Houten

Houten () is een gemeente in de Nederlandse provincie Utrecht.Waarom Houten officieel géén dorp is indebuurt.nl. Gearchiveerd op 18 april 2023. Houten ligt ten zuidoosten van de stad Utrecht tussen de rijkswegen A12, A27 en de rivier de Lek. De gemeente telt inwoners (, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van zo'n 59 km².

Geschiedenis Vroege geschiedenis Archeologisch onderzoek langs het spoortraject Vleuten-Geldermalsen heeft aangetoond dat de omgeving van Houten al in de Bronstijd werd bewoond. Sporen gevonden nabij het huidige gebouw van de stadsverwarming gaan terug tot 2200 v.Chr. Houten is, evenals het nabijgelegen dorp 't Goy, waarschijnlijk als vestigingsplaats gekozen vanwege de hoger gelegen stroomruggen van de Rijn.

Naast de Hervormde Kerk aan het Plein (de Pleinkerk) zijn in 1957 resten gevonden van een Romeinse villa. Ten zuidoosten van Houten vonden tussen 1998 en 2003 archeologische opgravingen plaats. In een oude rivierbedding werden twee vroegmiddeleeuwse nederzettingen opgegraven. Bij de eerste nederzetting werden elf gouden en zilveren munten aangetroffen bij boerderijen uit circa 500 en circa 700. Elders in Houten werden nog zes Frankische munten gevonden met behulp van metaaldetectoren. (2014): The splendour of power. Early medieval kingship and the use of gold and silver in the southern North Sea area (5th to 7th century). Groningen Archaeological Studies, Volume 28, pp. 129-130. Barkhuis Publishing & University of Groningen Library, Eelde/Groningen (online tekst op academia.edu). Gearchiveerd op 4 augustus 2023. Begin 2007 werd langs het spoortraject een deel van een vroegmiddeleeuwse weg opgegraven.Onderzoek Amsterdams Archeologisch Centrum (2006) easy.dans.knaw.nl

De naam Houten is waarschijnlijk afgeleid van "Haltna", dat mogelijk "woonplaats in het bos" of "open plek in het bos" betekent.Groenedijk (2000), 'Houten'. Deze plek heeft gelegen naast de huidige Pleinkerk. De naam Haltna komt voor in de goederenlijst die de bisschop in de 10e eeuw opstelde. Daardoor weten we dat Haltna al oud is. Aan de hand van gevonden relikwieën kan het bestaan van de Houtense kerk al in de 8e eeuw worden gedateerd. De relikwieën van Houten. Gearchiveerd op 8 juni 2023.

19e en 20e eeuw De gemeente Houten is in het leven geroepen op 21 oktober 1811, toen Nederland deel uitmaakte van het Franse Keizerrijk. Aan de gemeente Houten werd het grondgebied toegewezen van de voormalige gerechten Houten en 't Goy, Oud-Wulven en Wayen, Wulven, Heemstede en Schonauwen.

In 1818 werd Schonauwen een zelfstandige gemeente. Oud-Wulven, Wulven en Heemstede vormden samen met de gerechten Slagmaat, de Grote en Kleine Koppel en Maarschalkerweerd de gemeente Oud-Wulven.

In 1857 werden de gemeenten Houten, Oud-Wulven en Schonauwen samengevoegd tot een nieuwe gemeente Houten. Hierdoor bereikte het grondgebied weer dezelfde omvang als in 1811 met als extra toevoeging Slagmaat, de Grote en Kleine Koppel en Maarschalkerweerd.

Op 28 november 1944 werd de Brink (het tegenwoordige Plein of "Oude Dorp") en omgeving gebombardeerd door de geallieerden. De vliegtuigen waren op zoek naar de Duitse generaal Reinhard. Dit doel werd gemist. De huisvesting van de Duitse soldaten op De Brink werd bij een tweede aanvalsgolf wel geraakt. Bij het bombardement vielen zestien doden, onder wie vijf Houtenaren.

Op 8 oktober 1953 werd het meest noordelijke gedeelte van de gemeente (Maarschalkerweerd) bij Utrecht gevoegd, nadat Houten zich 42 jaar tegen deze gebiedsuitbreiding had verzet. Op 1 januari 1962 werden Tull en 't Waal en Schalkwijk aan Houten toegevoegd. Sinds 1943 hadden deze drie gemeenten dezelfde burgemeester.

