thumb|Topografische gemeentekaart van Hattem, september 2022 Hattem () (Hattems: Attem) is een Hanzestad en gemeente in de Nederlandse provincie Gelderland. De gemeente ligt op de grens met Overijssel en aan de noordrand van de Veluwe. Het telt inwoners (, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 24,28 km² (waarvan 0,93 km² water). Binnen de gemeentegrenzen ligt de buurtschap 't Zand.
Geschiedenis thumb|Historische plattegrond met panorama van de stad Hattem, uit de Bodel Nijenhuiscollectie van de Universiteitsbibliotheek Leiden thumb|Luchtfoto van Hattem (1920-1940), Nederlands Instituut voor Militaire Historie. De naam "Hattem" is een typische heemnaam. Wat deze naam betekent is onduidelijk. Er zijn grofweg twee veronderstellingen. Hattem zou het heem zijn van mensen die eerder tot de stam van de Chattuarii (ook wel Hattuarii of Hatten) behoorden, of het heem van mensen wier leider Hatto heette. De laatste veronderstelling is gebaseerd op het gegeven dat meer dan de helft van de heemnamen afgeleid is van een persoonsnaam.
Hattem wordt omstreeks 800 voor het eerst in de geschiedschrijving genoemd. In de Codex Laureshamensis (het overzicht van bezittingen van de abdij Lorsch) wordt de nederzetting Hat-Heim genoemd, waar twee hoeven zouden staan die de abdij als gift had ontvangen.van Heel, C. (1999). De vroegste middeleeuwse kerkgeschiedenis van Hattem, hfst. 3 uit “In eenen aangenamen oord” . Kampen: IJsselakademie.
Ondanks deze vroege vermelding was er in die tijd nog geen kerk of kapel in Hattem. In 1176 werd Hattem een zelfstandig kerspel. De kapel van 17,5 meter lang en 9,5 meter breed stond echter niet op de plek van het huidige centrum van Hattem, maar op de Gaedsbergh (Godsberg). De grenzen van deze parochie vallen samen met de latere grenzen van het rechtsgebied Hattem.
Stadsrechten Hattem kreeg stadsrechten in 1299 van graaf Reinoud I van Gelre. De stad ontwikkelde zich overigens niet op de Gaedsbergh, maar op de plek waar het huidige centrum van Hattem zich bevindt. Wel wordt aangenomen dat daar al vroeg een kapel met toren stond, aangezien de tufstenen toren van de Hattemse kerk dateert uit de 12e eeuw. Dit betekent tevens dat met het verlenen van de stadsrechten in 1299 dus ook het kerkelijke centrum zich verplaatste van de Gaedsbergh naar de nieuwe stad. De nieuwe kerk werd gewijd aan de apostel Andreas en werd zo de patroonheilige van Hattem. Ook werd de stad voorzien van vestingwerken als poorten en muren.
Dikke Tinne Hertog Willem I van Gelre schonk aan de stad in 1401 de Hoenwaard, waar de burgers die binnen de stadsmuren woonden hun vee mochten laten grazen en steenbakken. In 1404 werd het kasteel St. Lucia gebouwd. In de volksmond zou dit gebouw bekend worden als "de Dikke Tinne". Deze naam dankt het kasteel aan de dikke muren, die de dikste van Nederland waren. In 1778 werd dit kasteel gesloopt, omdat de gemeente besloot om de stenen te verkopen.
Patriotten In 1786 werden Hattem en Elburg bekend door een sterke patriottische beweging, onder leiding van de advocaat Herman Willem Daendels. Daar werden de prinsgezinde kandidaten voor de vroedschap niet geaccepteerd; de verkiezing werd als een interne zaak beschouwd. Binnen een maand hebben de troepen van stadhouder Willem V de opstand onderdrukt.
Dijkpoort Op geschiedkundig gebied heeft generaal F.A. Hoefer (1850-1938) belangrijk werk voor Hattem gedaan. Hoefer was getrouwd met C.M. baronesse Van Heemstra, zuster van de toenmalige burgemeester van Hattem (zie lijst van burgemeesters van Hattem). Door zijn toedoen werd in 1908 de Dijkpoort van de verpauperde stad gerestaureerd, die bovendien verfraaid werd met vier torentjes ontworpen door P.J.H. Cuypers.
Tweede Wereldoorlog Vlak voor de bevrijding in april 1945 van Hattem tijdens de Tweede Wereldoorlog, zijn er een aantal door de Duitsers gevangen genomen burgers, verzetsmensen en militairen gefusilleerd in de nabijheid van Hattem. Ter nagedachtenis hiervan zijn een tweetal oorlogsmonumenten geplaatst.
