Lokeren is een stad in de Belgische provincie Oost-Vlaanderen en ligt in de regio Waasland, waarvan het een van de twee steden in de regio is. De stad ligt aan de rivier de Durme, aan de Lede en de snelwegen E17 en E34.
De stad heeft een bevolking van meer dan 50.000 inwoners en beslaat een oppervlakte van 106,17 km². Hiermee is Lokeren qua inwonertal de vijfde gemeente in de provincie Oost-Vlaanderen en de 32ste gemeente van België. De stadskern zelf telt ongeveer 30.000 inwoners, terwijl de rest van de bevolking verspreid woont in de dorpen Heiende en Oudenbos buiten de stadskern, evenals in de drie deelgemeenten Daknam, Eksaarde en Moerbeke. Een inwoner van Lokeren wordt een Lokeraar genoemd.
De stad bevindt zich binnen het bestuurlijk arrondissement Sint-Niklaas en fungeert als hoofdplaats van een afdeling binnen het gerechtelijk arrondissement Oost-Vlaanderen. Lokeren staat bekend om het behoud en onderhoud van natuurgebieden op haar grondgebied, Lokerse paardenworst en de Lokerse Feesten.
Sinds de 2e eeuw was Lokeren een agrarische nederzetting gelegen aan de rechteroever van de Durme. Tijdens de klassieke oudheid werd in de nabijheid van deze Gallo-Romeinse nederzetting de heirbaan tussen Antwerpen en Gent aangelegd, waardoor het uitgroeide tot een handelscentrum. In de vroegmoderne tijd verleende Keizer Karel V marktrechten aan de nederzetting, wat resulteerde in de ontwikkeling tot een volwaardige burgernederzetting. In de 18e eeuw werd Lokeren zelfs de tweede gemeente van Oost-Vlaanderen. Aan het begin van de 19e eeuw verkreeg Lokeren stadsrechten van Napoléon Bonaparte, en in de 20e eeuw groeide de stad uit tot het wereldcentrum van de haarsnijderij.
Toponymie De oudste vermelding van de plaatsnaam Lokeren dateert uit 1114, waarin een zekere Dirmannus de Lokerne wordt genoemd. Latere documenten uit de 12e tot de 17e eeuw verwijzen naar de plaats als Lokerne, Locren, Lokere, Locra, Lochre, Lokere, Lokerren/Lokerne, Lookerne en Loqueren. Ook wordt de stad op het paalgraf van bisschop Jan Baptiste de Smet vermeld als Lokerensis Wasiani in het Latijn.
Er zijn diverse theorieën ontwikkeld over de oorsprong van de naam Lokeren, variërend in geloofwaardigheid. Een aantal auteurs ziet het element "luken" in de plaatsnaam. Lokeren zou verwijzen naar een ingesloten plaats tussen de Durme en een bosgebied met wilde dieren.
Een recentere en meer wetenschappelijk onderbouwde interpretatie suggereert dat Lokeren oorspronkelijk een waternaam was die later werd overgenomen door de nederzetting die daar werd gesticht. De naam zou afgeleid zijn van het Indo-Europese woord "leuk", wat helder of glanzend betekent, en het prehistorische hydronymische achtervoegsel "arna", wat water betekent. Hoewel taalkundig aannemelijk, ontbreekt er feitelijke historische bevestiging voor de combinatie "Leuk-arna".DULLAERT, E., Bijdrage tot de toponymie van Lokeren, scriptie, Universiteit Gent, 2007-2008.
Sommigen vermoeden daarentegen dat de naam verwijst naar de Noorse god Loki.
Geschiedenis Aan het einde van de laatste ijstijd was het volledige grondgebied van Lokeren voornamelijk een moerassig gebied,https://www.erfpunt.be/wp-content/uploads/2022/03/Omgevingsanalyse_2021_Lay_Out_20200114.pdf. Gearchiveerd op 21 oktober 2023. gevormd door een vlechtende rivier met smeltwater dat het landschap doorkliefde en zo de Durmevallei vormde. In het vroege Holoceen werd het gebied droger en omgeven door een bos, en stopte de aanvoer van smeltwater voor de toenmalige stroom. Op dat moment begon de Durme, die zijn oorsprong had in het Houtland, door deze depressie te stromen.
