thumb|Het wapen van Woudenberg in de Hervormde Dorpskerk thumb|Het gemeentehuis thumb|Boerderij Klein Geerestein Woonhuis bij station|thumb
Woudenberg (; Nedersaksisch: Wombaarg) is een gemeente en dorp in de Nederlandse provincie Utrecht. De gemeente telt inwoners (, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 36,72 km². In de gemeente liggen verder nog de buurtschap Voskuilen en een deel van de buurtschap Moorst.
Geschiedenis
Ontginning De laatmiddeleeuwse ontginningen van het bosgebied Hengistcoto (Henschoten) en het Westerwoud rond het latere Woudenberg zijn met elkaar verbonden. De naamdelen en verwijzen beide naar een verhoging, terwijl Woud- duidt op moerasbos, zompig bos.
Henschoten, enkele kilometers ten westen van Woudenberg, kwam eerder tot ontwikkeling. In 1131 schonk het Sticht Utrecht het gebied aan de St. Laurensabdij te Oostbroek, bij De Bilt. In de kern van Hengistcoto bouwde de abdij een boerderij met omwalling, ter hoogte van het huidige kruispunt van de Zeisterweg (N224) en Doornseweg (N227). Kort daarna, in 1133, kochten de abdij en drie particulieren een gebied in het Westerwoud, maar dit bleef ruim een eeuw vrijwel onontwikkeld, tot 1240. Toen gaf de abdij, inmiddels de enige eigenaar, het gebied in erfpacht aan de edelman Philips van Rijningen uit Wijk bij Duurstede, om de circa vijfhonderd hectare moerassig land te ontginnen. Hij liet ontwateringssloten graven en kades opwerpen en er ontstond een doorgaande west-oostverbinding richting Scherpenzeel met kruisende ontginningsassen: Ekris, Weteringsedijk (Maarsbergseweg) en Griftdijk. Aansluitend op de ontginningswerken ontstond in het centrum van het Westerwoud de nederzetting Woudenberg.
Het ontginningsgebied werd begrensd door de lijn Zegheweg-Rumelaarseweg. Het gebied ten oosten hiervan hoorde onder Amerongen en was voor 1352 al in het bezit van Gijsbert van Abcoude. Zijn bezittingen in dit deel van het Sticht Utrecht sloten met de verwerving van de vijfhonderd hectare in 1352 nu naadloos op elkaar aan. Al snel – in ieder geval voor 1375 – resulteerde dit in een bestuurlijke samenvoeging onder de schepenen van Woudenberg.
Bouwwerken Rond 1280 was het gebied ontsloten, opgedeeld en grotendeels in leen uitgegeven. Philips' kleinzoon Jan van Rijningen liet een burcht bouwen in zijn territorium in het (Wester-)Woud: het Huis te Woudenberg. Dit stond op de huidige kruising Vondellaan/'t Schilt, vlak ten zuidwesten van de dorpskern van Woudenberg.
In 1340 kwam Woudenberg in handen van Jan II van Culemborg en in 1352 verkocht deze het weer aan Gijsbert van Abcoude. Jan van Culemborg junior was het daar niet mee eens en hij overviel het kasteel. Hij hield zeventien weken stand, totdat een Stichts leger het in 1353 innam en verwoestte.
Al in 1309 was sprake van een kapel in Woudenberg. De stenen van het verwoeste kasteel werden gebruikt om de kerk te verbeteren. Deze kerk staat er, in zeer gewijzigde vorm, nu nog: het is de Woudenbergse dorpskerk. Bij de restauratie in 1988 zijn muurdelen gevonden die gemaakt leken te zijn van deze 14e-eeuwse stenen.
Kort na 1400 zijn er veel bouwactiviteiten: de kerk krijgt een toren met klokken en er verrijzen versterkte huizen:
kasteel Geerestein ridderhofstad Groenewoude op Ekris een tweede Huis te Woudenberg tussen Achterstraat (tegenwoordig Burgwal) en Middenstraat.
Van het laatste slot zijn bij bouwwerkzaamheden rond 1990 sporen van de oude grachten teruggevonden. Van het kasteel Groenewoude is het koetshuis nog aanwezig; anno 2015 is accountantskantoor De Kruijff erin gevestigd.
