Tiel is een stad en gemeente in de Nederlandse provincie Gelderland. De gemeente telde op ongeveer inwoners (bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 34,81 km² (waarvan 2,17 km² water).
Tiel ligt ingeklemd tussen de rivieren de Waal (in het zuiden), de Linge (in het noorden) en het Amsterdam-Rijnkanaal (in het oosten).
De stad ligt aan de A15 en kan bereikt worden via de N834 en N835. Tiel fungeert als eindpunt van de spoorlijnen Utrecht – Tiel en Arnhem – Tiel.
Ten noordoosten van Tiel liggen de Prins Bernhardsluizen, het grote sluizencomplex tussen de rivier de Waal en het Amsterdam-Rijnkanaal, een belangrijke scheepvaartverbinding. Verder heeft Tiel een overnachtingshaven voor de binnenvaart. Een fiets- en voetveer verbindt Tiel met Wamel aan de overkant van de Waal.
De mascotte van de stad is Flipje, het fruitbaasje (de stripfiguur van de voormalige lokale jamfabriek De Betuwe). Van Flipje staat een standbeeld in het stadscentrum.
Geschiedenis Prehistorie en Oudheid In 2011 werd ter hoogte van bedrijvenpark Kellen langs de Linge een vindplaats uit de nieuwe steentijd (circa 3650 v.Chr.) blootgelegd. De archeologen troffen bewoningssporen aan, aardewerk, vuursteen en dierlijk bot.
In 2017 werden tijdens en uitbreiding van het bedrijventerrein Medel verschillende begraafplaatsen uit de nieuwe steentijd gevonden, waaronder een graf van ten minste acht personen. De vondsten dateren tussen 3700 v.Chr. en 3400 v.Chr. en zijn geclassificeerd in de Hazendonkgroep.
miniatuur|Bronzen schrijfstift of stilus uit de Romeinse tijd, gevonden in Tiel In 2017 werd in Medel ook een van de rijkste Romeinse vindplaatsen in de Betuwe aangetroffen. Onder de 2.500 gevonden bronzen voorwerpen waren een zeldzame balsamarium (zalfpot) gedecoreerd met liefdesgoden in reliëf, en luxe artikelen zoals mantelspelden, ringen, dolken, een olielamp en een wijnzeef. De voorwerpen lagen op een klein gebied van twintig tot vijftig meter breed in een oude rivierbedding die langs de iets hoger gelegen "Hoge Hof" lag. Onderzoekers vermoedden dat daar een villa of een heiligdom heeft gestaan.Romeinse opgravingen Tiel: 'Zelfs in Nijmegen zou dit bijzonder zijn', NOS, 30 maart 2017Bedrijventerrein in Tiel blijkt Romeinse schatkamer, de Gelderlander, 30 maart 2017
Op hetzelfde terrein zijn ook resten gevonden uit de vroege bronstijd. Meer dan 60 graven uit die tijd zijn hier ontdekt zowel in grafheuvels als daarbuiten. In 2023, nadat alle opgravingen van 2017 in kaart waren gebracht, concludeerden de onderzoekers dat er ook een 4000 jaar oud heiligdom met een zonnekalender moet hebben gestaan.
Middeleeuwen miniatuur|Reliëfbandamfoor van Badorf-aardewerk (ca. 950-965), opgegraven op de Koornmarkt. Collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen miniatuur|Gevelsteen met het wapen van Tiel, Waterpoort Tiel is een van de oudste steden van Nederland. De plaats stamt uit de periode 850-1100, terwijl de meeste Nederlandse steden in de late middeleeuwen (1150-1300) ontstonden.
De teloorgang rond 850 van de circa tien kilometer verderop gelegen internationale handelsplaats Dorestad, zorgde ervoor dat een deel van de handel werd verlegd naar Tiel. In 896 ontving Tiel van de Frankische koning Zwentibold het tolrecht. Archeologisch onderzoek in de binnenstad heeft bevestigd wat uit schriftelijke bronnen reeds bekend was: de stad was in de tiende en elfde eeuw een handelsnederzetting van internationale betekenis, die nauwe banden onderhield met de veel rijkere en machtigere handelsstad Keulen. Tiel onderhield in die tijd ook nauwe handelsbetrekkingen met Engeland. Nog voor 950 werd in Tiel een stenen burcht opgericht, die onder andere als tolhuis diende.
