thumb|Stewardessen geven een veiligheidsdemonstratie aan het begin van een vlucht, hier bij Aeroflot. Een steward (man) of stewardess (vrouw) is iemand die in een passagiersvliegtuig voor de veiligheid en de verzorging van de passagiers zorgt. Stewards en stewardessen in een vliegtuig worden gerekend tot het cabinepersoneel. De leidinggevende van het cabinepersoneel is de (senior) purser. Een steward(ess) is er in eerste instantie voor de veiligheid aan boord. Daarnaast zorgt hij ervoor dat de passagiers een aangename vlucht hebben.
Iemand die de reizigers op de luchthaven behulpzaam is, wordt grondsteward(ess) genoemd. Dit artikel gaat echter uitsluitend over het cabinepersoneel. Hoewel het beroep zeer veel door vrouwen wordt uitgeoefend, stewardessen dus, wordt in dit artikel de mannelijke vorm gebruikt.
Kennis en vaardigheden Om steward te kunnen worden, gelden een aantal vereisten. Ze verschillen per maatschappij, maar komen in grote lijnen op het volgende neer:
Persoonlijk thumb|Stewardessen begroeten de instappende passagiers, hier bij Garuda Indonesia. minimaal 18-21 jaar minimaal beschikken over een havodiploma of afgeronde mbo-opleiding vriendelijk, servicegericht en goedverzorgd de Engelse taal goed beheersen een niet te grote oogafwijking (meestal tussen −5 en +5) niet te groot en niet te klein (mannen 1,60 à 1,90 m) (vrouwen 1,50 à 1,80 m) een lengte en gewicht hebben die in verhouding zijn geen zichtbare tatoeages binnen een bepaalde tijd op de basisluchthaven kunnen zijn (meestal 60 minuten) beschikken over een zwemdiploma geen strafblad
Training Om de veiligheid aan boord te kunnen garanderen, moet elke steward een interne cursus volgen. Deze cursus duurt tussen de 4 en 17 weken. Iedere luchtvaartmaatschappij verzorgt haar eigen cursus. Toch bestaat deze cursus bij elke maatschappij uit ongeveer dezelfde onderdelen:
Noodsituaties Door middel van een handboek dat door de luchtvaartmaatschappij ter beschikking wordt gesteld, worden alle mogelijke noodsituaties samen met een trainer doorgewerkt. Belangrijk daarbij zijn:
Evacuatieprocedures Zowel in het water als op het land kan het tot een evacuatie komen. Het cabinepersoneel wordt getraind in het openen van de vliegtuigdeuren in een noodsituatie, zodat de glijbanen (tevens functionerend als reddingsvlotten) worden opgeblazen en de passagiers kunnen evacueren. Ook worden de commando's geoefend die naar de passagiers worden geroepen op het moment van een evacuatie. Elke luchtvaartmaatschappij heeft haar eigen commando's en haar eigen manier van omgaan met een noodsituatie. Iedere maatschappij moet zich echter houden aan de regels van de International Civil Aviation Organization, die bijvoorbeeld zeggen dat een vliegtuig zo ingericht moet zijn dat het binnen 90 seconden volledig geëvacueerd kan worden. Bij veel luchtvaartmaatschappijen wordt het evacueren geoefend in beweegbare cabinesimulators, hoewel dit volgens de ICAO niet verplicht is.
Brandbestrijding Een van de grootste gevaren tijdens een vlucht is het ontstaan van een brand. Dit komt doordat een brand in een vliegtuig snel kan ontaarden in een flashover. Tijdens de training wordt veel aandacht besteed aan brandbestrijding. Er wordt dan ook geoefend met brandblussers en de hittebestendige beademingsapparatuur die zich aan boord bevindt. De meeste brandblussers in een vliegtuig zijn gevuld met halon, sommige met water.
Overleven Een vliegtuig kan neerstorten in de woestijn, het oerwoud, de sneeuw of op het water. Omdat het enkele dagen kan duren voordat een vliegtuig wordt gevonden, wordt tijdens de training aandacht besteed aan het overleven in deze verschillende gebieden. Het water vormt hierbij het hoofdgebied. Een steward moet dan ook beschikken over een zwemdiploma. In een zwembad wordt tijdens de training geoefend met de zwemvesten en de rubbervlotten.