Gedurende de ijzertijd, en mogelijk ook tijdens de bronstijd en het neolithicum, werd het landschap omgeven door boerderijen die voornamelijk langs de Durme verschenen. De rivier werd omringd door harde grond die zich uitstrekte tot in moerasgebieden. Diverse volksstammen konden alleen op bepaalde plaatsen de Durme oversteken. De vroegste nederzettingen bevonden zich aan de linkeroever van de Durme op landduinen die inmiddels zijn verdwenen. Later vestigden bewoners zich ook aan de rechteroever van de rivier op harde gronden in de buurt van het moerasgebied. Bij hoogwater bevonden de Kerk- en Roomstraat zich op de rivierbedding van de Durme en Lede. In de klassieke oudheid legden de Romeinen een heerweg aan tussen Antwerpen en Gent, ten noorden van de nederzetting. Dit verbeterde de handelsmogelijkheden voor de landbouwnederzetting aanzienlijk. In het begin van de 4e eeuw begon het proces van kerstening in de Lage Landen, en Lokeren groeide uit tot een volwaardige parochie met een eigen kerk in 1139 met landbouw en vlasnijverheid als belangrijkste economische activiteiten. links|miniatuur|Markt van Lokeren omstreeks 1677|250x250px In het begin van de 16e eeuw was Lokeren de grootste plaats in het Waasland. In 1555 verleende Keizer Karel V het dorp het recht om wekelijks een markt te houden, wat het begin betekende van een bloeiperiode voor Lokeren. Deze markt groeide binnen korte tijd uit tot een van de belangrijkste in de regio, wat spanningen veroorzaakte met omliggende steden. In 1584 vielen garnizoenen uit Gent en Dendermonde Lokeren binnen, waarbij het toenmalige dorpscentrum en de kerk volledig in de as werden gelegd. Het duurde tot de 17e eeuw voordat er weer sprake was van heropleving. links|miniatuur|Het centrum in het op het eind van de 17e eeuw op Flandria illustrata
Tijdens de 16e en 17e eeuw lag het Land van Waas in het heetst van de strijd tussen de protestantse Republiek en de katholieke Spaanse Nederlanden. Veel inwoners van Lokeren maakten deel uit van de migratiestroom naar de noordelijke Nederlanden aan het einde van de 16e eeuw.Sander Govaerts, "Wolves and Warfare in the History of the Low Countries, 1000-1800" in: BMGN - Low Countries Historical Review, 2022, nr. 1, p. 20. Tussen 1641 en 1645 werd rondom Lokeren een versterkt legerkamp opgezet door het leger van de Hollandse Republiek, met het hoofdkwartier in het centrum onder leiding van Antoine III de Gramont en de prins van Oranje.miniatuur|Lokeren op de Ferrariskaart rond 1775|linksIn de 17e en 18e eeuw onderging Lokeren een snelle ontwikkeling, wat resulteerde in een aanzienlijk aantal huizen uit die periode. Tegen het jaar 1800 was de bevolking in slechts 200 jaar tijd tweemaal verdubbeld, mede dankzij de bloeiende handel op de wekelijkse markt en de opkomst van huisnijverheid. In het midden van de 18e eeuw ontstond de hoedenmakersnijverheid, wat Lokeren vooral in de daaropvolgende eeuw een economische bloei bezorgde. Bovendien verschenen talrijke katoenspinnerijen en -weverijen, evenals linnenblekerijen.
Rond 1804 bezocht Napoléon Bonaparte de gemeente als onderdeel van zijn reis naar de Bataafse Republiek en verleende in datzelfde jaar stadsrechten aan Lokeren. In 1815 werd de stad een deel van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, en in 1830 werd Lokeren uiteindelijk een Belgische stad.
In 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit. Op 8 oktober 1914 werd het stadscentrum van Lokeren beschoten met artillerie vanuit Bokslaar, en op 9 oktober viel het centrum in handen van de vijand. Tijdens de Duitse bezetting werden verschillende fabrieken omgevormd tot gevangenissen, en het stadhuis diende als rechtbank. In totaal werden gedurende de Eerste Wereldoorlog 9.781 mensen opgesloten in deze gevangenissen. links|miniatuur|Het Interneringscentrum Lokeren Tijdens de Achttiendaagse Veldtocht aan het begin van de Tweede Wereldoorlog werden er verschillende bombardementen uitgevoerd in Lokeren. Het station werd gebombardeerd, evenals een circustent op de Markt waarvan de Duitsers ten onrechte dachten dat het een Belgisch legerkamp was. Gedurende de Duitse bezetting werd er echter een Durchgangslager (doorgangskamp) opgericht tussen de Bleekmeerstraat en de Oude Bruglaan. Het belangrijkste doel van dit kamp was het samenbrengen van Engelse krijgsgevangenen in afwachting van transport en deportatie. Na de bevrijding werd het kamp omgevormd tot een interneringscentrum voor collaborateurs tijdens de repressie. Het Interneringscentrum Lokeren was een van de grootste in zijn soort, en tussen september 1944 en november 1947 verbleven er tussen de 15.000 en 22.000 gedetineerden.
