thumb|class=notpageimage|Topografische gemeentekaart van Rijswijk, september 2022. Rijswijk () is een stad en gemeente in de Nederlandse provincie Zuid-Holland. De gemeente ligt aan de zuidkant van Den Haag en aan de noordrand van Delft en heeft een oppervlakte van 14 km². Rijswijk heeft inwoners. De gemeente maakt deel uit van de Metropoolregio Rotterdam Den Haag.

Geschiedenis van Rijswijk Tot de dertiende eeuw was er van een dorp met de naam Rijswijk waarschijnlijk nog geen sprake. De vroegste schriftelijke vermelding van deze naam is in een charter uit 1267 waarin een parochie in Rijswijk wordt vermeld.

Prehistorie Rijswijk is gebouwd in het Hollandse kustgebied dat vroeger tot de rivierendelta behoorde. De kustlijn lag ca. 3700 v.Chr. door het huidige zuidelijk gedeelte van Rijswijk maar verschoof in de loop der tijd naar het westen. Achter de duinen ontstond een veengebied, maar dat verdween uiteindelijk weer als gevolg van het regelmatig binnendringen van de zee. Er ontstond een krekensysteem, waarvan de grootste kreek, de Gantel, door het Westland tot aan het huidige Delft liep. De oeverwallen naast de kreken werden vestigingsplaatsen voor vroege bewoners van het Rijswijkse grondgebied. Het omliggende veengebied klonk door ontwatering en oxidatie in de loop der tijd in. De oude waterlopen klonken echter minder in dan het omliggende landschap. Het ontstaan van Westland-Delfland, gebaseerd op paleolandschappelijk onderzoek en getijsysteemkennis, Delftse Archeologische Rapporten. Als gevolg van deze reliëfinversie zijn de zo gevormde kreekruggen tegenwoordig verhogingen in het landschap. In dit zuidelijk deel van Rijswijk vindt men de resten van de Gantel nog terug in de vorm van zandafzettingen.

De eerste bewoning vond in de Nieuwe Steentijd plaats, eerst in het veengebied achter de strandwallen, maar later toen het waterpeil steeg, op de strandwallen. De oudste sporen van menselijke bewoning dateren van 3500 v.Chr. in de Nieuwe Steentijd. Opgravingen in de Hoekpolder (1993) en Ypenburg (1998) duiden daarop. In het bijzonder de opgraving op Ypenburg leverde een goed geconserveerd grafveld op met 42 individuen. Deze bewoners waren jager-verzamelaars en hielden zich bezig met het verzamelen van zaden en vruchten, jacht, visvangst en later veeteelt. Opgravingen in de aan Rijswijks grondgebied grenzende Harnaschpolder wijzen erop dat er al sprake was van een zekere mate van permanente bewoning in het kustgebied.

In 2000 werden vóór de bouw van het sportcomplex De Schilp eveneens sporen van bewoning uit de Nieuwe Steentijd gevonden, gedateerd op 2600-2500 v.Chr. De eerstvolgende vondsten stammen uit de IJzertijd. Rond 300 v.Chr. drong de zee opnieuw het land binnen waardoor het veengebied geleidelijk aan verdween. Op de overgebleven zandruggen vestigden de eerste mensen zich toen waarschijnlijk permanent, want sporen op het Kerkplein en bij De Schilp toonden het gebruik aan van een eergetouw, een primitieve ploeg.

