De bultrug (Megaptera novaeangliae), ook wel bultrugwalvis genoemd, is een zeezoogdier uit de parvorde van de baleinwalvissen (Mysticeti). Het is een relatief grote vinvis, die zich van andere vinvissen onderscheidt door zijn lange borstvinnen, zijn gedrongen lichaam en de knobbels op zijn bek en onderkaak. Volwassen bultruggen variëren in lichaamslengte van 12–16 meter en wegen zo'n 25 à 30 ton.
De bultrug staat bekend om het gezang dat de mannetjes in de paartijd laten horen en dat dagenlang kan duren. Bij walvisspotters en toeristen zijn bultruggen populair om hun spectaculaire vertoningen aan de wateroppervlakte; ze slaan met hun grote borstvinnen op het water en maken sprongen waarbij ze soms geheel boven de waterspiegel komen. De bultrug kent een groot aantal inventieve jachttechnieken waarbij hij vaak nauw samenwerkt met zijn soortgenoten. Elk jaar leggen bultrugpopulaties duizenden kilometers af wanneer ze migreren van de koude, eutrofe poolstreken naar warmere wateren om daar te paren en te kalven.
In het verleden werd de bultrug in zijn voortbestaan bedreigd door de walvisvaart. Sinds de jacht in 1966 verboden werd, neemt het aantal bultruggen weer gestaag toe. Dit ondanks het feit dat er elk jaar exemplaren sterven door aanvaringen met schepen, verstrikking in visnetten en de gevolgen van geluidsoverlast. Hoewel de bultrug tot de meest bestudeerde walvissen behoort, blijven veel aspecten van zijn levenswijze nog onbegrepen. Wel is duidelijk geworden dat het een intelligent dier is en mede daardoor is de bereidheid om deze soort te beschermen in de loop van de tijd toegenomen.
Naamgeving thumb|De bultrug dankt zijn naam aan de vlezige uitstulping op zijn rug. De bultrug dankt zijn triviale naam aan de vlezige uitstulping die zijn kleine rugvin draagt. Wanneer de bultrug gaat duiken kromt hij zijn rug eerst in een stompe hoek, zodat deze bult extra geprononceerd wordt., p. 70 Ook in andere talen wordt aan deze 'bochel' gerefereerd. Zo luidt zijn naam in het Engels humpback whale ('bultrugwalvis'), in het Afrikaans boggelwalvis ('bochelwalvis') en in het Spaans ballena jorobada ('gebochelde walvis'). World Register of Marine Species: Megaptera novaeangliae (Borowski, 1781)
De wetenschappelijke naam van de bultrug is Megaptera novaeangliae. De geslachtsnaam Megaptera slaat op de lange borstvinnen van de bultrug en is een samenvoeging van de Griekse woorden μεγα (mega) en πτερα (ptera), die respectievelijk 'groot' en 'vleugels' betekenen. Novaeangliae is afgeleid van het Latijnse Nova Anglia, oftewel New England. Deze naam refereert aan de noordoostkust van de Verenigde Staten, waar het dier is aangetroffen door Mathurin Jacques Brisson, de Franse zoöloog die de bultrug in 1756 voor het eerst beschreef.
Uiterlijke kenmerken De bultrug heeft veel overeenkomsten met de overige vinvissoorten, maar is dankzij een aantal specifieke kenmerken toch gemakkelijk te herkennen. Hij heeft een relatief gedrongen lichaamsbouw met lange borstvinnen. Vrijwel alle bultruggen zijn aan de bovenzijde blauwzwart gekleurd, maar het kleurpatroon aan de onderzijde is regiogebonden. In de zuidelijke wateren is de onderzijde vrijwel helemaal lichtgekleurd tot wit, in de noordelijke wateren loopt het blauwzwart aan de onderzijde door. Sommige bultruggen zijn hier vrijwel helemaal blauwzwart., p. 66 Er is slechts één witte bultrug bekend, die sinds 1991 in de wateren rond Australië wordt aangetroffen. Hij kreeg de naam Migaloo, wat een inheems dialect is voor 'witte kerel'. Uit onderzoek bleek dat Migaloo een albino is.
