Gulpen-Wittem () is een gemeente in het zuiden van Nederlands-Limburg. De gemeente heeft een oppervlakte van 73,38 km² (waarvan 0,17 km² water) en telt inwoners (, bron: CBS). De gemeente is in 1999 ontstaan door samenvoeging van de gemeenten Gulpen en Wittem.
Geografie
Geologie en landschap De gemeente Gulpen-Wittem ligt in het Zuid-Limburgse Heuvelland en heeft met haar glooiende landschap een voor Nederland uniek landschap. Nabij het dorp Gulpen stromen de riviertjes de Gulp en de Eyserbeek in de Geul. De Selzerbeek vloeit al eerder samen met de Geul. Deze riviertjes hebben brede beekdalen gevormd. Aan weerszijden daarvan liggen binnen Gulpen-Wittem de volgende plateaus: het Plateau van Margraten, het Plateau van Crapoel, het Plateau van Ubachsberg en een uitloper van het Plateau van Bocholtz.
Topografie In de gemeente Gulpen-Wittem bevindt zich de meest zuidelijke plek (van het Europese deel) van Nederland, namelijk ter hoogte van grenspaal 12 tussen Sippenaeken en het kasteel van Beusdael. Weliswaar bevindt het zuidelijkste kerkdorp zich in de gemeente Eijsden-Margraten, maar de zuidelijkste plaats is de buurtschap Klein-Kullen ten zuiden van Epen. Gulpen-Wittem is een van de vier gemeenten in Nederland die zowel aan België als aan Duitsland grenzen.Bij het Kolmonderbosch ten oosten van Nijswiller grenst de gemeente over een lengte van enkele honderden meters aan de Städteregion Aachen. De andere gemeenten zijn Vaals, Sittard-Geleen en Echt-Susteren. Het is de enige Nederlandse gemeente die tegelijk aan Duitsland, Vlaanderen en Wallonië grenst.
Kernen thumb|Landelijk Hurpesch De gemeente Gulpen-Wittem telt 10 dorpen (met meer dan 300 inwoners) en 12 gehuchten (tussen 50 en 300 inwoners).
Dorpen en gehuchten Aantal inwoners per woonkern op 1 januari 2010 (aantal inwoners gemarkeerd met * op ): Nederlandse naamLimburgse naamAantalGulpenGullepe*WijlreWielder*MechelenMechele*EysEes*EpenIeëpe*Partij-WittemPartei-Wittem750NijswillerNieswiller720ReijmerstokRimmesjtók*SlenakenSjlennich*WahlwillerWilder400EtenakenEëtenake270EuveremÖäverem245SchweibergSjweeberig215IngberIngber*StokhemSjtókkem175HeijenrathHeieret*TrintelenDringsele150EperheideDe Ieëperhei135HilleshagenHilleshage105ElkenradeElkerao*EyserheideEzerhei75BeutenakenBäötenake*(Bron: CBS)
Buurtschappen Naast deze officiële kernen telt de gemeente een dertigtal buurtschappen: Beertsenhoven, Berghem, Berghof, Billinghuizen, Bissen, Bommerig, Broek, Cartils, Crapoel, Dal, Diependal, Dijk, Elzet, Gracht Burggraaf, Helle, Höfke, Hurpesch, De Hut, Kapolder, Kleeberg, Kosberg, Kuttingen, Landsrade, Overeys, Overgeul, Pesaken, De Piepert, Plaat, Sinselbeek, Terpoorten, Terziet en Waterop.
Geschiedenis
Het grondgebied van de gemeente Gulpen-Wittem is al heel lang bewoond. In de Vijlenerbossen zijn ca. 7000 jaar oude grafheuvels gevonden uit de tijd van de Bandkeramische cultuur (zie Grafheuvels Vijlenerbos). Het gebied was in de Romeinse tijd zeker al in cultuur gebracht, hoewel sporen van Romeinse aanwezigheid tamelijk zeldzaam zijn.Volgens de archeologe Karen Jeneson was geheel Zuid-Limburg in cultuur gebracht, ook de hoger gelegen gebieden. Zie ook Ubachs, p.25. De Oude Akerweg - van oorsprong een Romeinse heerweg die van Maastricht naar Aken voerde - liep waarschijnlijk vanaf Scheulder via de onverharde Beversbergweg naar de Dorpsstraat in het centrum van Gulpen en vandaar via de Deken Schneiderstraat, Pinckersweg en de Gulperbergweg over de Gulperberg, en daarna afdalend via de Bergweg aansluitend op de Akerweg bij Partij en vandaar via de Gulkoelerweg naar Hilleshagen, waar de weg het tracé van de huidige Hilleshagerweg volgde naar Vijlen. Na de Romeinse tijd raakten grote delen van het in cultuur gebrachte land opnieuw bebost. In de vroege middeleeuwen werden voornamelijk de lager gelegen gebieden ontgonnen; in de periode 1000-1300 volgde de rest, ook de hoger gelegen plateaus.
