Amerongen is een dorpANWB Topografische Atlas Utrecht/Flevoland (2004) - kaart 98 160-445 in het zuidoosten van de Nederlandse provincie Utrecht, tussen de Amerongse Berg en de uiterwaarden van de Nederrijn. In een uiterwaard ligt het Kasteel Amerongen.

In had Amerongen inwoners.

Gemeente Tot de gemeentelijke herindeling van januari 2006 was Amerongen een zelfstandige gemeente, waaronder ook de kernen Elst (gedeeltelijk) en Overberg vielen. Sindsdien is het dorp onderdeel van de gemeente Utrechtse Heuvelrug, bestaande uit Amerongen, Leersum, Doorn, Maarn, Overberg, Maarsbergen en Driebergen-Rijsenburg. Bij de herindeling is het Amerongse deel van Elst bij de gemeente Rhenen gevoegd. De vroegere gemeente had een oppervlakte van 3040 hectare.

Geschiedenis De naam Amerongen wordt voor het eerst genoemd in 1126. In de middeleeuwen was de heerlijkheid Amerongen tweeherig: zowel het geslacht Abcoude als de domproosdij van Utrecht bezaten een aandeel. Uiteindelijk vond er een verdeling van het gerecht plaats, waarbij de domproost in het bezit van Leersum kwam en de heren van Reede het andere deel kregen. De domproost verkocht zijn deel in 1632 aan stadhouder Frederik Hendrik.

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog vindt op 23 juni 1585 de Slag bij Amerongen plaats, waarbij de Staatse troepen vernietigend verslagen worden door het Spaanse leger.

Naast de oude begraafplaats ligt de Galgenberg, waar de galg stondJelgersma H.G., Galgenbergen en galgenvelden, 1978. Hoofdstuk XI: De provincie Utrecht, Calgenbergen en galgenvelden in Nederland, p.8. Groniek - Rijksuniversiteit Groningen, 1974 als symbool van de hoge heerlijkheid, waaronder de doodstraf uitgesproken kon worden. De enige doodstraf die overigens in Amerongen werd voltrokken, was een onthoofding met het zwaard in 1687, op een voor de gelegenheid gebouwd schavot. Tijdens de Franse Tijd werd de galg weggehaald. De grondwet van 1848 maakt een einde aan het privilege van de hoge heerlijkheid. Rond 1880 worden de fundamenten van de galg ontdekt bij de aanleg van een ijskelder; honderd jaar later worden ze weer opgegraven en gerestaureerd.

Amerongen was een agrarische gemeenschap. De schapen op de heidevelden van de Heuvelrug leverden de mest voor de akkers. Na de bedijking waren de uiterwaarden met vruchtbare rivierklei eveneens geschikt voor landbouw. Vanaf de 17e tot de 20e eeuw kende Amerongen tabaksteelt. Het dorp telt nog een tiental karakteristieke tabaksschuren uit deze tijd.

Bezienswaardigheden Een deel van het dorp valt sinds 1966 onder de regels van het Rijksbeschermd gezicht Amerongen en een westelijk deel valt sinds 2013 onder het Rijksbeschermd gezicht Westelijk deel en rand van historische kern Amerongen. Verder zijn er in het dorp vele rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten gelegen.

Kasteel Amerongen ligt net ten zuiden van het dorp tegen de uiterwaarden. Dit kasteel is in het rampjaar 1672 geheel verwoest door de Fransen en in de stijl van de zeventiende eeuw weer opgebouwd. De laatste keizer van Duitsland, Wilhelm II, heeft er anderhalf jaar gelogeerd voordat hij naar Huize Doorn verhuisde. Op 28 november 1918 tekende hij op Kasteel Amerongen zijn abdicatie. Het kasteel is tegenwoordig een museum, omringd door een kasteeltuin.

Aan het Hof en vlak bij Kasteel Amerongen staat de Andrieskerk, een laatgotische kerk waarvan de bouwstijl grotendeels is afgeleid van de Utrechtse Domtoren. Dit komt meer voor in de provincie; vooral met de Oude Kerk in Soest, de Grote Kerk in Loenen aan de Vecht en de Grote of Sint-Nicolaaskerk in Eemnes is de overeenkomst opvallend. Aan het Hof is ook het voormalige gemeentehuis gelegen. Even ten noorden van het Hof, richting het Dorpshuisplein, vindt men het Tabaksmuseum, waar de tabaksteelt centraal staat.