EHBO Elke steward krijgt een meerdaagse cursus EHBO. Deze cursus is speciaal gericht op situaties in het vliegtuig. In het vliegtuig zijn draagbare zuurstofflessen aanwezig, die bij bijna elke medische calamiteit kunnen worden gebruikt. Ook wordt het reanimeren speciaal geoefend op smalle oppervlakken, zoals in het gangpad van een vliegtuig. Vaak beschikken vliegtuigen over een automatische externe defibrillator (AED). Meestal zijn er meerdere EHBO-koffers aan boord, alsmede medicijnen tegen vliegangst en tegen reisziekte.
In-flight Service thumb|In-flight service Afhankelijk van de luchtvaartmaatschappij wordt in meerdere of mindere mate aandacht besteed aan de in-flightservice. Sommige (low-cost) maatschappijen hebben een relatief eenvoudige service met alleen eten en drinken dat door de passagiers gekocht kan worden. Andere maatschappijen hebben juist een zeer uitgebreide gratis service. Daarbij zijn er verschillen in de service in de first-, business- en economyclass. Hoewel maatschappijen vaak veel aandacht besteden aan hun service, blijft het garanderen van de veiligheid aan boord altijd de belangrijkste taak van een steward.
Uiterlijke verzorging Een luchtvaartmaatschappij verwacht dat het cabinepersoneel er representatief uitziet tijdens het werk. Hierbij wordt gelet op het uniform, de hoeveelheid sieraden, de make-up, de handen en de haardracht.Make-up niet langer verplicht voor stewardessen Virgin Atlantic
Werkzaamheden De dagindeling van een steward verschilt per maatschappij, maar komt in grote lijnen op het volgende neer:
Briefing Voor elke vlucht komt het cabinepersoneel van die vlucht bij elkaar om de belangrijkste aspecten van de vlucht door te nemen. Dit heet een briefing. De (senior)purser staat aan het hoofd van deze briefing. De belangrijkste punten die tijdens de briefing worden besproken, zijn: Het aantal passagiers van die vlucht De aanwezigheid van speciale passagiers. Voorbeelden hiervan zijn passagiers gebruikmakend van een rolstoel, alleenreizende kinderen (vaak UM (Unaccompanied Minor) genoemd), ernstig zieke passagiers en VIPs. Noodsituaties en EHBO. De purser haalt deze twee onderwerpen aan en herhaalt vaak in het kort nog eens de belangrijkste punten die tijdens de training zijn behandeld. Bij sommige maatschappijen is de purser verplicht om aan elke steward een aantal vragen te stellen over deze onderwerpen, om hun kennis te toetsen. De werkpositie aan boord. Er wordt bepaald wie op welke plek in het vliegtuig zal komen te werken. Doorgaans wordt dit ingedeeld door de (senior)purser. Zo krijgt elke steward een (nood)deur (soms twee deuren) in het vliegtuig toegewezen, waar hij die vlucht tijdens de start en de landing de verantwoordelijkheid over draagt en er dus ook naast zal zitten. Deze deur geeft ook meteen de werkpositie tijdens de service aan. Zo zal het krijgen van de verantwoordelijkheid over een deur helemaal vooraan in het vliegtuig bij veel maatschappijen betekenen dat deze steward in de eerste klas zal komen te werken. Niet alleen geeft een deur de klasse aan, maar ook meteen de precieze taakomschrijving binnen die klasse (bijvoorbeeld het verkopen van de belastingvrije artikelen, bij de deur staan als de passagiers instappen, het verzorgen van het eten). Het weer en de vluchtduur. Bij sommige luchtvaartmaatschappijen komen op een gegeven moment de piloten van die vlucht bij de briefing zitten en geeft meestal de gezagvoerder (captain) kort informatie over hoe het weer onderweg zal zijn en op welke momenten tijdens de vlucht er turbulentie zou kunnen optreden.
Op de grond Ongeveer een uur voor vertrek gaat de bemanning aan boord. Het cabinepersoneel gaat onmiddellijk naar zijn deur en controleert in dat gebied alle veiligheidsrelevante voorwerpen (brandblussers, zuurstofmaskers, zwemvesten, zuurstofflessen, EHBO-spullen) en operationele zaken (toiletten, water, ovens). Nadat alles is goedgekeurd, wordt dit aan de purser doorgegeven.