frameless|upright=2
1: knobbels vormen een patroon op de kop en onderkaak 2: de richel die bij andere vinvissen over de kop loopt, ontbreekt 3: lange onregelmatige borstvinnen 4: een brede golfvormige staartvin met een zwart-witpatroon aan de onderzijde 5: een kleine rugvin, meestal op een vlezige uitstulping 6: aan de bovenzijde is de bultrug blauwzwart gekleurd
Kop thumb|De bultrug heeft een symmetrisch patroon van tuberkels op zijn kop. De bultrug heeft een brede ronde kop. De onderkaak is gebogen en steekt een eind onder de bovenkaak uit. Anders dan bij andere vinvissen zijn de bovenkant van de kop en de onderkaak bedekt met dertig tot zestig knobbels. Deze lijken op het eerste gezicht op parasitaire woekeringen zoals bij de noordkaper,Deze parasitaire begroeiingen bestaan voor een groot deel uit zeepokken. Bultruggen hebben ook vaak zeepokken, maar deze zijn bij hen niet zo prominent aanwezig als bij de noordkaper. maar in werkelijkheid zijn dit tuberkels (wratachtige vergroeiingen) die fungeren als haarzakjes en in een symmetrisch patroon zijn gerangschikt. Onderzoek heeft aangetoond dat elk haarzakje een korte stijve tasthaar (vibrissae) bevat, die verbonden is met een dicht netwerk van zenuwen. Bultruggen gebruiken deze tastharen om bewegingen in het water te detecteren en te lokaliseren. Conscious Breath Adventures: Humpback Whales - Distinctive Features , Unsolved mystery: What are those weird bumps on the heads of humpback whales? (28 februari 2014)
thumb|links|upright|Schedel van een wijfje Dankzij keelgroeven die tot aan de navel lopen kan de bultrug zijn keel enorm uitzetten als hij zich voedt. Het aantal keelgroeven is minder dan bij andere vinvissen, gemiddeld 14 tot 22. Dit aantal kan echter variëren van 12 tot 36. De bultrug voedt zich met vis en kreeftachtigen zoals krill, die hij uit het water zeeft met zijn 270 tot 400 zwarte baleinplaten die vanaf zijn bovenkaak naar beneden hangen., p. 72 De lengte van de baleinen varieert van ongeveer 45 cm aan de voorkant van de bek tot ongeveer 90 cm achteraan.
De hersenen van de bultrug verschillen weinig van die van andere baleinwalvissen. Het gewicht van de kleine hersenen (cerebellum), die onder andere de bewegingen van het dier coördineren, maakt 20 procent van het totaalgewicht van de hersenen uit. De ogen zijn klein, om grote waterdruk te kunnen doorstaan. Desondanks hebben bultruggen een goed zicht, zowel boven als onder water. , Life Cycles of Marine Animals: Humpback Whales (Macmillan Education AU, 2011) Vlak achter de ogen bevinden zich de smalle openingen van de gehoorgang. De bultrug heeft twee spuitgaten achter op de kop, die tijdens het uitademen een brede, hartvormige waterstraal van ongeveer drie meter hoog produceren.Walvisvaarders beweren waterstralen van zes meter hoog te hebben waargenomen. In tegenstelling tot de meeste landdieren kunnen bultruggen niet onbewust ademen. Om te voorkomen dat ze stikken, schakelen ze in de slaap slechts één hersenhelft uit. De reukzintuigen zijn klein en waarschijnlijk kunnen bultruggen hier nauwelijks geuren mee waarnemen.
Lichaam thumb|Schaalvergelijking van verschillende baleinwalvissen en een duiker: De bultrug heeft een relatief stijf lichaam dat gestroomlijnd is, maar minder dan bij andere vinvissen. Wanneer een bultrug aan land wordt gehaald, vervormt zijn lichaam ten gevolge van de grote massa. Volwassen bultruggen kunnen een gewicht bereiken van 40 ton, maar gemiddeld wegen ze 25–30 ton. Volwassen mannetjes bereiken een lengte van 13–14 m, bij de wijfjes is dit 15–16 m.Ter vergelijking: de maximale lengte van een vrachtwagencombinatie bestaande uit een trekker met oplegger is in Nederland 16,50 m De grootste gedocumenteerde bultrug was een wijfje van 19 m lang met borstvinnen van zes meter. Walvisvaarders beweren echter een 27 m groot vrouwtje van bijna 90 ton te hebben gedood in het Caribisch gebied, maar dit is niet gestaafd door wetenschappers. Vallarta Adventures: Whale Watching Guide
Behalve in grootte verschillen mannetjes en vrouwtjes uiterlijk slechts weinig van elkaar. De geslachtsorganen van beide seksen bevinden zich in een genitale sleuf, maar een vrouwtje is te herkennen aan een halfronde kwab van 15 cm in de genitale regio. Bultruggen hebben relatief gezien de dikste laag blubber (een isolerende vetlaag) van alle walvissen. Alleen de blauwe vinvis heeft een dikkere laag, maar is tweemaal zo zwaar als de bultrug.
