thumb|Onderdeel van het panorama van Sebastopol thumb|Doorsnede van het gebouw voor het Gettysburg Cyclorama (1886)
Het panorama (Grieks: (pan) = alles, (horama) = schouwspel) in de schilderkunst is een voorstelling van een landschap, zeegezicht of historisch tafereel, aangebracht op een cirkelvormig gespannen doek van ruime afmetingen. De toeschouwer bevindt zich in het midden van de voorstelling en door middel van aangepaste belichting, geluidseffecten en decoronderdelen ondergaat hij/zij een illusie van realiteit. Panorama's waren voornamelijk populair in de negentiende eeuw. In deze perioden werden er ook specifieke gebouwen voor ontworpen. De opkomst van de cinema maakte een einde aan het succes van de panoramabedrijven
Geschiedenis In het oude China werden panorama's op boekrollen geschilderd, vaak als routepanorama (bv. Langs de rivier tijdens het Qingmingfestival).
Het eerst volronde panorama is Zelandiae Descriptio van Anthonis van den Wijngaerde (1548-49). Dit 1023 cm lang en ± 42 cm hoog panorama van Walcheren wordt bewaard in het Museum Plantin-Moretus in Antwerpen.
Einde 18e eeuw - het begin In 1787 vroeg Robert Barker een patent aan voor een panorama-schilderij; hij bedacht de term panorama voor zijn schilderijen van Edinburgh (1792) die hij op een cilindervormig oppervlak tentoonstelde in Londen als "The Panorama". In 1793 verhuisde Barker zijn panorama's naar het eerste speciaal hiervoor ontworpen gebouw op Leicester Square in Londen: de Rodunda.
Vanaf 1793 zou Barker er verschillende panorama's tentoonstellen. Met een lage toegangsprijs en hoge bezoekersaantallen maakte Barker hiermee een fortuin. Zijn schilderij Londen vanaf het dak van de Albion Mills was eveneens het eerste panoramaschilderij dat (in 1795) in de Verenigde Staten werd tentoongesteld.
Het schilderen van een panorama stelde de schilders voor problemen met het perspectief. Om dat op te lossen werden soms glazen cilindervormige constructies gebouwd waarin de kunstenaars de omgeving als het ware ‘overtrokken’, waarna de voorstelling op grote rollen papier kon worden overgebracht.
Successen in het begin van de 19e eeuw Het succes van Barker spoorde ook anderen aan om dergelijke panorama's te maken, hetzij rondreizend, hetzij in permanente gebouwen.
In 1826 werd een tijdelijk panorama geopend in Amsterdam. 'De slag bij Algiers' trok bijna 54 duizend bezoekers. Met toegangsprijzen tussen de 50 cent en 1 gulden was het een lucratieve onderneming.
Door hun succes trokken panoramaschilderingen in de jaren 1870 de aandacht van investeerders en speculanten. Tientallen bedrijven werden opgericht en vaak op de beurs genoteerd. De Europese markt werd voor een groot deel bediend vanuit België, door twee concurrerende groepen:
de broers Victor en Louis Jourdain richtten in 1879 de 'Société des panoramas de Londres' op om de financiering van panorama's rond te krijgen via intekening op aandelen. Op een jaar tijd verhoogde de waarde van het aandeel van 100 naar 1300 francs belges ! De firma verandert daarop haar naam in 'Société générale des panoramas'. De gebroeders Jourdain werkten nauw samen met de panoramaschilder Charles Castellani, die al snel een belangrijke aandeelhouder werd. de groep Duwez-Marliers richtte in 18798 de firma Société anoyme des Panoramas de Berlin' met als enige doel te speculeren op de interesse van de markt om snel geld te verdienen. Ze kozen thema's die zouden aanslaan bij het patriottische publiek, vaak veldslagen waarin het doelland de overwinning had behaald. Zo was de panoramaschiler Anton von Werner zeer geliefd aan de Pruisische zijde van de Frans-Duitse Oorlog.
Terugval op het einde van de 19e eeuw In Amsterdam werd in 1880 het Panoramagebouw geopend aan de Plantage Middenlaan. In dezelfde periode kwam ook naar voren dat een deel van het publiek reeds bekend was met panorama's; het nieuwe was er af. Al tien jaar na opening kwam het Amsterdamse panoramagebouw in financiële moeilijkheden.
In 1881 opende aan het Haagse Bezuidenhout het Panorama Wouters met het schilderij Panorama van Caïro als eerste in Den Haag. Het was niet nieuw en had eerder dienst gedaan in Parijs en Brussel. Het Panorama Mesdag diende volgens sommigenRotterdamsch Nieuwsblad, 1 januari 1881 als speculatieobject en dat in een periode dat het hoogtepunt van panorama's reeds bereikt werd. Hoewel de bezoekersaantallen tamelijk behoudend werden ingezet (30.000) ging de eerste onderneming zoals hieronder staat, reeds spoedig failliet.Woud, Auke van der (2015). De nieuwe mens, de culture revolutie van Nederland rond 1900.
