thumb|Topografische kaart van de voormalige gemeente Vianen (december 2016) miniatuur|De Voorstraat in Vianen thumb|Lekpoort (15e eeuw) thumb|Stadsmuur en de Grote Kerk thumb|Stadhuis thumb|Grote Kerk Vianen () is een stad en voormalige gemeente in de gemeente Vijfheerenlanden, in de Nederlandse provincie Utrecht. Met ruim 16.500 inwoners (1 januari 2021) is Vianen naar inwonertal de op een na grootste woonplaats binnen de gemeente Vijfheerenlanden.
Geschiedenis
Zo'n 3400 jaar geleden waren de eerste nederzettingen in het dorp Vianen, maar het dorpje werd vaak geteisterd door overstromingen waardoor de bewoners steeds weer ergens anders gingen wonen. Rond het jaar 1000 na Christus kwamen er pas definitieve nederzettingen.
In 1336 gaf Willem van Duivenvoorde, de bouwheer van Vianen met zijn vrouw Heilwich van Vianen de eerste stadsrechten aan Vianen. Willem legde Vianen aan als vestingstad. De stad heeft verscheidene verdedigingswerken, zoals de stadsmuren en de Lekpoort. Met deze verdedigingswerken kon de bisschop van Utrecht onder druk worden gezet, waardoor Vianen een concurrentiepositie kreeg ten opzichte van Utrecht. De stad ligt op een strategisch belangrijke plaats aan de Lek. Nadat in 1122 de Kromme Rijn bij Wijk bij Duurstede was afgedamd, moesten schepen richting Utrecht Vianen passeren. Later was de stad een schakel in de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
De familie Brederode was belangrijk voor de historische ontwikkeling van Vianen. Ze maakten van Vianen een bloeiende stad, die tegelijkertijd ook een staat was. In 1414 werd Walraven I van Brederode door een huwelijk heer van Vianen. Het geslacht van Brederode bewoonde het kasteel Batestein. De familie van Brederode hoorde tot de voornaamste adel van Holland en speelde in de geschiedenis van Holland een belangrijke rol. In 1679 overleed Wolfert van Brederode, de laatste mannelijke afstammeling van de familie en de laatste heer van Brederode. De heerlijkheid van Vianen werd geërfd door het Duitse huis Lippe. Vianen was in die tijd nog een van de Republiek onafhankelijk deel van het Duitse Rijk. In 1696 ging het kasteel Batestein in vlammen op, de Hofpoort is het enige wat er nu nog van over is.
In 1725 werd Vianen gekocht door de Staten van Holland en West-Friesland voor een bedrag van 898.200 gulden.De Republiek Der Vereenigde Nederlanden in kaart en woord, pagina 33, via Google Books Ongeveer 70 jaar later, na het uitroepen van de Bataafse Republiek in 1795, werd Vianen deel van het gewest Holland.
De gemeente Vianen werd ingesteld in 1812, en maakte deel uit van de provincie Holland. De grondwetsherziening van 1840 splitste de provincie in twee en Vianen werd ingedeeld bij de nieuwe provincie, Zuid-Holland. Per 1 januari 1986 werden de gemeentes Everdingen en Hagestein bij Vianen gevoegd. Op 1 januari 2002 werd de gemeente ingedeeld bij de provincie Utrecht. Op 1 januari 2019 fuseerde Vianen met de naburige Zuid-Hollandse gemeenten Leerdam en Zederik tot een nieuwe gemeente Vijfheerenlanden die werd ingedeeld bij de provincie Utrecht; de ambtelijke organisaties van deze drie gemeenten waren reeds op 1 januari 2018 een samenwerking aangegaan.
