Mona Lisa (Italiaans: La Gioconda, Frans: La Joconde) is een schilderij van Leonardo da Vinci, dat hij waarschijnlijk tussen 1503 en 1506 vervaardigde.Frank Zöllner Leonardo da Vinci's Portraits: Ginevra de' Benci, Cecilia Gallerani, La Belle Ferronière, and Mona Lisa. Originele publicatie: Rafael i jego spadkobiercy. Portret klasyczny w sztuce nowozytnej Europy ; materialy ses-ji naukowej, 24 - 25 X 2002. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2003 (Sztuka i kultura, Bd. 4), S. 157-183. Het hangt in het Musée du Louvre in Parijs.
Het is het portret van een glimlachende dame, waarschijnlijk Lisa Gherardini of voluit Lisa di Antonmaria Gherardini di Montagliari. Zij was de derde echtgenote van Francesco del Giocondo, die waarschijnlijk de opdracht gaf voor het schilderij. De gebruikte techniek is olieverf op paneel (populierenhout). Het behoort tot de weinige werken waarvan men zeker is dat het van de hand van Leonardo zelf is. De Mona Lisa ontvangt als een van de beroemdste kunstwerken ter wereldMilena Magnano, Leonardo, collana I Geni dell'arte, Mondadori Arte, Milano 2007, p. 116. ongeveer 20.000 bezoekers per dag.Dieulevin, commissaris van de tentoonstelling over de heilige Anna van Leonardo da Vinci in 2012, gepubliceerd in een artikel van 26/0/2012 in France-Soir ; geraadpleegd op 26/12/2012.
Naam In de meeste Romaanse talen wordt het schilderij ‘La Gioconda’ genoemd. Dit betekent in het Italiaans ‘de echtgenote van il Giocondo’, dat wil zeggen Francesco di Bartolomeo di Zanobi del Giocondo, een Florentijnse zijdehandelaar. In het Frans is dit ‘La Joconde’ geworden.
In de meeste andere talen wordt de naam Mona Lisa gebruikt, naar de omschrijving waarmee Giorgio Vasari de geportretteerde aanduidt in zijn boek Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori italiani (1550).Le vite de piu eccellenti architetti, pittori et scultori italiani op Google Books, hier in een editie uit 1618 Dit betekent letterlijk Mevrouw Lisa, waarbij Mona afgeleid is van Monna. Monna of Mona is een samentrekking van madonna, wat meer algemeen 'mevrouw' of 'mijne vrouwe' betekent en verwijst naar een beleefde aanspeektitel. De gebruikelijke samentrekking mona (met één -n-) wordt plaatselijk soms ervaren als incorrect, in Italië zegt men dan ook Monna, niet Mona.
Beschrijving (iconografie) De Mona Lisa is het portret van een jonge vrouw met op de achtergrond een berglandschap. Ze zit op een loggia, gesuggereerd door het muurtje achter haar en de fragmentarische kolommen in de beeldrand, in een stoel waarvan de armleuning parallel aan het beeldvlak loopt en als het ware een afsluiting vormt tussen het model en de waarnemer. Haar torso staat schuin ten opzichte van het beeldvlak, maar haar gezicht is naar het beeldvlak gekeerd en ze kijkt de waarnemer aan. Ze draagt donkere kleding en over het haar een doorzichtige zwarte sluier. Die sluier werd dikwijls gezien als een symbool van rouw, maar anderen zeggen dat een dergelijke sluier ook gezien kan worden als een symbool van deugdzaamheid.Cécile Scailliérez, Portrait of Lisa Gherardini, wife of Francesco del Giocondo, known as the Mona Lisa. Haar handen liggen gekruist op de leuning van de armstoel en ze lijkt klaar om een kindje in haar armen te dragen. De dame heeft geen wenkbrauwen of wimpers, maar in 2007 kon Pascal Cotte uit hogeresolutiescans afleiden dat wenkbrauwen en wimpers origineel aanwezig waren maar mettertijd waren uitgewist, misschien bij vroegere restauraties van het schilderij.Richard Holt, "Solved: Why Mona Lisa doesn't have eyebrows". London: Telegraph. 22 oktober 2007, geraadpleegd op 28 december 2012. De kopie die bijna gelijktijdig werd gemaakt en die bewaard wordt in het Prado in Madrid heeft wel wenkbrauwen. Opmerkelijk aan het schilderij is ook de breuk in de horizonlijn van de achtergrond.