Situatie in de 21e eeuw Van de panorama’s die ooit vele kijkers trokken, zijn er slechts enkele bewaard gebleven, waaronder:
Het Panorama Mesdag (1881), dat nog altijd te zien is in Den Haag op dezelfde plek waar het voor het eerst werd tentoongesteld . Het Panorama van de Slag bij Waterloo, nabij het voormalig slagveld. Het Panorama van de Slag bij Murten werd in 2002 getoond. Anno 2026 bestaat het nog in opgerolde vorm en kan via een projectie bekeken worden. Het Jeruzalem Panorama in Altötting (1902-1903) werd gecreërd door een team rond Gebhard Fugel. Het doek 12 meter hoog en 95 meter in omtrek. Het bestaat uit 27 individuele doeken. Ook dit panorama is nog te bekijken op dezelfde plek waar het voor het eerst werd tentoongesteld. Het Panorama Einsiedeln in het Zwitserse stadje Einsiedeln. Het werd in 1893 geopend. In 1960 werd het door brand verwoest maar kort daarna in een vrijere stijl opnieuw geschilderd. Het Cyclorama van Jeruzalem in het Canadese bedevaartsoord Sainte-Anne-de-Beaupré ten noordoosten van de stad Québec. Daarvoor, van 1889 tot 1895, werd het in Montreal (Canada) getoond. Andere panorama’s bevinden zich in Luzern en Moskou (verbeelding van de Slag bij Borodino in 1812).
Met de komst van fotografie, film en televisie verdween het panoramaschilderij uit de belangstelling. De techniek kreeg echter nieuwe impulsen met het ontstaan van technische hulpmiddelen die het vervaardigen van panoramabeelden via panoramafotografie binnen ieders bereik brengen.
Lijst van panorama's Onder meer: Jaar Panorama Stad Schilder Voorstelling Info 1792 Londen vanaf het dak van de Albion Mills Londen Robert Barker Gezicht op Londen 1804 Panorama van Amsterdam Parijs Pierre Prévost Winters gezicht op Amsterdam vanaf de Montelbaanstoren 1812 Panorama van Antwerpen Parijs Pierre Prévost Gezicht op de stad, de haven en de werven van Antwerpen 1814 Thun-panorama Thun Marquard Wocher Gezicht op de stad Thun 1815 Parijs-panorama Londen (Leicester Square) Henry Aston Barker Slag om Parijs (1814) 1816 Waterloo-panorama Londen (Leicester Square) Henry Aston Barker Slag bij Waterloo (1815)1817Panorama van AmsterdamCornelis de Kruijf (landschapsschilder, ca. 1774-1828) en Wijbrand Schaap (scheepsschilder, ca. 1766-1821)Gezicht op de stad vanaf de Haringpakkerstoren 1823 Panorama van Constantinopel Parijs Pierre Prévost 1827 Sint-Pieters-panorama Parijs Jean-Pierre Alaux Interieur van Sint-Pietersbasiliek 1829Panorama van AmsterdamLondenRobert Burford (1792-1861)Gezicht op de stad gezien vanaf de Nieuwe Stadsherberg in het IJ 1829 Sattler-panorama Salzburg Johann Michael Sattler Gezicht op de stad Salzburg 1830 Westminster-panorama Parijs Jean-Pierre Alaux Interieur van Westminster Abbey 1833 Algiers-panorama Parijs Jean-Charles Langlois Gezicht op Algiers 1835 Borodino-panorama Parijs Jean-Charles Langlois Slag bij Borodino 1839 Moskou-panorama Parijs Jean-Charles Langlois Brand van Moskou (1812) 1843 Eylau-panorama Parijs Jean-Charles Langlois Slag bij Eylau 1873 Parijs-panorama Parijs Félix en Paul Philippoteaux Beleg van Parijs (1870-1871)1879/80Sedan-PanoramaFrankfurt am MainLouis BraunSlag bij Sedan (1870) 1880 Wörth-panorama Antwerpen (ZOO) Alfred Cluysenaar Slag bij Wörth (1870) 1880-81 Waterloo-panorama Brussel Charles Castellani Slag bij Waterloo (1815) 1880-1881 Panorama van Caïro WenenMünchenDen Haag (Panorama Bezuidenhout)Brussel Émile Wauters Gezicht op de stad Caïro en omgeving 1881 Panorama Mesdag Den Haag Hendrik Willem Mesdag Gezicht op de Noordzee 1881 Bourbaki-panorama Luzern Edouard Castres Terugtocht van gewonde en uitgehongerde soldaten na de Frans-Duitse Oorlog (1871) 1882 Waterloo-panorama Antwerpen Karel