Vier kilometer ten zuidwesten van het dorp bevindt zich het stuw- en sluizencomplex Amerongen in de Nederrijn.

In de omgeving van Amerongen bevinden zich de Amerongse Berg, de Hazenberg, de Vlakke Berg, de Geerenberg, de Zuilensteinse Berg en de Galgenberg. Met een hoogte van 69,2 meter boven NAP is de Amerongse Berg het hoogste punt van de provincie Utrecht.

Foto's

Projecten In september 2024 is het multifunctioneel centrum Allemanswaard geopend in het noordelijk deel van Amerongen, Het complex omvat ruim honderd woningen.

In het zuidelijke deel (het oude dorp) is het project Molenterrein ontwikkeld, met 35 woningen. Op dit terrein staat ook "Maallust", de enige beltmolen van de provincie Utrecht, die in 2007 in het kader van dit project is verplaatst en later grondig is gerestaureerd. De molen kreeg zijn wieken weer terug die men in de jaren dertig van de twintigste eeuw had verwijderd.

Sport Op zaterdag 20 augustus 2022 liep de route van de tweede etappe ('s-Hertogenbosch – Utrecht) van de Ronde van Spanje 2022 door Amerongen. Op de Amerongse Berg waren de enige bergpunten van de etappe te behalen.

(Oud-)bewoners Godard Adriaan van Reede (1621-1691), diplomaat Godard van Reede (1644-1703), generaal en veldmaarschalk Tieleman Albertus Otto de Ridder (1843-1914), burgemeester van Katwijk Constantijn Willem Ferdinand Mackay (1870-1955), politicus (was o.a. burgemeester van Ermelo) Jops Reeman (1886-1959), voetballer Joop Holsbergen (1895-1990), tekenaar, schilder en beeldhouwer Johan Veenhof (1933-1999), schrijver Wouter van Beijnum (1946-2026), architect Jan van Zomeren (1952), politicus, burgemeester Zeger Tollenaar (1953), voetballer Joke Reijnders (1971), schrijfster van jeugdliteratuur Nicky Romero (1989), diskjockey Stijn Taverne (1996), acteur Karel Prior (1924-1997), radiopresentator, televisieregisseur en producer Dirk Henri Peereboom Voller (1911-2000), burgemeester van Aalsmeer en Bloemendaal

Waar lang geleên de Batavier alt=Koningin Juliana in Amerongen, 20 september 1974. Verklede kinderen zingen een lied, gedirigeerd door de onderwijzeres achter de lessenaar.|miniatuur|Koningin Juliana in Amerongen, 20 september 1974. Verklede kinderen zingen een lied, gedirigeerd door de onderwijzeres achter de lessenaar. Het Amerongse volkslied Waar lang geleên de Batavier is in 1929 of kort daarvoor gepubliceerd door T. Visser, onderwijzer en de vader van de plaatselijk bekende onderwijzer, organist en dirigent Gé Visser. Die herschreef de melodie voor muziekvereniging Ons Genoegen. Het lied werd op grammofoonplaat gezet om opgevoerd te worden bij een bezoek van koningin Juliana in 1974.

Het lied brengt Amerongen in verband met de deugden van de Batavieren, noemt de groene locatie aan de Rijn en sluit af met een hulde aan het koningshuis.

Naslag en externe links Amerongen op website gemeente Utrechtse Heuvelrug Lijst van burgemeesters van Amerongen Geschiedenis van Amerongen, Overberg en Elst op de website van het Regionaal Historisch Centrum Zuidoost Utrecht L.P. van Putten, Amerongen, een 'aenzienlijck vleck' (Utrecht 2013) Leonard H. Schreuders, Roomse Buren en Gereformeerde Heerlijkheid in Amerongen(2022) Lijst van rijksmonumenten in Amerongen Lijst van gemeentelijke monumenten in Amerongen http://www.openmonumentendagamerongen.nl/ Lijst van beelden in Utrechtse Heuvelrug

Categorie:Amerongen