Lucas Hoen verwelkomde burgemeester Henk Jan Meijer de 115.000e inwoner (maart 2007). Sinds 1997 maakt de gemeente Zwolle deel uit van het Grotestedenbeleid van de regering en zijn er extra middelen beschikbaar gekomen om de problemen in enkele wijken aan te pakken. Regio Zwolle, waarin Zwolle als centrale stad fungeert, bestaat uit 22 gemeenten en heeft een inwoneraantal van 750.000.https://www.dalfsen.nl/samenwerkingsverband-regio-zwolle
Zwolle had in 2017 54.388 huishoudens en de gemiddelde woonruimtebezetting was 2,3. In 2017 was 53% een koopwoning en 47% een huurwoning; 64% van de woningvoorraad was gebouwd na 1970.Zwolle bij de hand 2019 (pdf), www.zwolle.nl
Politiek en bestuur thumb|Stadhuis van Zwolle
Gemeenteraad
De gemeenteraad van Zwolle bestaat uit 39 zetels. Hieronder de behaalde zetels per partij bij de gemeenteraadsverkiezingen sinds 1994:
+GemeenteraadszetelsPartij199419982002200620102014201820222026 Swollwacht 5 2 3 3 4 3 6 3 8 PRO (2026: GroenLinks-PvdA) - - - - - - - - 8 VVD 5 7 5 5 6 5 5 5 5 ChristenUnie - - 5 5 6 8 7 7 4 D66 4 2 1 1 3 6 4 4 4 CDA 6 7 8 6 6 3 4 4 3 FVD - - - - - - - - 2 Stadspartij Zwolle - - - - - - - - 2 Volt - - - - - - - 1 1 PvdD - - - - - - - 2 1 SP - 1 2 4 3 5 2 2 1 GroenLinks 3 3 6 5 4 3 7 7 PvdA 8 9 7 9 7 6 4 4 Plaatselijk Belang Zwolle - 1 2 1 - - - - - GPV 2 3 - - - - - - RPF 2 3 - - - - - - De Groenen 1 1 - - - - - - Overigen 1 - - - - - - - -Totaal373939393939393939Opkomst %6559576054586155,762,7
alt=Lijsttrekkers Cankut Ercan van Volt en Debbie Mathijsen van de Partij voor de Dieren in Zwolle.|miniatuur|Lijsttrekkers Cankut Ercan van Volt en Debbie Mathijsen van Partij voor de Dieren in Zwolle, tijdens de gemeenteraadsverkiezingen 2022.