In de late Middeleeuwen ontstonden in het gebied van het huidige Zuid-Limburg en het noorden van de provincie Luik het zogenaamde Land van 's-Hertogenrade, Land van Valkenburg en Land van Dalhem, elk weer samengesteld uit kleine heerlijkheden.De paragraaf geschiedenis is vanaf dit punt tot de gemeentelijke herindeling herschreven op basis van recente literatuur: Schaapveld (2017) en (2021), en Wijnberg (2019). . Na de Limburgse Successieoorlog (1283-1288) kwamen het Hertogdom Limburg en het Land van ’s-Hertogenrade aan de hertog van Brabant, in de veertiende eeuw ook het Land van Valkenburg en het Land van Dalhem. De drie Landen van ’s-Hertogenrade, Valkenburg en Dalhem stonden samen bekend als de Landen van Overmaas, omdat zij vanuit Brabant gezien aan de overzijde (de oostelijke zijde) van de Maas lagen. Het Hertogdom Brabant, het Hertogdom Limburg en de Landen van Overmaas werden in de vijftiende eeuw onderdeel van de Bourgondische Nederlanden en vervolgens Habsburgse Nederlanden. Tussen de drie Landen van Overmaas lagen enkele heerlijkheden waarvan de soevereiniteit lang betwist was maar die zich na de zestiende eeuw als ‘vrije Rijksheerlijkheden’ onderdeel beschouwden van het Heilige Roomse Rijk.
Van het gebied van de huidige gemeente Gulpen-Wittem behoorde de heerlijkheid Gulpen en omgeving tot het Land van ’s-Hertogenrade en dus tot de Nederlanden, maar waren de heerlijkheden Wijlre, Wittem (met Eys, Mechelen, Epen, Wahlwiller en Nijswiller) en Slenaken Rijksheerlijkheden.
Na afloop van de Tachtigjarige Oorlog (1648) kwamen Spanje en de Republiek in het Partagetraktaat van 1661 een verdeling van de Landen van Overmaas overeen. Het Staatse deel van het Land van ’s-Hertogenrade bevatte Gulpen, Margraten en Vaals. De Rijksheerlijkheden Wijlre, Wittem en Slenaken waren niet bij de verdeling betrokken en bleven ‘Duits’. In 1732 wist de heer van Wittem, , de heerlijkheid Wittem tot Rijksgraafschap te verheffen. Hij verwierf ook de heerlijke rechten van Gulpen en Slenaken, maar zijn zoon wist die niet te behouden.
De situatie in Gulpen, Wittem, Wijlre en Slenaken bleef bestaan tot de inlijving van de Zuidelijke Nederlanden, inclusief de Landen van Overmaas, bij de Franse Republiek in 1795. Het grootste deel van het gebied van de huidige provincies Nederlands- en Belgisch Limburg werd een nieuw Frans departement: Nedermaas (Meuse-Inférieure). Gulpen, Wijlre, Wittem en Slenaken werden communes (gemeenten) in het kanton Wittem, dat verder ook Margraten en Vaals omvatte. In 1802 werd het kanton uitgebreid met de communes Schin op Geul, Oud-Valkenburg, Strucht, Noorbeek en Mheer en heette toen kanton Gulpen, met Gulpen als hoofdplaats.
Vanaf 1815 werd het gebied als onderdeel van de provincie Limburg deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Na de onafhankelijkheidsverklaring van België in 1830 behoorde dit deel van Limburg van 1830 tot 1839 officieel bij het koninkrijk België. Gulpen, Wijlre, Wittem en Slenaken vormden in de 19e en 20e eeuw zelfstandige gemeenten.
Bij de gemeentelijke herindeling van 1 januari 1982 werd de voormalige gemeente Wijlre bij Gulpen gevoegd en de voormalige gemeente Slenaken bij Wittem. De huidige gemeente is op 1 januari 1999 ontstaan uit de samenvoeging van de voormalige gemeenten Gulpen en Wittem. De twee fuserende gemeenten waren ongeveer even groot qua inwonertal (ca. 8000). Het gemeentehuis werd echter gevestigd in Gulpen, de grootste kern, in een voormalig kloostergebouw.
Zie voor verdere informatie de geschiedenisparagrafen in de afzonderlijke artikelen over de dorpen binnen de gemeente.
Erfgoed, bezienswaardigheden
Beschermde dorpsgezichten In Gulpen-Wittem zijn door het Rijk een viertal beschermde dorpsgezichten aangewezen. Gulpen-Wittem is echter ook een van de weinige gemeenten in Nederland waar de beschermde status van een dorpsgezicht (voormalig rijksbeschermd gezicht Höfke / Schweiberg Westelijk Deel) in verband met ernstige aantasting naderhand is ingetrokken.
Rijksmonumenten De gemeente Gulpen-Wittem telt 289 rijksmonumenten, waarmee het qua aantal monumenten de 4e gemeente in Limburg is.