Massagraf bij Blauwpoort Medio november 2020 werden bij graafwerkzaamheden aan de stadsgracht aan de Blauwpoort negen skeletten gevonden.Mysterie in Vianen: van wie zijn de negen opgegraven skeletten? ad.nl door: Maarten Venderbosch 20-11-2020; geraadpleegd: 16-02-2021 Na onderzoek werden meerdere skeletten gevonden en werd het al duidelijk dat er sprake was van een massagraf.Massagraf in Vianen groter dan gedacht: nu al 20 skeletten gevonden, waarschijnlijk volgen er nog tientallen ad.nl door: Roeland Franck 23-11-2020; geraadpleegd: 16-02-2021 In december 2020 waren 71 skeletten gevonden, later zouden er nog 10 extra skeletten worden gevonden. Uit onderzoek bleek dat er diverse beschadigingen zaten op de beenderen die deden denken aan krijgsgeweld.Massagraf Vianen blijkt met mogelijk honderd skeletten nog veel groter dan gedacht ad.nl door: Roeland Franck 01-12-2020; geraadpleegd: 16-02-2021Dit is waarom er volgens archeologen 71 mensen in het massagraf in Vianen liggen ad.nl door: Roeland Franck 14-12-2020; geraadpleegd: 16-02-2021 Onderzoekers riepen de hulp in van de British Geological Survey (BGS) voor isotopenonderzoek om na te gaan waar de mensen, aan wie de beenderen toebehoorden, zijn opgegroeid. De universiteit van Belfast heeft de koolstofdatering uitgevoerd om de ouderdom van de beenderen vast te stellen.Al 81 skeletten gevonden in mysterieus massagraf Vianen: Britse superonderzoekers schieten te hulp ad.nl door: Roeland Franck 12-01-2021; geraadpleegd: 16-02-2021 Hieruit bleek dat de beenderen toebehoren aan soldaten die zijn gesneuveld of gewond geraakt tijdens de Eerste Coalitieoorlog van 1792—1797, waarin zij zij aan zij vochten met het Staatse leger tegen de Fransen, vermoedelijk bij of kort na de verovering van Zaltbommel door Franse troepen onder aanvoering van luitenant-kolonel David Hendrik Chassé eind december 1794.
De plek waar ze zijn gevonden is een Brits veldhospitaal geweest. De beschadigingen die men op de beenderen heeft aangetroffen waren zaagsporen die wijzen op amputaties of postmortaal onderzoek zoals een autopsie. De gemeente Vijfheerenlanden stelde de Britse autoriteiten formeel in kennis van de vondst en de conclusies.Mysterie massagraf Vianen ontrafeld: 81 skeletten (met zaagsporen!) zijn van Britse soldaten die pijnlijke dood stierven ad.nl door: Maarten Venderbosch 16-02-2021; geraadpleegd: 16-02-2021
Door het snelle oprukken van de Franse eenheden over de door strenge vorst bevroren Maas en de inundaties van de Hollandse Waterlinie, werden de hospitalen van de coalitietroepen steeds verder naar het noorden gedreven. Uppelschoten noemt het Britse veldhospitaal te Vianen dat eind december moest worden verplaatst naar Amersfoort, alwaar op 30 december 1794 honderden gewonde soldaten werden ondergebracht in drie kerken. Overigens staat niet vast dat alle opgegraven skeletten van Britse soldaten waren; er streden ook Nederlanders, Hannoverianen, Hessen, Oostenrijkers en zelfs Fransen aan de zijde van de anti-Franse Coalitie.
Geografie Ligging De stad Vianen ligt aan de Lek in de Vijfheerenlanden en is uitgegroeid tot een belangrijke forensenplaats, met twee belangrijke Rijkswegen, de A2 en A27, die het gebied doorkruisen.
Wijken Vianen bestaat uit:
Wijken: Amaliastein Binnenstad Blankenborch Helsdingen De Hagen, waaronder de bomenbuurt, de vogelbuurt en de Vijfheerenlanden Zederik Hogeland Monnikenhof I ("molenbuurt"), II en III
Bedrijventerreinen: De Biezen De Hagen Gaasperwaard
Structuur De stad Vianen heeft een kenmerkende opbouw en structuur. Ze heeft al van oudsher een enigszins vierkante aanleg en een kenmerkend stratenpatroon, waaraan in de loop der tijd geen of weinig veranderingen zijn aangebracht.
De stad is gebouwd rond de haven en aangelegd als vestingstad, ter verdediging tegen vooral het naburige Utrecht. Kenmerkend zijn de stadsmuren, verdedigingswerken en kastelen.
Waar nu de Molenstraat is was voorheen de stadsmuur. Van de stadsmuur zijn nog stukken te zien in de stad. Op de muur staat een oud kanon met kogels. Op plattegronden is te zien dat achter de Molenstraat water ligt, wat kenmerkend is achter een stadsmuur.
Straatnamen De straatnamen in het oude centrum wijzen er op dat er een molen is en dat de stichters/oprichters erg belangrijk voor de stad waren en daarom ook straten naar hen vernoemd zijn.
In en bij de wijk Monnikenhof zijn alle straten vernoemd naar monniken, bijvoorbeeld de Dominicushof.
In Vianen zijn er ook straten die de Langendijk en Kortendijk heten. Kennelijk waren er dijken op die plekken.