Volgens de benedictijnse kroniekschrijver Alpertus van Metz werd Tiel geplunderd door Vikingen. Hij schreef dat zeerovers zonder enige tegenstand te ontmoeten in 1006 de handelsnederzetting binnentrokken, de levensvoorraden snel wegsleepten, waarna de nederzetting werd platgebrand.Alpertus van Metz (circa 1021), De diversitate temporum, vertaling op Noormannen in de Lage Landen website van Archeologisch bewijs voor de plunderingen ontbreekt.RZGM, Archeologie in Tiel 3, in: The NAVIS I project
Het is niet bekend of Tiel het muntrecht heeft verkregen, wel werden er munten geslagen.B.J. van der Veen, Een Utrechtse munt, getuigend van de investituurstrijd tijdens Koenraad van Zwaben en Hendrik IV, blz.43, in: E.H.P. Cordfunke et al. (2004), van Solidus tot Euro, Uitgeverij Verloren,
Het waren kooplieden van Tiel die zich omstreeks 1015 bij de Duitse keizer beklaagden over de illegale tol die door graaf Dirk III van West-Frisia (het latere Holland) in de buurt van Vlaardingen werd opgericht. Dit zou leiden tot de (voor de keizer) slecht afgelopen strafexpeditie tegen de Friese graaf. Tiel verloor hierna de keizerlijke bescherming. In combinatie met het verzanden van de Linge leidde dit tot een achteruitgang van de internationale rol van Tiel vanaf de twaalfde eeuw. In 1174 verplaatste de keizer de tol naar Kaiserswerth.
In de dertiende eeuw verkreeg Tiel stadsrechten van de bisschop van Utrecht en trad het toe tot de Hanze, een Noord-Europees verbond van handelssteden, dat vooral van grote betekenis was voor de Oostzeehandel. Tot in de late middeleeuwen was Tiel opnieuw een belangrijke handelsstad.
In 1136, 1334 en 1420Geschiedenis van Tiel, Mr E.D. Rink, Uitgeverij A. van Loon te Tiel (1836), blz 34 vonden in Tiel grote stadsbranden plaats.
In 1202 werden Tiel en de burcht verwoest door Gelderse en Hollandse troepen.
De stad was ook menigmaal de inzet van machtsstrijd tussen de graven van Gelre en de hertogen van Brabant. Eind 13e eeuw liet de Brabantse hertog nog een nieuw hof bouwen in de stad, het latere Hof van Arkel. In 1339 werd de stad definitief Gelders, toen hertog Jan III van Brabant Tiel aan het hertogdom Gelre overdroeg. De Gelderse hertog liet in 1356 het Tolhuis bouwen, dat dienstdeed als tolhuis voor de Waal maar ook als dwangburcht. In de late middeleeuwen en de zestiende en zeventiende eeuw breidde de ommuurde stad zich verder uit met een voorstad en nieuwe vestingwerken.
In het oude stadscentrum herinneren verscheidene monumenten aan dat rijke verleden, zoals de Sint-Maartenskerk, de Waterpoort met Groote Sociëteit, het Gerechtsgebouw, de voormalige sociëteit Bellevue, het uit 1525 daterende Ambtmanshuis dat samen met de door Jan David Zocher ontworpen Ambtmanstuin deel uitmaakt van het stadhuiscomplex, en het eveneens uit de zestiende eeuw stammende Gotische huis aan de Weerstraat.
Tiel heeft als een van de eerste gemeenten in Nederland een begraafplaats laten aanleggen buiten de stadsgrenzen. De begraafplaats Ter Navolging dateert uit 1786.
Negentiende eeuw miniatuur|Station Tiel uit 1882 in 2021 In de tweede helft van de negentiende eeuw groeide Tiel uit tot een kleine industriestad. Met name de metaalnijverheid, galvaniseerbedrijven en fruitverwerking kwamen tot ontwikkeling. De stadsmuren werden gesloopt en de eerste stadsuitbreiding kwam op gang. Tussen de Waal bij Tiel en de Linge bij Wadenoijen werd in 1878 het Inundatiekanaal aangelegd, als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. In 1882 werd Station Tiel geopend.
Tweede Wereldoorlog In de Tweede Wereldoorlog werd Tiel zwaar getroffen tijdens gevechten tussen de Duitse bezetters die in de stad gelegerd waren en de geallieerden die gelegen waren aan de overzijde van de Waal. Onder meer de Sint-Maartenskerk en de Waterpoort werden door de beschietingen ernstig beschadigd. In de jaren na de oorlog is de binnenstad weer hersteld, maar nog steeds zijn er sporen te vinden van de bombardementen.
Ongeveer vierhonderd mensen uit Tiel en omgeving hebben het oorlogsgeweld niet overleefd. Zie ook het chronologisch overzicht van gebeurtenissen in Tiel in de Tweede Wereldoorlog.
De slachtoffers worden herdacht met verschillende monumenten: de fusilladeplaats aan de coupure, het monument voor de gevallen krijger, het Joods monument, het monument op de Joodse begraafplaats, een plaquette voor N.A. Oostinga, het gedenkteken voor de gefusilleerden van 24 december 1944, het Indisch monument, het Moluks monument en 21 Stolpersteine.Website van de werkgroep Stolpersteine Tiel In de buurtschap Zennewijnen staat het beeld De Roeier. Zie ook de lijst van oorlogsmonumenten in Tiel en de lijst van Stolpersteine in Tiel.