Kerken en kloosters De grotere dorpen in de gemeente hebben alle een eigen kerkgebouw, die allemaal de status van rijksmonument hebben. Sint-Petruskerk te Gulpen, grote neoromaanse kerk uit 1924 naar ontwerp van Caspar Franssen. Sint-Gertrudiskerk te Wijlre, neoclassicistisch gebouw uit 1835, later sterk uitgebreid. Sint-Agathakerk te Eys, barokkerk van J.C. Schlaun en J.J. Couven uit 1734. Sint-Cunibertuskerk te Wahlwiller, romaans zaalkerkje, dat in de 17e eeuw werd verhoogd; koor uit 1936. Sint-Dionysiuskerk te Nijswiller, romaans zaalkerkje, in 1905 door Pierre Cuypers vergroot en sterk gewijzigd. Sint-Jan de Doperkerk te Mechelen, oorspronkelijk neoclassicistische zaalkerk van Mathias Soiron uit 1810, later sterk gewijzigd en uitgebreid. Sint Paulusbekering te Epen, eenvoudige waterstaatskerk uit 1840. Franciscus van Assisikerk te Reijmerstok Sint-Remigiuskerk te Slenaken, eenvoudige barokkerk uit 1793. Daarnaast staat er in Gulpen nog de oude rijksmonumentale kerktoren van Gulpen, een restant van de vroegere, romaanse dorpskerk. Ook in Gulpen bevindt zich de moderne Toeristenkerk van de Protestantse gemeente, waarvan slechts het Müller-orgel uit 1846 bescherming geniet onder de Monumentenwet. De Toeristenkerk vervangt het Leopoldskerkje dat in Gulpen gestaan heeft.
In de gemeente zijn enkele kloostercomplexen gelegen: Redemptoristenklooster te Wittem, een van oorsprong 18e-eeuws klooster, dat in de 19e en 20e eeuw sterk is gewijzigd. Redemptoristinnenklooster Mariëndaal te Partij, gebouwd midden 19e eeuw. Voormalig klooster te Gulpen, ontworpen door Alphons Boosten in 1932, in gebruik als gemeentehuis. Voormalig zustersklooster aan de Hilleshagerweg 7 in Mechelen, klooster uit 1937; verbouwd tot appartementencomplex. Klooster Maria ter Engelen in Mechelen, nonnenklooster uit 1978, in 2013 gesloten. Arnold Janssenklooster in Wahlwiller, nonnenklooster uit 1950. In Epen bevindt zich in een idyllische omgeving tevens de buitensociëteit Emmaüs uit 1905 van de paters redemptoristen uit Wittem. Verder zijn er verspreid over de gemeente vele wegkapelletjes en veldkruizen te vinden. Bekend is ook het grote Mariabeeld op een zuil boven op de Gulperberg.
Kastelen thumb|Kasteel Goedenraad in het dal van de Eyserbeek De gemeente Gulpen-Wittem telt een zestal kastelen en landhuizen: Kasteel Neubourg te Gulpen, een van oorsprong een middeleeuwse burcht, in de 18e eeuw verbouwd tot barok lustslot, in de 19e eeuw verder uitgebouwd. Kasteel Wittem, het middeleeuwse kasteel van de heren van Wittem, deels 15e-eeuws, thans in gebruik als hotel-restaurant. Kasteel Wijlre en Kasteel Cartils te Wijlre, twee van oorsprong middeleeuwse kastelen, in de 17e eeuw verbouwd in de stijl van de Maaslandse renaissance; Cartils werd eind 19e eeuw sterk gewijzigd. Kasteel Goedenraad in Eys, een middeleeuwse kasteel dat in de late 18e eeuw werd verbouwd tot landhuis. Kasteel Nijswiller te Nijswiller, een van oorsprong middeleeuws kasteel, dat door talloze verbouwingen en moderniseringen veel van zijn authenticiteit is verloren. Kasteel Neubourg is de "nieuwe burcht". Ten noorden van Gulpen ligt de abschnittsmotte Gracht Burggraaf, de "oude burcht" van Gulpen. Bij Eys ligt de motte Eys op de Boerenberg. Van het Kasteel Groenendaal in Billinghuizen is nog slechts de kasteelhoeve over. Het Kasteel Karsveld in Waterop is in feite een herenhuis uit ca. 1900 met enkele oudere restanten.
Boerderijen In alle dorpen en gehuchten van de gemeente zijn monumentale carréhoeves en vakwerkboerderijen te vinden. Inpossante hoeves zijn bijvoorbeeld De Wijngaard in Gulpen, Hoeve De Bek, tussen Gulpen en Partij gelegen, de Puthof in Reijmerstok, de Berghoven in Berghof bij Wijlre, de Etenakerhof in Etenaken en het Eperhuis en Hoeve Vernelsberg in Epen.
Fabrieksgebouwen en molens