Wapen en vlag Gemeentewapen
Verklaring Hoge Raad van Adel d.d. 11-02-1992. (Gelet op het Koninklijk Besluit van 25 november 1991, no. 91.008590).In azuur een gekroonde dubbelstaartige leeuw, tussen de staarten vergezeld van een ster, alles in goud. Het schild gedekt met een gouden kroon van vijf bladeren en gehouden door twee leeuwen van natuurlijke kleur. De gekroonde leeuw met dubbele staart is door de landsheren van Gelre in hun wapen gebruikt vanaf het moment (1339) dat zij tot hertog werden verheven. Nog steeds komt de leeuw voor in het provinciewapen en in de wapens van veel Gelderse en Limburgse steden (Noord-Limburg was destijds ook Gelders). Ook in het Limburgse provinciewapen staat de gekroonde dubbelstaartige leeuw. Veel steden voegden ter onderscheid iets van hen zelf toe. In het Hattems wapen is dat de ster tussen de staarten. De betekenis en herkomst van deze ster, die zeker al in de 15e eeuw werd gevoerd, is niet duidelijk. In 1816 is door onoplettendheid een van de twee staarten van de leeuw weggelaten in het wapendiploma dat toen aan Hattem werd verleend. Bij het koninklijk besluit van 25 november 1991 is dat weer rechtgezet.
Vlag van Hattem
Vijf banen van blauw en geel in de verhouding 1:1:4:1:1, met op de middelste baan een gele mispelbloem. Verhouding hoogte:lengte vlag = 2:3. Er is gebruikgemaakt van de kleuren van het Gelders wapen die ook terug zijn te vinden in het stadswapen. Mispelbloem: de wapenfiguur uit het oudste Gelderse wapen. Raadsbesluit d.d. 22-02-1971.
Politiek Gemeenteraad thumb|Stadhuis van Hattem
De gemeenteraad van Hattem bestaat uit 15 zetels. Hieronder de behaalde zetels per partij bij de gemeenteraadsverkiezingen sinds 1994:
+Uitslagen gemeenteraadsverkiezingenPartij199419982002200620102014201820222026 HattemCentraal - - - - - - - 4* 3 ChristenUnie (tot 2002: RPF/GPV) 3 4 4 4 4 3 4 4 3 Algemeen Belang - - - - - - - - 2 GroenLinks-PvdA (tot 2022: PvdA) 4 4 5 6 4 2 3 3 2 CDA 4 4 4 3 3 4 4 2 2 VVD 2 2 2 2 3 3 2* 1 2 D66 2 1 1 - 1 3 2 1 1Totaal131515151515151515
* Tot en met 10 mei 2021 behoorden de leden van de fractie Hattem Centraal tot de lokale VVD. Na de verkiezingen van 2022 had Hattem Centraal vier zetels. In datzelfde jaar besloot een van deze raadsleden om zelfstandig verder te gaan.
College van B en W Het college van burgemeester en wethouders wordt voor de periode 2022-2026 gevormd door de burgemeester en drie wethouders. De wethouders zijn voorgedragen vanuit de coalitie die bestaat uit de ChristenUnie, PvdA/GroenLinks en D66.
Marleen Sanderse (CDA) is sinds 2020 burgemeester van Hattem.
Aangrenzende gemeenten
Bezienswaardigheden thumb|Hattem, Dijkpoort Anton Pieck Museum Voerman Stadsmuseum Hattem Nederlands Bakkerijmuseum Dijkpoort Restanten Dikke Tinne Molen De Fortuin De Grote of Andreaskerk Het Stadhuis van Hattem Lijst van beelden in Hattem Een groot deel van de oude stadsmuur, stadsgracht en stadstuinen Landhuis en landgoed Molecaten, Watermolen van Molecaten en het voormalige Spieker, Spijker Watervliet
Monumenten Een deel van Hattem is een beschermd stadsgezicht. Zie ook: Lijst van rijksmonumenten in Hattem Lijst van gemeentelijke monumenten in Hattem Lijst van oorlogsmonumenten in Hattem
Hezenberg In Hattem bevindt zich, in een gebouw uit 1851 (gemeentelijk monument), het oecumenisch-christelijk centrum De Hezenberg, opgericht in 1946. De Hezenberg is een centrum voor klinische en ambulante GGZ (geestelijke gezondheidszorg), pastoraat en retraite. De Hezenberg is ontstaan vanuit de Möttlinger-beweging. Hedendaagse inspiratie vindt men in de oecumenische gemeenschappen van Taizé en Iona.
Historische verenigingen Stichting Stadskern Hattem Vereniging Heemkunde Hattem
Hattemer volkslied Dit lied is gedicht door W. Coster, kort voor de feesten van “Hattem 650 jaar stad” in 1949. Op alle scholen heeft Coster het toen met de kinderen ingestudeerd. De melodie is van L. Kwakkel, de muziek van K. Rouw.