Techniek Het schilderij was vernieuwend voor zijn tijd, niet alleen door de voorstelling en de positie van het model, maar ook door de techniek. De frontale afbeelding was weinig gebruikelijk voor portretten, maar werd wel veel gebruikt bij afbeeldingen van Onze Lieve Vrouw. Technieken zoals de voorstelling van het model voor een landschap in een architecturale omlijsting werden al gebruikt door de Vlaamse Primitieven in de tweede helft van de 15e eeuw, onder wie Hans Memling, maar de ruimtelijke samenhang, de monumentaliteit en het evenwicht in de compositie waren nieuw.
De achtergrond en de donkere partijen rond het oplichtende gezicht brengen het model duidelijk naar de voorgrond en vestigen de aandacht op haar gezicht dat sereen en natuurlijk is afgebeeld. Leonardo da Vinci is de eerste die het portret zo als het ware een ziel heeft gegeven.
Leonardo da Vinci gebruikte voor de Mona Lisa de sfumatotechniek waarbij de omtrekken van het onderwerp niet worden afgelijnd, maar wazig en onscherp worden gemaakt door verschillende dunne lagen verf over elkaar heen aan te brengen. Deze techniek werd onder meer gebruikt voor de ogen en de mondhoeken. Er zijn ook geen penseelstreken te zien.
De glimlach De glimlach van de Mona Lisa is het handelsmerk geworden van het schilderij zoals de hermelijn (eigenlijk een witte fret) dat is voor dat andere beroemde schilderij van Leonardo De dame met de hermelijn, het portret van Cecilia Gallerani. Men had het schilderij dus evengoed De dame met de glimlach kunnen noemen. Leonardo lijkt van dit idee van blij zijn, van gelukkig zijn, het centrale thema van zijn schilderij te hebben gemaakt; ook al is het dan geen uitbundig vrolijk zijn, de dame lijkt alleszins tevreden en gelukkig. Over de glimlach zijn tientallen theorieën geponeerd. Deze gaan van de glimlach van een gelukkige zwangere vrouw tot een symptoom van de meest diverse ziektes. Software die emoties zou herkennen op basis van de gezichtsuitdrukking herkende er voor 83% geluk in.Software decodes Mona Lisa's enigmatic smile, in New Scientist, no 2530, 17 december 2005, p. 25
Het landschap Volgens recent onderzoekRosetta Borchia and Olivia Nesci, Codice P. Atlante illustrato del reale paesaggio della Gioconda, Mondadori Electa, 2012, . van Olivia Nesci, hoogleraar in de geomorfologie aan de universiteit van Urbino, dat werd gepresenteerd op de 8e Internationale Conferentie van Geomorfologie die plaatsvond in Parijs in augustus 2013, zouden er opmerkelijke overeenkomsten zijn tussen de landschappen op het schilderij en sommige reële landschappen in de regio Montefeltro gezien van op de hoogte van Valmarecchia. Merk op dat rond de identificatie van het landschap nog andere theorieën werden voorgesteld, onder meer door de historica Carla Glori, Carla Glori, Ugo Cappello, Enigma Leonardo: decifrazioni e scoperte, 2010, Cappello Edizioni, . die de brug in het landschap situeert in de heuvels ten zuiden van Piacenza. Maar ook de Burianobrug bij Arezzo werd vroeger al genoemd door Carlo Starnazzi en dit werd verder uitgewerkt door de Canadese kunsthistoricus Donato Pezutto.The Mona Lisas mystery solved ? Dus ook over het landschap op de achtergrond van de Mona Lisa is het laatste woord nog niet gezegd. De hypothese van Borchia en Nesci zal daarom zeker nog verder moeten worden onderzocht.
De meeste kunsthistorici zijn nog altijd van mening dat het landschap achter de raadselachtige dame niet realistisch is of geen geïdealiseerd realistisch landschap voorstelt. Het bevat de klassieke elementen, de rivier, de bergen, de vlakte en een brug die Leonardo heeft samengevoegd tot een ideaal landschap.