Romeinse tijd thumb|De fundamenten van de nederzetting van de Cananefaten aan de Tubasingel zijn nu gemarkeerd met stenen. Verschillende versies van de bouw zijn met onderscheidende stenen aangegeven. Inzet: Reconstructie in het Archeon. De Romeinen veroverden in 12 v.Chr. het toen door de Cananefaten bewoonde gebied tot aan de Oude Rijn en stichtten Forum Hadriani (rond 120 n.Chr.) in het huidige Voorburg. De bewoning nam daardoor sterk toe. Nederzettingen in een verkaveld landschap – veelal gericht op de productie van agrarische en ambachtelijke goederen – zullen een directe of indirecte (handels)relatie hebben gehad met Forum Hadriani.Dorenbos, O. e.a. (2011) Ter Nieuburch, Stadhuislocatie. Inventariserend veldonderzoek Tweede fase Rijswijkse Archeologische Rapporten nr 34 De huidige Churchilllaan vormde het tracé van het Kanaal van Corbulo, een verbindingskanaal tussen de Oude Rijn en de Maasmonding dat in 47 werd gegraven. (2014) Zoektocht naar het Kanaal van Corbulo bij de Sir Winston Churchilllaan te Rijswijk. Rijswijkse Archeologische Rapporten, nr 48 Parallel aan dit kanaal lag een Romeinse weg. Op het Rijswijkse grondgebied werden twee mijlpalen gevonden die langs deze weg stonden: in 1963 een exemplaar met de naam van keizer Decius, en in 2005 een deel van een tweede mijlpaal met de naam van keizer Caracalla, opgegraven op de hoek van de Churchilllaan en de Huis te Landelaan. In 1996 werd de aanwezigheid van de Romeinse weg bevestigd door de vondst van vier mijlpalen in het Wateringse Veld. De vondst toont het belang van de weg aan in het Romeinse wegennet.Koot. H. e.a. (2014) De Landtong in de Plaspoelpolder te Rijswijk. Rijswijkse Archeologische Rapporten, nr 49, blz. 13 en 16. Gemeente Rijswijk Op verschillende plaatsen in Rijswijk zijn vondsten gedaan die wijzen op bewoning in deze tijd,Het Geheugen van Nederland: Bodemvondsten in Rijswijk en in 1967 werd aan de Tubasingel een uitgebreide inheemse agrarische nederzetting uit de Romeinse tijd opgegraven, die waarschijnlijk tot de 3e eeuw n.Chr. heeft bestaan. Aanvankelijk waren dit gebouwen van hout en riet, die van tijd tot tijd herbouwd moesten worden Bij de vervanging werd een van de boerderijen deels uit steen opgetrokken, wat moest worden aangevoerd. De fundamenten toonden typisch Romeinse invloeden, zoals vloerverwarming en tegels. Vondsten van ijzer- en smeedhaardslakken duiden op metaalbewerking.Holthausen, O. (2018) Archeologisch bureauonderzoek Sir Winston Churchilllaan 1023 te Rijswijk (Z-H) Bij de ingang van het Archeon in Alphen aan den Rijn is deze boerderij op iets grotere schaal (120%, 5 meter langer) gereconstrueerd en biedt huisvesting aan het Archeologiehuis Zuid-Holland.

De middeleeuwen Met het vertrek van de Romeinen in de 4e eeuw verdween waarschijnlijk ook de bewoning van het gebied weer grotendeels. Er zijn uit deze periode geen archeologische vondsten gedaan. Pas met de opkomst van het Graafschap Holland kwam daar verandering in. In een oorkonde van 1083 wordt al een Deddo van Rijswijk genoemd,Muller, Samuel (1914) De oudste goederenlijsten der abdij van EgmondDe tekst beschrijft een overeenkomst tussen graaf Dirk V, zijn vrouw Othelhilda van Saksen en het klooster van Egmond. De overeenkomst werd bekrachtigd in aanwezigheid van abt Stephanus van het klooster. Een van de getuigen was Deddo van Riiswiic. maar het staat niet vast dat zijn naam verbonden is met de locatie van het huidige Rijswijk. In de 12e eeuw ontstond vraag naar landbouwgrond. De woeste klei- en veengronden werden vanuit de strandwal, waar nu de Van Vredenburchweg ligt, ontgonnen. De strokenverkaveling (NW - ZO) kwam zo tot stand. In het zuidelijke deel van Rijswijk lag gedurende de 12e eeuw een lint van boerderijen.RijswijkBuiten Oyevaerswey in Monumentenzorg en Archeologie. Nieuwsbrief 11, juli 2016

Rijswijk was in de vroege middeleeuwen waarschijnlijk nog onaanzienlijk en werd door de Graaf van Holland bestuurd. De voorloper van de Oude Kerk dateert uit de tweede helft van de 12e eeuw. 1267 is de vroegste schriftelijke vermelding van Rijswijk in een charter waarin een parochie in Rijswijk wordt vermeld.2017: 750 jaar kerken in Rijswijk De naam Rijswijk komt in verschillende spellingvarianten voor: Riiswiic, Risuuic, Riswic, Ryswijc, Rijswijc, Risewiic en Rysewiic. De naam is waarschijnlijk afgeleid van het rijshout dat in het gebied groeide. Wijc betekende in die tijd nederzetting. Bij Rijswijk lag het Rijswijkerbroek, een laaggelegen nat gebied, nu de Broekpolder.Etymologiebank: Rijswijk Het feit dat de heren van Rijswijk in de 12e en 13e eeuw het goed als ambachtsheerlijkheid in leen kregen van de graaf, betekent dat het dorp inmiddels was gegroeid. Een belangrijke impuls voor de ontwikkeling van Rijswijk was het graven van de Delftse Vliet rond 1150. Veeteelt was in Rijswijk de belangrijkste bestaansbron, maar er waren ook turfstekerijen en een steenbakkerij. Rijswijk kon via de Vliet deze producten gemakkelijk afzetten in aangrenzende steden.