Recreatie Golfbaan en een golfcentrum Outdoorsporten (kano)tochten Voetbal Hockey Tennis Tafeltennis Fiets- en mountainbikegelegenheden Zwembad IJsbaan en diverse speeltuinen in de wijken Haven Bowlingbanen Oldtimerdag Chocoladefestival Dikke Tinne festival Kunstmarkt Hattem
Sport Tafeltennisvereniging Bultman/Smash '70; sinds 2008 gepromoveerd naar de eredivisie. De Hattemse Mixed Hockey Club Volleybalvereniging HVV Hattem Voetbalvereniging VV Hattem Voetbalvereniging SV Hatto Heim Tourclub Hattem TC Hattem Gymvereniging Hanze Gym Zwemsportvereniging Z&PC Hatto Heim Golfvereniging DutchGolf Hattem Golfvereniging Hattemse Golf & Country Club Tennis- en padelclub T.P.C Hattem; sinds oktober 2019 beschikt de club naast acht tennisbanen ook over twee banen om padel te spelen.
Muziek Christelijke Muziekvereniging Hattem (CMH) Fanfarekorps 'Ons Genoegen' Muziekvereniging "Ontwaakt" Christelijk Mannenkoor Hattem (DEV) Hattems Mannenkoor
Geboren in Hattem Claus van de Werve (±1380-1439), beeldhouwer Jan III van Egmont (1438-1516), stadhouder van Holland, Zeeland en West-Friesland Jacob ten Starte (±1480-1534), eerste drost van Bredevoort Hendrik Gerrit van Raan (1751-1821), bouwmeester Herman Willem Daendels (1762-1818), patriot, militair en gouverneur-generaal van Nederlands-Indië (1808-1811) Johan Cateau van Rosevelt (1823-1891), cartograaf en bestuurder van de kolonie Suriname Anthony Brummelkamp jr. (1839-1919), predikant, politicus en journalist Jan Voerman jr. (1890-1976), lithograaf Clare Lennart (1899-1972), schrijfster Heertjen Ubbo Bouwman (1901-1961), politicus Willem Jacob van Stockum (1910-1944), theoretisch natuurkundige Dries Zielhuis (1916-2007), burgemeester Wim de Ruiter (1951), wielrenner Ellen Spijkstra (1957), keramist en fotograaf Doret Tigchelaar-van Oene (1960), politica en burgemeester Martin Wijnen (1966), luitenant-generaal Jan van Raalte (1968), voetbalcoach Brigit Toebes (1969-2026), hoogleraar gezondheidsrecht Ellen Kuipers (1971), hockeyinternational Margje Fikse (1975), televisiepresentatrice en -verslaggeefster Martijn Muijs (1982), radio-dj Kay Velda (1990), voetballer Jasmijn Dijsselhof (2001), voetbalster Floris Middendorp (2001), hockeyinternational
Bekende (oud-)inwoners Catharina van Beieren (1361-1400), hertogin van Gelre Jan II van Wassenaer (1483-1523), krijgsheer en burggraaf van Leiden Aalt Gerritsz van Dijkhuizen (1788-1864), predikant Frederic Adolph Hoefer (1850-1938), militair en historicus Meijer de Haan (1852-1895), kunstschilder Jan Voerman (1857-1941), kunstschilder Walter MacEwen (1860-1943), kunstschilder Paul Rink (1861-1903), kunstschilder Jan Verkade (1868-1946), kunstschilder Lucas Drewes (1870-1969), architect Gerrit Haverkamp (1872-1926), kunstschilder Cornelis Vreedenburgh (1880-1946), kunstschilder Derk Bartels (1883-1937), burgemeester Greet Hofmans (1894-1968), alternatieve genezeres en handoplegster Bé Thoden van Velzen (1903-1984), beeldhouwer Johan Zwanikken (1908-1985), politicus Beb Bakhuijs (1909-1982), voetballer Sybren van Tuinen (1913-1993), politicus Walraven van Heeckeren van Molecaten (1914-2001), particulier secretaris van koningin Juliana der Nederlanden Loe de Jong (1914-2005), historicus en journalist Frank de Graaff (1918-1993), theoloog Winnie Arendsen de Wolff (1919-1987), Engelandvaarder Chris van Oosterzee (1922-1989), verzetsstrijder en Engelandvaarder Peter Pennink (1924-2007), architect Henri Wassenbergh (1924-2014), jurist Jan Fiechter (1942-2022), voetballer Robert Long (1943-2006), zanger, schrijver, componist, cabaretier en radio- en televisiepresentator Martijn Koning (1978), cabaretier
Literatuur De Geschiedenis van de stad Hattem, naar gegevens van Hoefer, Slichtenhorst, Nijhoff, Sloet, Westrate en anderen. Naverteld en toegelicht door Dr. M. Sypkens Smit, Stichter en Oud-Conversator van het Museum Dijkpoort te Hattem. Uitgegeven in het jaar 1964 door Drukkerij Schipper Hattem.