thumb|Topografische gemeentekaart van Cranendonck, september 2022 Cranendonck () is een gemeente in de Nederlandse provincie Noord-Brabant. De gemeente Cranendonck, waarvan Budel de hoofdplaats is, telt inwoners (, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 78,14 km². De gemeente maakt deel uit van de Metropoolregio Eindhoven en de Gemeenschappelijke Regeling A2, een gemeentelijk samenwerkingsverband tussen Cranendonck, Heeze-Leende en Valkenswaard.

Kernen Nederlandse naamPlaatselijke naamInwonertal ()Budel (gemeentehuis)BuulMaarheezeMáresBudel-SchootSchootSoerendonkZurrikBudel-DorpleinDorpleinGastelGastel

Historie Het domein Budel Cranendonck is een historische naam voor het gebied rond Budel en Maarheeze. Het domein Budel behoorde tot het koningsgoed van de Pepiniden en Karolingen. De oudste tekst is een oorkonde van Karel de Grote waarin hij bevestigt dat zijn grootvader Pippijn de Middelste of Van Herstal voor diens overlijden in 714 bezittingen te Budel had geschonken aan de abdij van Chèvremont bij Luik. In 947 werd ook de kerk van Budel met de tienden aan dit klooster geschonken. De bezittingen van de abdij van Chèvremont, waaronder het domein en de kerk van Budel, werden in het jaar 972 overgedragen aan het kapittel van de kerk van Onze Lieve Vrouw, ofwel het Mariakapittel (Marienstift) te Aken. De kerk en de hof met omliggende landerijen bleven tot het einde van de achttiende eeuw in het bezit van het Akense kapittel.

Kasteel en heerlijkheid Cranendonck Maarheeze wordt het eerst genoemd in 1223, wanneer het gebied in leen wordt gegeven aan de Heer van Heeze. De naam wordt aanvankelijk verschillend gespeld als Marresia, Mernesen, Maercheze. Het gebied werd in 1242 geërfd door Engelbert van Horne. De oudste schriftelijke vermelding als 'Maarheeze' dateert van 1289 toen Willem van Cranendonk heer van Maarheeze werd genoemd. Maarheeze vormde met Soerendonk een gezamenlijke schepenbank.

De naam Cranendonck werd voor het eerst gebruikt door Willem I van Cranendonck, zoon van Engelbert, die tussen Maarheeze en Soerendonk een kasteel liet bouwen, voor de naam geïnspireerd op de natuurlijke omstandigheden ter plaatse (kraan: kraanvogel, donk: hoogte, heuvel). Het kasteel werd het bestuurlijk centrum van de buurtschappen in de omgeving. In 1421 waren Maarheeze, Soerendonk, Gastel en Budel reeds verenigd in twee ‘schepenbanken’, die verantwoordelijk waren voor zowel voor het bestuur als de rechtspraak. Zij vormden het Land van Cranendonck. De Van Cranendoncks waren ook heer van Eindhoven.

In de loop der eeuwen kwamen de heerlijke rechten en het kasteel met het omliggende grondgebied door vererving of (ver)koop in het bezit van verschillende adellijke geslachten. Anna van Egmond, de eerste vrouw van Willem van Oranje, bracht bij haar huwelijk in 1551 Cranendonk aan de Oranjes, wat zo bleef tot het einde van het Ancien Régime. De adellijke titel 'Baron van Cranendonck' behoort tot op de dag van vandaag tot de officiële titels van Koning Willem-Alexander, zie Titels van de Nederlandse koninklijke familie.

Gemeente Maarheeze In 1938 werd de gemeente Maarheeze eigenaar van Landgoed Cranendonk. De villa die er in aan het einde van de negentiende eeuw was gebouwd werd in 1940 als gemeentehuis van de toenmalige gemeente Maarheeze in gebruik genomen. Cranendonk werd zo opnieuw het bestuurlijke centrum.

Gemeente Cranendonck Vanaf 1 januari 1997 was de huidige gemeente Cranendonck een feit, al droeg deze nog een jaar lang formeel de naam Budel. De gemeente is gevormd uit de samenvoeging van gemeenten Budel en Maarheeze (zonder de kern Sterksel). De dorpen Budel, Budel-Dorplein, Budel-Schoot, Gastel, Maarheeze en Soerendonk hadden vanuit het verre verleden al veel met elkaar gemeen. De dialectische vormen zijn: Buul, Dorplein, Schoot, Mares en Zurrik. De uitspraak van Gastel is identiek.Informatie afkomstig van de gemeente Cranendonck, Heemkundekring Cranendonck, Jac. Biemans, 's-Hertogenbosch. De (Duitse) adelaar en de horens (van de Cranendonckse tak uit het Huis Horne) in het gemeentewapen, de kraanvogel in de gemeentevlag en de huisstijl van de gemeente Cranendonck (een gestileerde kraanvogel in groen en oranje (Oranjehuis) herinneren aan de historische en natuurlijke omstandigheden van weleer.

Zetelverdeling gemeenteraad en college van B&W

De gemeenteraad van Cranendonck bestaat uit 19 zetels. Het huidige college van B&W (2022-2026) wordt gevormd door ELAN, Cranendonck Actief! en VVD Cranendonck en bestaat uit burgemeester Roland van Kessel (VVD), wethouders Hennie Driessen (ELAN), Karel Boonen (Cranendonck Actief) en Marcel Lemmen (VVD Cranendonck) en gemeentesecretaris Edith Jacobs.

Hieronder de behaalde zetels per partij bij de gemeenteraadsverkiezingen sinds 1998:

+GemeenteraadszetelsPartij19982002200620102014201820222026 Echte Lokale Aandacht Nu (ELAN) 7 6 4 7 5 4 7 5 Cranendonck Actief (Cra!) 5 5 3 3 6 2 3 4 CDA 2 4 4 3 4 6 5 4 VVD 2 1 2 2 2 2 2 3 Pro6 - - - - - 5 2 2 Cranendoncks Belang '24 (CB'24) - - - - - - - 1 PvdA 3 3 5 4 2 - - - Nieuw Maarheeze - - 1 - - - - -Totaal1919191919191919Opkomst49,98%52,13%53,84%54,70%51,46%

Aangrenzende gemeenten

Monumenten In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie: Lijst van rijksmonumenten in Cranendonck Lijst van gemeentelijke monumenten in Cranendonck Lijst van oorlogsmonumenten in Cranendonck

Kunst in de openbare ruimte In de gemeente Cranendonck zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie: Lijst van beelden in Cranendonck

Externe link Website van de gemeente

Geschiedenis Cranendonck, historische pagina van het Regionaal Historisch Centrum Eindhoven