Tussen de 10e en 15e eeuw schonken de graven van Holland stukken land aan belangrijke ridders, in ruil voor hun trouw. Aanvankelijk bestonden hun kastelen alleen uit een donjon. Later werden deze donjons uitgebreid met een woongedeelte, een slotgracht en een ophaalbrug. Langs de Van Vredenburchweg verrezen vier kastelen: Hodenpijl (of Te Blotinghe), Den Burch, Te Werve en Steenvoorde. Voor de bouw werden onder andere stenen uit het verlaten Romeinse Forum Hadriani gebruikt.Engelse R.F. (2015) Archeologisch onderzoek aan het Laantje van Braskamp te Rijswijk, gemeente Rijswijk. RAPPORT A15–010–I

In 1436 vestigde een afsplitsing van de reguliere kanunniken van Sint-Hieronymusdal in Delft zich in Sion. Aan het einde van de 15e eeuw bestond Rijswijk uit ca. 100 huizen en 500 inwoners; meer dan de helft van de inwoners was welgeboren.Janse, A. (2001) Ridderschap in Holland: portret van een adellijke elite in de late middeleeuwen Hilversum: Uitgeverij Verloren. blz 45 Het totale gebied was ongeveer 2.700 morgen groot. In de 15e eeuw ontstond de polderindeling zoals die nog steeds bestaat.Koot, J.M. (2010) Ockenburger Tientweg 24c te Rijswijk. Een archeologische waarneming Rijswijkse Archeologische Rapporten, nr 30

De 16e eeuw thumb|16e-eeuwse kaart van Rijswijk thumb|Om Leiden te ontzetten werden in 1574 de dijken doorgestoken. Het water bereikte ook Rijswijk (tussen Delft en Hage). De lage heerlijkheid Rijswijk, die al in de 15e eeuw in het bezit van het huis Nassau was, kwam in 1544 toe aan Willem van Oranje, nadat René van Châlon was gesneuveld. Hij ruilde het 13 jaar later met Cornelis Suys voor bezittingen in Monster. De katholieke Suys kreeg bij uitzondering zowel de lage als de hoge heerlijkheid in leen, en werd een gewaardeerd ambachtsheer.

Het aantal inwoners liep in de zestiende eeuw op tot ongeveer 1.000, maar door oorlogshandelingen en plagen nam het ook weer af tot ca. 250 in 1573. In het begin van de Tachtigjarige Oorlog had Rijswijk regelmatig te kampen met rondtrekkende huurlingen. Bovendien kwam Rijswijk min of meer in de frontlinie te liggen nadat Den Haag in Spaanse handen was gevallen en Leiden en Delft belegerd werden. Er werden Spaanse soldaten in Rijswijk ingekwartierd en er werden paarden gevorderd. Huizen, molens en boerderijen werden vernield. Iemand begroef ongeveer 1.400 munten langs het uitpad van het klooster Sion.Gemeente Rijswijk 75 oude munten rijker in Monumentenzorg en Archeologie. Nieuwsbrief 4, december 2009 Het klooster moest worden afgebroken om te voorkomen dat het als Spaanse uitvalbasis zou worden gebruikt. Bovendien kwam het gebied onder water te staan nadat de dijken waren doorgestoken om Leiden te ontzetten. Na 1578 bleef Rijswijk echter grotendeels verschoond van het oorlogsgeweld.

De Beeldenstorm is waarschijnlijk aan de Oude Kerk voorbijgegaan. Hoewel de kerk, net als in andere steden, overging in de handen van de calvinisten, was het moeilijk om onder de Rijswijkse gelovigen voldoende aanhang voor de nieuwe kerkgemeenschap te werven. Pas in 1588 was er sprake van een kleine gereformeerde gemeente in Rijswijk. Toen echter in het begin van de 17e eeuw de strijd tussen remonstranten en contraremonstranten met het conflict tussen Johan van Oldenbarnevelt en Maurits een politieke wending kreeg, ontstond er een wekelijkse, demonstratieve wandeltocht van zo'n 600 Haagse contraremonstranten naar de Rijswijkse kerk, omdat zij de dienst van de Haagse remonstrant Johannes Uyttenbogaert niet meer wilden bijwonen.

Rijswijk kreeg in die tijd een rederijkerskamer genaamd De Willighe Rijsen. Hun devies was: Wy rijsen gheneucht.Arjan van Dixhoorn (2004) Repertorium van rederijkerskamers in de Noordelijke Nederlanden 1400-1650

De 17e eeuw