Ontwikkeling als groeikern Met de fusie in 1962 had de nieuwe gemeente Houten 6.102 inwoners. Daar kwam verandering in toen in 1966 Houten wegens zijn ligging nabij Utrecht en de spoorlijn naar 's-Hertogenbosch in de Tweede nota ruimtelijke ordening werd aangewezen als groeikern. Bij zo'n aanwijzing tot groeikern behoorde een groeitaak, waarmee de kern zou groeien tot 100.000 inwoners. Vanuit een zekere weerstand tegen een te snelle (en te grootsteedse) groei, bedong de dorpse gemeente Houten een lager aantal (als eerste fase): minimaal 6.000 woningen. Dit aantal had te maken met de zogenaamde verfijningsregeling, waarmee het Rijk de woningbouwopgaven vanaf 6.000 woningen subsidieerde. In november 1978 begon de bouw. In de loop van de groeitaak werden 8.000 i.p.v. 6.000 woningen gebouwd. De bevolking zou daardoor groeien tot ruim 30.000 inwoners (december 1994). De wijk Den Oord werd nog volgens de stedenbouwkundige principes van het nieuwe bouwen ontworpen en gebouwd. De wijk De Lobben daarentegen is in ontwerp en uitvoering een typische bloemkool- of woonerfwijk, een product van de stedenbouw van de jaren zeventig. De Lobben was daarmee de opmaat naar de zeven woonwijken die zouden volgen in het huidige Houten-Noord: De Weerwolf, Schonenburg, Wernaar, De Geer, Wulven, Tiellandt en Rijsbrug. Bij het stedenbouwkundig ontwerp van Houten werd bedacht dat op de schaal van deze nieuwe stad interne verplaatsingen het beste te voet dan wel met de fiets kunnen worden gedaan. Met een afstand van hooguit 2,5 km tot het (nieuwe) centrum kon de fiets als standaard vervoermiddel worden genomen. Op deze wijze heeft Houten zich kunnen ontwikkelen als fietsstad avant la lettre. Door het volop inzetten op en het consequent uitwerken van dit ontwerpprincipe heeft Houten de talrijke voordelen van het fietssysteem binnengehaald. Heel Houten is fietsvriendelijk ontworpen. Het overgrote aandeel van verkeersbewegingen binnen Houten geschiedt door/op de fiets. Echter, de auto is in de stedenbouwkundige opzet van Houten niet geheel genegeerd. De verkeersstructuur faciliteert vooral het (boven)regionale verkeer. Het autoverkeer wordt naar buiten geleid, naar een externe rondweg, en daar verzameld en naar het (snel)wegennet op hoger schaalniveau geleid. Het belangrijkste gevolg, en de grootste winst, is dat doorgaand autoverkeer door de woonwijken en door de stad wordt voorkomen.

Met de wijk De Meent werden de laatste open gebieden binnen de rondweg, in het oude dorpsgebied, ontwikkeld tot woonwijk. Daarmee werd de eerste groeitaak voltooid. De ontwerpuitgangspunten van die periode (zoals de menselijke maat, ruimte voor het spelende kind, voetgangers en fietsers eerst), en de unieke en de specifiek in Houten toegepaste inversiestedenbouw zijn, vanwege het succes ervan, in de hoofdstructuur bewaard gebleven. De woningen daarentegen zijn in hun vormgeving meegegaan met de trends in de architectuur. Rondom het in 1982 geopende nieuwe station Houten en de centrale pleinen "Het Rond" en "Het Kant" verrees het geheel nieuwe centrum van Houten. Het Oude Dorp kwam hierdoor excentrisch te liggen. Doordat de stoptreinen aanvankelijk niet of maar een keer onderweg hoefden te stoppen konden mensen in 8 à 9 minuten op station Utrecht Centraal zijn. En doordat het station Houten redelijk centraal ligt, ligt het voor de meeste mensen in Houten op fietsafstand (maximaal 8 minuten). De inversiestedenbouw, de woningomvang (in vergelijking met andere groeikernen in regio), en de centrale ligging van het station met de relatief korte reisafstand naar Utrecht per openbaar vervoer, hebben vermoedelijk allemaal bijgedragen tot de aantrekkelijkheid van Houten. Deze principes zijn met de Vinex-uitbreiding opnieuw toegepast.