Kasteel Geerestein is nog helemaal intact. Het staat aan de Geeresteinselaan; architectenbureau Inbo heeft er zijn hoofdkantoor. Geerestein was zelfstandig tot het in 1812 met Woudenberg in een gemeente opging.
Tabaksteelt Woudenberg was in de achttiende eeuw bekend vanwege het grootschalig verbouwen van tabak. Een straatnaam herinnert er nog aan: waar vroeger enkele tabaksplantages lagen, ligt nu Tabaksland.
Uitbreiding Het dorp is gegroeid vanuit een agrarische kern. Begin twintigste eeuw leefden er ruim 2.500 mensen, voornamelijk boeren, ambachtslieden en arbeiders. Tot het eind van de Tweede Wereldoorlog bleef het dorp ongeveer zoals het al honderden jaren was, met een Voorstraat, een Middenstraat, Achterstraat (tegenwoordig Burgwal en Schoolstraat) en Uitleg (tegenwoordig Dorpsstraat).
Na de Tweede Wereldoorlog werd de plaats aangewezen als groeikern. Vanaf begin jaren zestig werden er nieuwe woonwijken gebouwd, onder andere het Zeeheldenkwartier, de J.F. Kennedylaan, de Verzetsheldenwijk en 't Zeeland.
Bedrijvigheid Er zijn veel transportbedrijven gevestigd, alsmede lichte industrie.
Religie Toen bij de reformatie de pastoor protestants werd, volgden de dorpelingen hem. Nog in 1890 waren er slechts 36 mensen openlijk katholiek. In 1964 bouwden de katholieken een kapel, die niet lang daarna door brand verwoest werd. Pas in 1971 had de rooms-katholieke gemeenschap van Woudenberg weer een eigen kerk.Over de deelparochie Woudenberg parochie-sintmaarten.nl
Enkele kerkgenootschappen en kerken: Catharinaparochie (deelparochie Woudenberg), rooms-katholiek Hervormde Kerk (PKN, Gereformeerde Bond) Hersteld Hervormde Kerk Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland Protestantse Gemeente De Voorhof
Politiek en bestuur
Gemeenteraad
De gemeenteraad van Woudenberg bestaat uit 17 zetels, tot 2026 uit 15 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1998: +GemeenteraadszetelsPartij19982002200620102014201820222026 GemeenteBelangen Woudenberg55556546 SGP33343345 CDA22332222 GroenLinks-PvdA-----222 ChristenUnie22212221 VVD22--1111 PvdA11221---Totaal1515151515151517Opkomst57,07%71,23%
College van B&W De coalitie voor de periode 2022-2026 bestaat uit de SGP, PvdA/GroenLinks en het CDA. Deze coalitie heeft een meerderheid van acht van de vijftien zetels in de gemeenteraad.
Naam Functie Partij Portefeuille Magda Jansen-van Harten Burgemeester partijloos Bestuursstijl, communicatie en relatiebeheer Coördinatie maatschappelijke initiatieven Versterken lokale democratie Regionale samenwerking Openbare orde en veiligheid Handhaving en toezicht Personeelsbeleid en werkgeverschap Algemeen bestuurlijke zaken Henk Jan Molenaar Wethouder/1e locoburgemeester SGP Omgevingsvisie Ruimtelijke plannen Vitaal platteland Monumenten en erfgoed Financiën en belastingen Grondbedrijf Vitaal dorpshart Vastgoed Project Hoevelaar Moniek van de Graaf Wethouder/2e locoburgemeester PvdA/GroenLinks Wonen Duurzame leefomgeving Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug Jeugd en gezin Maatschappelijke ondersteuning Participatie, werk en inkomen Onderwijs en leerplicht Gezonde leefstijl Opvang en integratie nieuwkomers Kunst en cultuur Daphne de Kruif Wethouder/3e locoburgemeester CDA Stimuleren burger- en overheidsparticipatie Milieu en afvalketen Sport Energietransitie (RES) Duurzame economie, toerisme en recreatie Bedrijvigheid, bedrijventerrein Mobiliteit en verkeer Integraal beheer openbare ruimte Project Zuid Oost Duncan Ruseler Gemeentesecretaris
Ligging Het recreatiegebied Henschotermeer, een voormalige zandafgraving, is in de regio bekend bij zonnebaders, wandelaars en hardlopers. Het Valleikanaal loopt dwars door de gemeente en de Utrechtse Heuvelrug en de Gelderse Vallei komen er samen.