Dan wordt het teken gegeven dat de passagiers aan boord mogen komen. Iedere steward staat bij zijn deur, om in een noodgeval accuraat te kunnen reageren.
Op het moment dat iedereen is ingestapt, worden de deuren gesloten en geeft de piloot of de purser het sein aan het cabinepersoneel om de glijbanen in elke deur op scherp te stellen, zodat de glijbaan automatisch geactiveerd wordt in geval van nood (bij het openen van de deur).
Vervolgens zijn er de veiligheidsvoorschriften die voor elke vlucht aan de passagiers moeten worden uitgelegd. Dit kan door het cabinepersoneel persoonlijk worden gedemonstreerd, of door middel van een videofilm.
Daarna wordt er gecontroleerd of iedereen de riem om heeft, de stoel rechtop heeft staan en het tafeltje dicht heeft geklapt (bij sommige maatschappijen ook de armleuning omlaag en de zonwering open). Ook moeten de nooduitgangen vrij worden gemaakt van bagage of andere obstakels en moeten de toiletten leeg zijn. Als alles is gecontroleerd, wordt dit aan de purser doorgegeven; dit is – wat de cabine betreft – het startsein om te vertrekken.
Ten slotte roept de piloot om dat hij aan de start gaat beginnen, met de woorden "Cabin crew, take your seats". Elke steward controleert voor de laatste keer of de toiletten leeg zijn en begeeft zich naar de jumpseat (klapstoel) naast zijn deur.
Na de start Het moment dat het cabinepersoneel tijdens de stijgvlucht mag beginnen met de service, verschilt per maatschappij. Bij sommige maatschappijen laten de piloten al binnen een paar minuten een akoestisch signaal horen, waardoor het cabinepersoneel weet dat het voor hen veilig is om op te staan. Bij andere maatschappijen dient het cabinepersoneel te wachten tot de verlichting van het “stoelriemen-vast”-teken is uitgeschakeld. Bij enkele maatschappijen mag het cabinepersoneel zelf besluiten op te staan.
Na het opstaan wisselen de vrouwen vaak hun schoenen van hoge hakken naar lage hakken of zelfs platte schoenen. Ook worden de jasjes uitgedaan en bij veel maatschappijen bij vrouwen (soms ook bij mannen) vervangen door een schort.
Eten en drinken Nu beginnen de werkzaamheden ter voorbereiding op het serveren van eten en drinken. Er is een groot verschil tussen een service die al bij de prijs van de vlucht is inbegrepen (de duurdere maatschappijen) en een service waarbij de passagiers het eten en drinken aan boord moeten kopen (goedkopere maatschappijen). Er zijn er ook tussenvormen waarbij alleen het eten bij de ticketprijs in zit en het drinken niet; of juist andersom.
Eten en drinken inbegrepen Elke steward zal zich nu richten op dat deel van de service dat voor hem van toepassing is (passend bij welke deur hij zit). Deze taken bestaan meestal uit het verzorgen van het eten, het verzorgen van het drinken en/of de verantwoordelijkheid over de galley (keuken in het vliegtuig). Deze taken herhalen zich voor elke klasse.
Diegene die verantwoordelijk is voor de galley (keuken) zorgt ervoor dat alle spullen goed teruggezet worden in de juiste trolleys (wagentjes) en boxen en dat de ovens en koffiezetapparaten op tijd worden in- en uitgeschakeld. Deze taak komt meestal alleen voor op langeafstandsvluchten.
De verantwoordelijke over het drinken zorgt ervoor dat de trolleys bovenop worden voorzien van flessen en pakken met drinken en dat de trolleys voldoende bevoorraad zijn. Ook zal deze steward het drinken in de cabine serveren.
De steward met de verantwoordelijkheid voor het eten zorgt er niet alleen voor dat de trolley vol zit en dat het eten verdeeld wordt. Ook moet hij het overzicht over de speciale maaltijden behouden. Vaak kunnen mensen speciale maaltijden bestellen als ze hun ticket kopen. Voorbeelden hiervan zijn vegetarisch, glutenvrij, kindermaaltijd en koosjer. Via een lijst met de speciale maaltijd plus het stoelnummer worden de speciale maaltijden uitgedeeld.
Deze verdeling van verantwoordelijkheid voor galley, eten en drinken is niet bij elke luchtvaartmaatschappij het geval. Bij sommige maatschappijen doet gewoon iedereen wat nodig is.