Het model Lisa Gherardini Giorgio Vasari, de Italiaanse kunstschilder en kunstcriticus rapporteerde woordelijk dat Leonardo da Vinci van Francesco del Giocondo de opdracht kreeg een portret te maken van Mona Lisa, zijn echtgenote:Giorgio Vasari, Le Vite de' più eccellenti architetti, pittori, et scultori italiani, da Cimabue insino a' tempi nostri, naar de druk door Lorenzo Torrentino, Firenze 1550, heruitgave verzorgd door Luciano Bellosi en Aldi Rossi Turijn 1986, p. 555-556. In vrije vertaling luidt dit: Maar er is ook een vroegere referentie naar het werk door Antonio de Beatis in een rapport over een bezoek door kardinaal Louis van Aragon aan Leonardo da Vinci in augustus 1517 toen die verbleef op het landhuis van Cloux (actueel het kasteel van Clos Lucé bij Amboise. Beatis beschrijft dat de schilder drie werken toonde aan de kardinaal, een portret van een zekere Florentijnse dame naar het leven geschilderd in opdracht van Giuliano de' Medici ten tijde van diens machtsovername in Florence in 1512, een Johannes de Doper en een tafereel met de heilige maagd, het Kind Jezus en de Heilige Anna. De beide andere werken bevinden zich heden ten dage in het Louvre en het is dus waarschijnlijk dat Antonio de Beatis de Mona Lisa zag.Kenneth Clark, Kenneth, "Mona Lisa" in The Burlington Magazine 115 (840) maart 1973, p. 144–151.L. Pastor, Die Reise des Kardinals Luigi d'Aragon durch Deutschland, die Niederlande, Frankreich und Oberitalien, 1517-1518, beschrieben von Antonio de Beatis, Freiburg , p. 143-144
Een inventaris van de bezittingen van Salai bij zijn overlijden in 1525 bevat onder meer een lijst van schilderijen die in het bezit waren van Salai.Janice Shell, Grazioso Sironi, Salai and Leonardo's Legacy, p. 99. Daarin wordt een schilderij benoemd met de titel La Joconda (eigenlijk La Honda). Het is niet zeker of het over een kopie gaat of over het origineel (of over een ander schilderij), maar het bevestigt alleszins de naam die ca. 25 jaar later door Vasari gebruikt werd.
miniatuur|Notitie van Agostino Vespucci In 2005 ontdekte Armin Schlechter, directeur van de Universiteitsbibliotheek van Heidelberg, in een vroege druk van de Epistolae ad familiares van Cicero (signatuur D 7620 qt. INC) een handgeschreven notitie van de Florentijnse diplomaat Agostino Vespucci over de antieke schilder Apelles die in de tekst genoemd werd. Deze notitie in de marge werd geschreven in oktober 1503 en getuigt ervan dat Leonardo op dat moment aan een portret van Lisa del Giocondo werkte of gewerkt had.Persmededeling van de Universiteit van Heidelberg Mona Lisa – Heidelberger Fund klärt Identität
De Latijnse tekst van deze notitie luidde: De vrije vertaling:
Niet alleen bevestigt deze tekst wat Vasari schreef, hij laat ook een vrij precieze datering van het werk toe. Niettemin blijven sommige onderzoekers aan de identiteit van het model twijfelen. Ze zeggen dat Vasari en voor hem Agostino Vespucci weliswaar schreven dat Da Vinci een portret van Lisa Gherardini maakte, maar dat er geen informatie is die toelaat dit portret te identificeren als de Mona Lisa van het Louvre.
Andere hypothesen Ondanks de vrij duidelijke aanwijzingen dat het om Lisa Gherardini gaat, een hypothese die ondertussen door het merendeel van de historici wordt aangenomen, zijn er nog steeds theorieën die het model vereenzelvigen met andere personen, onder wie: Isabella van NapelsMaike Vogt-Luerssen: Wer ist Mona Lisa? Norderstedt, Germany: Books on Demand 2003, . Pacifica Brandani, de moeder van Ippolito de' Medici, bastaardzoon van Giuliano de' MediciMona Lisa zeigt nicht Mona Lisa Cecilia GalleraniBruce Johnston, "Riddle of Mona Lisa is finally solved: she was the mother of five". The Daily Telegraph (UK). 11 oktober 2007. Geraadpleegd op 30 december 2012. (De dame met de hermelijn) Costanza d'Avalos, hertogin van FrancavillaWilson, Colin (2000). The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved. Carroll & Graf Publishers. , p. 364-366. Isabella d'Este Catherina SforzaMagdalena Soest: Caterina Sforza ist Mona Lisa. Die Geschichte einer Entdeckung. Deutscher Wissenschafts-Verlag, 2011, Isabella GualandaC. Pedretti, Leonardo. A Study in Chronology and Style, London 1973, p. 136-137C. Vecce, 'La Gualanda', Achademia Leonardo Vinci. Journal of Leonardo Studies, 3, 1990, p. 51-72.