De spoorlijn Kesteren - Amersfoort liep van Amersfoort door Woudenberg naar Veenendaal en verder naar Kesteren en Duitsland, maar na de Tweede Wereldoorlog is die in verval geraakt. Het deel Leusden-Zuid - Woudenberg - Veenendaal is opgebroken. Plannen om de lijn Amersfoort-Veenendaal weer te openen worden sinds 2007 besproken. Het plan zou betekenen dat Woudenberg het halverwege de twintigste eeuw in onbruik geraakte station opnieuw in gebruik zou kunnen nemen. Het zal dan gaan om een zogenaamde lightrailverbinding, bedoeld om de bereikbaarheid van plaatsen als Woudenberg en Leusden per openbaar vervoer te verbeteren.
Topografie 605px
Topografische gemeentekaart van Woudenberg, september 2022
Monumenten Zie: Lijst van rijksmonumenten in Woudenberg Lijst van gemeentelijke monumenten in Woudenberg Lijst van oorlogsmonumenten in Woudenberg
Onderwijs Anno 2026 zijn er vijf onderwijsinstellingen, alle basisscholen. De Olijfboom en Kindcentrum Koningin Juliana zijn protestants-christelijk, de Wartburgschool is reformatorisch en de Jan Ligthartschool en de Griftschool zijn openbaar.
Sport Voetbalclub VV Woudenberg speelt op zaterdag in de Eerste klasse (amateurs). Bij de volleybalvereniging komt het eerste herenteam uit op 1e Divisie-niveau. Andere verenigingen zijn korfbalvereniging KV Woudenberg, tennisvereniging TV 't Schilt, ruitersportvereniging De Valleiruiters, gymvereniging LONGA, tafeltennisvereniging TTV Smash, Schaatsvereniging Woudenberg en Stepteam High Level.
Op zaterdag 20 augustus 2022 liep de route van de tweede etappe van de Ronde van Spanje door Woudenberg.
Muziek Woudenburgse verenigingen zijn mannenkoor De Poortzangers en harmonie Fidelio.
Toerisme en evenementen Vanwege de bezienswaardigheden in de buurt, zoals de Grebbelinie, de Pyramide van Austerlitz en het Henschotermeer, is er dagrecreatie en kortverblijfrecreatie, waarvoor rondom het dorp allerlei accommodaties zijn.
Jaarlijkse evenementen:
Haantjesdag: een Woudenbergse feestdag die in 1986 voor het eerst gehouden werd. Op de tweede zaterdag in juni worden evenementen georganiseerd, waaronder een braderie, optredens en kinderactiviteiten. De naam verwijst naar de hanen in het wapen van Woudenberg. Shantyfestival: op de eerste zaterdag van september, georganiseerd door mannenkoor De Poortzangers.
Media De streekomroepen zijn Midland FM, Valleiradio.nl en Stichting Lokale Omroep Kerken. De uitzendingen zijn gericht op Woudenberg, Renswoude, Scherpenzeel en Veenendaal. Het nieuwsblad De Woudenberger wordt uitgegeven door BDU Media.
Geboren Gerrit Kleinveld (1915-2006), verzetsstrijder in WO II Hendrik Sarink (1922), schaker Nanda van der Zee (1951-2014), historica Erik Willaarts (1961), voetballer Erik Verlinde (1962), hoogleraar in de theoretische fysica Herman Verlinde (1962), hoogleraar en theoretisch fysicus Janneke Stegeman (1980), theologe Sander Booij (1986), organist en orgelmaker Ricky van Wolfswinkel (1989), voetballer Lars van der Haar (1991), wielrenner, veldrijder Tabitha van Krimpen (1998), theologe en bedrijfskundige
Overleden Arie de Vroet (1918-1999), voetballer/voetbalcoach
Aangrenzende gemeenten
Zie ook Vlag van Woudenberg Wapen van Woudenberg Lijst van straten in Woudenberg
Externe link Stichting Oud Woudenberg (heemkundekring)
Categorie:Plaats in Utrecht Categorie:Utrechtse Heuvelrug (stuwwal)