Verlat en Auguste De Lathouwer Slag bij Waterloo (1815) 1882 Constantinopel-panorama Moskou Karel Verlat Revue van de Russische soldaten na de sluiting van de vrede van San Stefano1882Wissembourg-panoramaMünchenLouis BraunSlag bij Wissembourg (1870) 1883 Sedan-panorama Berlijn Anton von Werner, Eugen Bracht e.a. Slag bij Sedan (1870) 1883 Rézonville-panorama Alphonse de Neuville en Édouard Detaille Slag bij Mars-la-Tour (1870) 1883 Champigny-panorama Alphonse de Neuville en Édouard Detaille Slag bij Champigny (1870) 1883 Gettysburg Cyclorama Paul Philippoteaux Slag bij Gettysburg 1883Saint-Privat-panoramaDresdenLouis BraunSlag bij Gravelotte1884Mars-la-Tour-panoramaLeipzigLouis BraunSlag bij Mars-la-Tour 1885 Panorama van Duitse Koloniën Berlijn Louis Braun en Hans von Petersen Voorstellingen van Duits-Afrika 1888 Cyclorama van Jeruzalem Sainte-Anne-de-Beaupré Paul Philippoteaux Jeruzalem op de dag van de kruisiging 1888Villiers-Champigny-panoramaStuttgartLouis BraunSlag bij Villiers-Champigny 1889 Le Tout-Paris Parijs Charles Castellani 1889 Geschiedenis van de eeuw Parijs Alfred Stevens en Henri Gervex 1889 Transatlantisch Panorama Parijs Théophile Poilpot Panorama in opdracht van de Compagnie générale transatlantique voor de Wereldtentoonstelling van 1889 1893 Panorama van de Slag bij Murten Murten Louis Braun Slag bij Murten (1479) 1893 Panorama Einsiedeln Einsiedeln Karl Hubert Frosch, Joseph Krieger en William Robinson Leigh De kruisiging van Jezus Christus 1894 Panorama van Racławice Wrocław (oorspronkelijk: Lviv) Jan Styka e.a. Slag bij Racławice (1794) 1894 Feszty-panorama Ópusztaszer Árpád Feszty Aankomst van de Hongaren (896) 1896 Innsbrucker Riesenrundgemälde Innsbruck Michael Diemer en Franz Burger Derde slag bij de Bergisel (1809) 1900 Panorama van de expeditie-Marchand Parijs Charles Castellani Afrika-expeditie van Jean-Baptiste Marchand 1902-03 Jeruzalem-panorama Altötting Gebhard Fugel Jeruzalem op de dag van de kruisiging 1905 Verdediging van Sebastopol Sebastopol Franz Roubaud Belegering van Sebastopol (1854-1855) 1911 Congo-panorama Paul Mathieu en Alfred Bastien 1912 Panorama van de Slag bij Waterloo Eigenbrakel Louis Dumoulin Slag bij Waterloo (1815) 1912 Panorama van de Slag bij Borodino Moskou Franz Roubaud Slag bij Borodino (1812) 1920-21 Panorama van de Slag aan de IJzer Alfred Bastien, Charly Léonard en Charles Swyncop 1936-37 Panorama van de Maas Alfred Bastien Slag om de Maas (1914) 1947 Molenpanorama Koog aan de Zaan Frans Mars Zaanstreek rond 1800 1954 Panorama der Kempen Zutendaal Charles Wellens Beeld van de Kempische heide 1977 Pleven Epopee 1877 Pleven, Bulgarije 13 Bulgaarse en Russische artiesten Beleg van Pleven tijdens de Russisch-Turkse Oorlog (1877) 1987 Bauernkriegspanorama Bad Frankenhausen/Kyffhäuser Werner Tübke Duitse Boerenoorlog (ca. 1521-1525), in het bijzonder de Slag bij Frankenhausen (1525) 2007 Panorama Salland Raalte (Mariënheem) Leden van de Schildersclub Mariënheem Sallands Landschap 2008 Panorama Tulipland Voorhout Leo van den Ende Bollenstreek 2009 Panorama 1453 Istanbul Val van Constantinopel 2016 Rouen 1431 (in Panorama XXL) Rouen Yadegar Asisi Rouen in 1431 ten tijde van Jeanne d'Arc
Zie ook International Panorama Council Routepanorama Landschapsschilderkunst Panorama (gebouw)
Externe links http://www.panorama-mesdag.nl http://www.vandenendepanorama.com/ http://www.panorama-altoetting.de/
Literatuur , Das Panorama, Die Geschichte eines Massenmediums, Frankfurt, 1980 , Du panorama pictural au cinéma circulaire. Origines et histoire d'un autre cinéma, 1785-1998, Parijs, 1999 , The Panorama, 2002, , Les Panoramas, Namen, Les Amis de la Citadelle de Namur, 2005