Na 1945 miniatuur|Polygoon-journaal over het na de Tweede Wereldoorlog vijftigduizendste nieuwgebouwde huis in Nederland (in Tiel), 1949 miniatuur|Prins Bernhardsluis uit 1952 In 1949 werd in Tiel het vijftigduizendste nieuw gebouwde huis in Nederland van na de oorlog opgeleverd en geopend door de minister van volkshuisvesting. De Waterpoort werd in 1979 herbouwd. In 2006 begon men met het uitbaggeren en reinigen van de stadsgrachten, waarin nog munitie lag uit de oorlog. Het baggeren werd uitgevoerd met behulp van de zogeheten Bombox, een mobiele veiligheidsconstructie die speciaal voor dit project was gebouwd. In totaal werden er vijfhonderd grote en kleine explosieven boven water gehaald.
In de twintigste eeuw breidde de stad sterk uit. De A15, aangelegd in de jaren zestig, zorgde voor een goede ontsluiting. De westelijke uitbreiding Westluiden ontstond, voor een groot deel bestaande uit sociale woningbouw voor de gastarbeiders uit het Middellandse Zeegebied die in de industrie kwamen werken. De gemeente werd later nog uitgebreid met de dorpen Drumpt, Kapel-Avezaath en Wadenoijen, die voorheen deel uitmaakten van de voormalige gemeente Wadenoijen. Daarnaast kwamen de buurtschap Latenstein in 1956 en het gehucht Medel in 2002 door de gemeente Echteld bij Tiel. In de jaren negentig van de 20e eeuw is op de plaats van de buurtschap Passewaaij, tussen Wadenoijen en Tiel, begonnen met de aanleg van de grootscheepse Vinex-nieuwbouwwijk Passewaaij.
Op 31 januari 1995 en in de dagen daarna werden 250.000 mensen, variërend van vijf dagen tot twee weken, verplicht uit grote delen van het rivierengebied geëvacueerd wegens de gevaarlijk hoge waterstand van de Rijn, Maas en Waal. Tiel was een van de steden die werden geëvacueerd. De evacuatie van het Rivierenland was een van de grootste evacuaties uit de recente Nederlandse geschiedenis.
Openbare voorzieningen Tiel is uitgegroeid tot het centrum van het Rivierenland. Veel mensen uit de regio maken gebruik van de voorzieningen die Tiel te bieden heeft zoals winkels, scholen, ziekenhuis Rivierenland, schouwburg en filmtheater Agnietenhof en cultuurgebouw Zinder.
Sinds 1965 is in Tiel het Bureau Krediet Registratie, kortweg BKR, gevestigd.
In de zomer van 2020 moest de enige bioscoop van Tiel de deuren permanent sluiten. Directe aanleiding waren de coronamaatregelen van de overheid, maar daarvóór waren er al financiële problemen.
Politiek Gemeenteraad
De gemeenteraad van Tiel bestaat sinds 2002 uit 27 zetels. Hieronder de behaalde zetels per partij bij de gemeenteraadsverkiezingen sinds 1998. +GemeenteraadszetelsPartij19982002200620102014201820222026 Partij van de Burgers - - - 1 4 8 7 8 GroenLinks-PvdA - - - - - - - 6 VVD 6 5 4 6 5 5 3 4 FVD - - - - - - 1 3 D66 2 1 1 3 5 4 4 3 CDA 5 4 5 3 3 2 2 3 PvdA 8 7 10 6 5 3 3 GroenLinks 2 2 2 3 1 2 3 LokaalLiberaalTiel - - - - - - 2 - ProTiel - 8 5 4 2 1 1 - ChristenUnie - - - 1 1 1 1 - Krachtig Tiel - - - - - 1 - - Sociaal Tiel - - - - 1 - - - Overigen 2 - - - - - - -Totaal2527272727272727
Burgemeester
Bestuurlijke indeling De gemeente Tiel is bestuurlijk ingedeeld in de volgende wijken en buurten: miniatuur|Topografische gemeentekaart van Tiel, september 2022 Centrum Binnenstad Sterrebos Stationsbuurt Tiel-Oost Santwijck De Lok Het Ooij Latenstein Tiel-West Hertogenwijk Burgemeesterswijk Ridderweide Tiel-Noord De Hennepe Schepenbuurt Kloosterbuurt De Elzenpasch Westroijen Rauwenhof Drumpt Passewaaij Passewaaij-Noord Passewaaij-Zuid Zennewijnen Wadenoijen Kapel-Avezaath Bergakker Kellen Veluwe Industrieterrein Kellen Medel
Natuur miniatuur|Ambtmanstuin