Vinnen De bultrug onderscheidt zich ook van andere walvissen door zijn lange borstvinnen, waarvan de kleur aan de bovenzijde varieert van geheel zwart of zwart-wit gevlekt tot geheel wit. De onderzijde is vrijwel altijd wit. De borstvinnen van de bultrug zijn de langste ledematen in het dierenrijk en kunnen een lengte bereiken van ongeveer een derde van zijn totale lichaamslengte, tot zo'n 5,5 m. Mogelijk helpt het grote oppervlakte van de borstvinnen de bultrug om zijn lichaamstemperatuur te reguleren, te vergelijken met de grote oren van de fennek, een woestijndier. Dit zou hem goed van pas komen wanneer hij migreert van de tropische zeeën naar koudere klimaten. Het is vastgesteld dat ze hun lange borstvinnen gebruiken bij de jacht op vis, waarbij ze vissen door middel van hun vinbewegingen in de richting van hun mond opjagen.
thumb|links|De rand van de borstvin is bedekt met grote tuberkels. Op de voorrand van deze borstvinnen bevinden zich grote tuberkels, maar dit zijn geen haarzakjes zoals op de kop. Elke vin heeft twee prominente tuberkels die de voorrand in drie vrijwel gelijke stukken verdelen. Door hun positie veroorzaken de tuberkels wervelingen tijdens het zwemmen die het water in een gelijkmatige en roterende stroom langs de borstvinnen leiden. Dit vergroot de opwaartse druk, zodat de bultrug zijn borstvinnen in een schuine stand kan houden zonder dat dit invloed heeft op zijn snelheid. Ask Nature: Flippers provide lift, reduce drag: Humpback whale Bovendien verminderen de wervelingen de weerstand van het water, wat de bultrug in staat stelt om ondanks zijn stijve lichaam in kleine cirkels te zwemmen. De onregelmatige rand op de vinnen werkt zo effectief, dat wetenschappers hebben onderzocht of deze oplossing ook gebruikt kan worden bij het ontwerpen van vliegtuigvleugels. Met een dergelijke rand zouden er minder mechanische kleppen nodig zijn, wat resulteert in een grotere veiligheid en minder onderhoud.De tak van wetenschap die zich toelegt op het imiteren van biologische ideeën in de natuur voor menselijke toepassingen noemt men de biomimetica. in Natural History: As the Whale Turns (juni 2004)
thumb|De tekening op de staartvin heeft een uniek patroon wat het mogelijk maakt om individuele exemplaren te herkennen. De staartvin van de bultrug is breder dan die van de overige vinvissen en heeft een duidelijke inkeping en een golfvormig uiteinde. Wanneer de bultrug gaat duiken wordt deze vin vaak hoog opgetild; de zwart-witte tekening op de onderzijde van de staartvin is dan goed zichtbaar. Dit patroon is uniek voor elk exemplaar, net als het patroon op de borstvinnen, zodat het mogelijk is voor wetenschappers om individuele exemplaren te herkennen. National Marine Sanctuary: Identifying Individual Humpback Whales
Er bestaat een grote verscheidenheid aan vormen van de rugvin. Sommige bultruggen hebben relatief kleine stompe rugvinnen, terwijl andere bultruggen grote sikkelvormige rugvinnen hebben, te vergelijken met die van dolfijnen., p. 67 De rugvin verheft zich meestal op een vlezige uitstulping en is goed zichtbaar wanneer de bultrug aan de oppervlakte komt en wanneer het dier gaat duiken.
Leefwijze en gedrag