Met de Vierde nota over de ruimtelijke ordening (1988; afgekort ook wel VINO genoemd) en de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening Extra (1991; beter bekend als Vinex) krijgt Houten een tweede groeitaak. Na een aantal jaren van onderzoek, ontwerp, en (politieke) discussie komt Houten-Zuid als beste plan uit de bus. Het concept is kortgezegd dat de stad als het ware naar het zuiden toe gespiegeld is, waardoor de karakteristieke vlindercontour ontstond. De bouw van de woningen begint in 1997. Er komen zeven nieuwe wijken: Loerik, Overdam, Hofstad, Schonauwen, De Hoon, Leebrug en Castellum. In deze laatste wijk, in het hart van deze Vinex-locatie, zijn winkels en station Houten Castellum (2010) gerealiseerd. Houten-Zuid heeft net als Noord een rondweg gekregen, om de wijken voor de auto te ontsluiten en tegelijkertijd doorgaand autoverkeer door de woonwijken te voorkomen. En ook in Houten-Zuid ligt het (nieuwe) station, samen met een nieuw winkelcentrum, centraal ten opzichte van de woonbuurten. Het winkelcentrum Castellum is echter kleiner dan Het Rond in het Centrum, dat voor Houten het hoofdwinkelcentrum is geworden/gebleven. Castellum kreeg beleidsmatig alleen winkels voor de dagelijkse benodigdheden, terwijl in het centrum het winkels met niet-dagelijkse benodigdheden werden toegevoegd.

Daarmee werd (rond 2007) het centrum van Houten vernieuwd om een voorzieningenniveau te krijgen dat past bij een gemeente van bijna 50.000 inwoners. Onderdeel van de vernieuwing waren de verdubbeling en verhoging van het spoor, inclusief een nieuw station, de realisatie van het fietstransferium, uitbreiding van het winkelcentrum, twee nieuwe cultuurcentra voor de vele culturele verenigingen, en de herinrichting van het centrale plein Het Rond. In 2018 volgde een nieuwe kleinere renovatie.

Op 3 juni 2019 maakte de gemeente Houten bekend dat de mijlpaal van 50.000 inwoners was gepasseerd.Houten telt meer dan 50.000 inwoners houten.nl (gearchiveerd)

Topografie thumb|Topografische gemeentekaart van Houten, december 2016

Bestuurlijke indeling Er zijn 13 wijken en 48 buurten in Houten: zie Wijken en buurten in Houten.Naamverwijsborden in de gemeente Houten borden.plaatsengids.nl. Gearchiveerd op 17 april 2023.

Kernen De grootste plaats in de gemeente is Houten - daarnaast omvat de gemeente de kernen 't Goy, Schalkwijk en Tull en 't Waal. Daarnaast vindt men binnen de gemeente nog de buurtschappen De Heul, Molenbuurt, Honswijk, Heemstede, Wayen, Oud-Wulven en Den Oord (deels). De voormalige buurschappen Loerik, Leebrug en Schonauwen zijn opgenomen in de bebouwing van Houten-Zuid en leven voort als wijknamen.

Straten, pleinen en parken De volgende straten, lanen, pleinen, parken en andere topografische aanduidingen hebben een eigen artikel op Wikipedia:

Aangrenzende gemeenten

Bezienswaardigheden Monumentale gebouwen De Hervormde Kerk (beter bekend als Pleinkerk) dateert gedeeltelijk uit de 10e eeuw.Het oudste metselwerk van Houten oudhouten.nl. Gearchiveerd op 8 juni 2023. Met de bouw van de toren werd in 1535 begonnen. In de middeleeuwen concentreerde de bebouwing van Houten zich hier. Op enige afstand van de Hervormde kerk staat de katholieke kerk Onze Lieve Vrouwe ten Hemelopneming, een neogotische kerk uit 1884-'85, ontworpen door architect Alfred Tepe. Op het kerkhof ligt onder andere Chriet Titulaer begraven.

Van het middeleeuwse Kasteel Schonauwen is alleen de toren over. Ten westen van de huidige bebouwde kom staat Kasteel Heemstede, gebouwd rond 1645. In 1987 werd het door een brand zwaar beschadigd. Zo'n vijftien jaar later werd het gerestaureerd. De Steenen Poort is een 16e-eeuws poortgebouw bij een eertijds omgrachte herenboerderij. Het Oude Station is een voormalig spoorwegstation uit 1866, dat sinds 1935 een andere functie heeft. De archeologische werkgroep "Leen de Keijzer" beheert een klein archeologisch museum op de zolder.

Binnen de gemeente Houten bevinden zich diverse forten die deel uitmaken van Nieuwe Hollandse Waterlinie, zoals Fort Honswijk en Fort het Hemeltje.

Beelden en monumenten In de gemeente bevinden zich diverse beelden, reliëfs en andere kunstwerken, alsmede enkele oorlogsmonumenten.

Fotogalerij

Sport, recreatie, gemeenschapsleven