In de jaren 50 en 60 van de 20e eeuw werden er nieuwe woonwijken buiten het stadscentrum van Lokeren aangelegd en transformeerde de stad tot een centrum van diensten, zorginstellingen en onderwijs. Sinds de fusie van 1 januari 1977 maken de deelgemeenten Eksaarde en Daknam deel uit van Lokeren. Sinds de fusie van 1 januari 2025 maakt ook Moerbeke deel uit van de stad.
Geografie
Lokeren bevindt zich in het noorden van de provincie Oost-Vlaanderen. De A14-E17 markeert de gemeentegrens in het zuiden, waar het grenst aan Berlare en Zele. In het noorden wordt de gemeentegrens gevormd door de landgrens tussen België en Nederland. In het oosten grenst Lokeren aan Sint-Niklaas, Stekene en Waasmunster, terwijl de westelijke grens wordt gevormd door Laarne en Lochristi.
Geologie en landschap Lokeren is gelegen in de Durmevallei en Moervaartdepressie. Het centrum van de stad ligt grotendeels in deze vallei, op een hoogte van 3 tot 5 meter boven zeeniveau. Dit is ook het geval bij Daknam. Eksaarde ligt zowel in de Durmevallei als in de Moervaartdepressie. Moerbeke-Waas ligt volledig in de Moervaartdepressie op de grens van Zandig Vlaanderen. Het hoogste natuurlijke punt van de gemeente ligt niet ver van het centrum, in de Daknamse Bossen, op 10 meter boven zeeniveau.
Lokeren wordt doorkruist door de scheidingslijn tussen het Bekken van de Gentse Kanalen en het Benedenscheldebekken. Dit komt doordat de Molsbroekdam in Lokeren de Durme opsplitst in de Bovendurme en Benedendurme. De Bovendurme, samen met de Moervaart en Zuidlede, staat in verbinding met het Kanaal Gent-Terneuzen, terwijl de Benedendurme in verbinding staat met de Schelde.
Buiten het stadscentrum ligt de rest van het Lokerse grondgebied in zes bestuurlijke polders: Polder Moervaart en Zuidlede, Polder Sinaai-Daknam, Polder Schelde Durme Oost, Polder tussen Schelde en Durme, Polder van Belham en de Moerbeke-Polder
Kernen De fusiegemeente Lokeren bestaat naast de stadskern ook uit drie deelgemeenten: Moerbeke-Waas, Eksaarde en Daknam. Binnen het grondgebied van de deelgemeente Lokeren liggen de dorpen Heiende en Oudenbos. Oudenbos is het enige dorp dat nog niet volledig is geïntegreerd met de stadskern, omdat het relatief ver ervan verwijderd is. Daarnaast omvat de fusiegemeente ook nog het dorp Doorslaar, gelegen in de deelgemeente Eksaarde, evenals de dorpen Kruisstraat en Koewacht in de deelgemeente Moerbeke-Waas. In oktober 2025 vond er een bevraging plaats om het Belgische deel van Koewacht bij Stekene te voegen. Tabel van deelgemeenten #NaamInwoners (2024)Oppervlakte (km²)Bevolkingsdichtheid (inw./km²)ILokeren36.46042,02867IIDaknam9084,03225IIIEksaarde6.19921,28291IVMoerbeke6.75837,93178Totaal50.325105,26478 Tabel van kernen in de fusiegemeente #Naama.Heiendeb.Oudenbosc.Doorslaard.Kruisstraate.Koewachtkaderloos Bron: Databank Provincies in cijfers
Opmerking: Het bevolkingsaantal is gebaseerd op de gegevens uit het rijksregister en wijkt daarom licht af van het definitieve bevolkingsaantal.
Moerbeke-Waas
miniatuur|Sint-Antonius Abtkerk in Moerbeke-Waas