Ook aan de namen Kanaalweg, Havenweg en Brugstraat is af te leiden dat Vianen aan havens is ontstaan want veel namen daaromheen zijn daarvan afgeleid.
De Voorstraat diende als ‘centrale as’ bij de oprichting van Vianen met daarbij de Kerkstraat en Achterstraat.
Gebouwen Kasteel Batestein
De binnenstad van Vianen is omringd door een rechte buitenmuur. Op de muur staat een oud kanon met kogels. Binnen deze muren lag, bij het huidige Hofplein, kasteel Batestein, ooit een van de mooiste kastelen van Nederland. Een groot deel van het kasteel werd in 1696 voor een deel door brand verwoest en in de 19e eeuw werd het restant afgebroken. Alleen de Hofpoort en een pompje herinneren aan de lang vervlogen glorieuze dagen van dit machtige bouwwerk. Het kasteel werd bewoond door de familie Brederode.
Hervormde kerk Het tijdens de Reformatie tot hervormde kerk getransformeerde gebouw is oorspronkelijk gewijd aan Maria Hemelvaart, en is bekend als de Grote Kerk, De drie onderste delen van de toren stammen uit de 14e eeuw. De kerk is een combinatie van een kruiskerk en een hallenkerk in Haagse stijl, dat wil zeggen van de zijschepen aan de buitenzijde zijn voorzien van topgevels. In de kerk bevindt zich de graftombe van Reinoud III van Brederode (vader van Hendrik, de "Grote Geus") en zijn vrouw Philippote de la Marck. Het is een zogenaamde "dubbeldeks" transi-tombe, de enige van dit type in Nederland.
Katholieke kerk thumb|Onze-Lieve-Vrouw-ten-Hemelopnemingkerk In de oude buurt is bovendien een grote neogotische katholieke Kerk, de Onze-Lieve-Vrouw-ten-Hemelopnemingkerk. Deze kerk is ook een hallenkerk, waarbij de drie schepen ieder hun eigen dak hebben, het typische Vlaamse systeem.
Watertoren De vroegere verdedigingstoren van kasteel Batestein, de ‘Simpeltoren’, heeft in 1909 plaatsgemaakt voor de watertoren. Dit was de eerste toren in Nederland die een open draagconstructie in gewapend beton meekreeg. In 1909 werd deze watertoren gebouwd naar een revolutionair ontwerp van Roelof Kuipers.
Stadhuis Een ander opvallend monument is het Stadhuis. Het is rond 1425 gebouwd en in 1473 is het uitgebouwd. Rond 1960 zijn er verschillende wapens geplaatst van steden en families, onder andere die van Brederode.
Stedelijk Museum miniatuur|Stedelijk Museum Vianen aan de Voorstraat in Vianen Het Stedelijk Museum is gehuisvest in een uit de 17e eeuw daterende rooms-katholieke schuilkerk. De kerk heeft ongeveer 150 jaar lang als schuilkerk gefunctioneerd. In het museum is de historische collectie van Vianen en omgeving te zien met belangrijke thema's zoals waterbeheer, vrijheid en tolerantie. Hoogtepunt in de collectie is een serie portretten van het Huis Brederode die eeuwenlang in de regio de scepter zwaaide. Er zijn ook bodemvondsten te zien vanaf de Romeinse tot aan de napoleontische tijd. Naast de vaste presentatie zijn er tentoonstellingen hedendaagse kunst en lezingen over actuele thema's.
500px
Kaart van het oude centrum van Vianen, met vestinggracht.
Politiek De gemeenteraad van de voormalige gemeente Vianen bestond uit 17 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad vanaf 1998 t/m 2014. Zie actuele stand in de gemeente Vijfheerenlanden. + Gemeenteraadszetels Partij 1998 2002 2006 2010 2014 PvdA43422Platform Vianen-544-Lokaal Alert32322VVD32232CDA33223SGP21122ChristenUnie11112D66---13Stem van Vianen----1Overige1----Totaal1717171717
Monumenten In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten, een beschermd stadsgezicht en een oorlogsmonument, zie: Lijst van rijksmonumenten in Vianen (plaats) Lijst van rijksmonumenten in Vijfheerenlanden Rijksbeschermd gezicht Vianen Lijst van oorlogsmonumenten in Vianen
Immaterieel erfgoed De Paardenmarkt van Vianen is sinds 2013 erkend als Nederlands immaterieel erfgoed. Het evenement is geplaatst op de Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed in Nederland.