Het runenschrift (kortweg runen of ruinen) is het oudst bekende schrift dat door de Germaanse volkeren gebruikt werd. Het bestaat uit letters samengesteld uit meestal rechte en hoekige lijnen die gemakkelijk in bijvoorbeeld steen of hout kunnen worden gekrast. Bij gebruik op metaal werden ook wel ronde vormen gebruikt. De term voor de wetenschappelijke bestudering van runenalfabetten, runeninscripties en hun geschiedenis, is runologie of runenkunde.
Het omvatte oorspronkelijk 24 lettertekens waar een betekenis aan verbonden werd. Deze Oudgermaanse runen ontwikkelden vanaf de 7e eeuw geleidelijk tot de Angelsaksische (33 tekens) en Noordse runen (16 tekens). Het eindstadium van deze ontwikkeling viel in de 9e eeuw. In de 12e eeuw hadden zich uit de Noordse runen de gepuncteerde runen (met puntjes) ontwikkeld. Deze waren beter bruikbaar, want 16 tekens bleek onvoldoende te zijn. Later ontwikkelde uit het laatstgenoemde schrift zich de Dalecarliaanse runen, die in Dalarna voor het Elfdaals werden gebruikt. Met de opkomst van het christendom boetten de runenschriften aan belang in, en vanaf de 20e eeuw raakten ook de Dalekarliaanse runen buiten gebruik.
Naamherkomst De naam voor een Germaans schriftteken, rune (meervoud: runen), is vanwege de toen groeiende belangstelling voor de Oudgermaanse cultuur aan het eind van de 18e eeuw ontleend aan het Duitse woord Rune, dat zelf geleend is van het Oudnoordse woord "rún", dat ook 'geheim' kan betekenen. Dit woord is verwant aan rūna (vertrouwelijk gesprek, raad) in het Oudsaksisch, hetgeen in het Middelnederlands voorkwam als rune (geheim overleg). Middelnederlands "runen" of "ruinen" (fluisteren, een geheime samenspreking houden) is aan rune verwant en men kent dit woord nog steeds in enkele Nederlandse dialecten als ruinen (mompelen, morren).RUNE - (OUDGERMAANS SCHRIFTTEKEN), M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam. De betekenis van het woord rune kan ook "verborgen" zijn, al naargelang van tijd en taal. Zo wordt in de Gotische Bijbel van Wulfila het woord "verborgenheid" (Marcus 4:11) door rúna vertaald.
Het aanbrengen van runen wordt ook wel ritsen genoemd.A. Quak en P. Vermeyden, Van AEgir tot Ymir. Personages en thema's uit de Germaanse en Noordse mythologie, Sun, 2000, p.137.
Oorsprong De oudste bekende runeninscripties stammen uit de Romeinse ijzertijd, een periode waarin de Romeinse invloed zich tot in Noord-Europa verspreidde. Tot de oudste vondsten behoren de Svingerudsteen (ca. 0-250), een Deense kam (ca. 160) en een Noorse speerpunt (ca. 200).World's oldest rune stone found in Norway, archaeologists believe, sciencenorway.no, 17 januari 2023 Het runenschrift heeft zekere overeenkomsten met het Latijnse en Griekse alfabet. Volgens één theorie is het van Italische oorsprong. Het zou mogelijk ontleend zijn aan de Raetiërs, een volk dat in de eeuwen voor onze jaartelling in de Alpen woonde. De Raetiërs zouden op hun beurt het eigen schrift aan de Etrusken hebben ontleend, met wie zij in de Povlakte contact hadden. Een andere theorie stelt invloed van de Nabateeërs voor.John Troeng, "A Semitic origin of some runes. An influential foreign presence in Denmark c. AD 200" in: Journal of Swedish Antiquarian Research, 2003, p. 289-305
Functies en betekenissen Elke rune had een naam, gekozen om de klank van de rune uit te drukken. De namen van de runen bestaan uit gereconstrueerde Oergermaanse vormen en zijn gebaseerd op de namen voor runen die voorkwamen in de nieuwe alfabetten en de namen van de letters van het Gotische alfabet. De runentekens werden, naast hun dagelijkse gebruik, mogelijk voor het waarzeggen gebruikt: omdat elk schriftteken acrofonisch de naam van een woord draagt, werden hieraan mogelijk magische betekenissen toegekend. Voor dit gebruik is echter geen enkel historisch bewijs voorhanden. Deze betekenissen worden tegenwoordig nog steeds gebruikt bij het voorspellen van de toekomst aan de hand van runen. Het geven van een naam aan elk van de letters werd bij veel oude alfabetten gedaan.
Runen in de Noordse mythologie In de verhalen uit de Noordse mythologie wordt aan het woord runen een andere betekenis gegeven, namelijk die van wijsheid, kennis van het verborgene. In de Hávamál wordt verteld van Odin, die in zijn eindeloze zoektocht naar meer wijsheid, zichzelf negen nachten lang aan de wereldboom Yggdrasill ophing, waarna hij tot inzicht kwam dat het geheim achter de runen diep in zijn eigen binnenste verborgen zat. Dit is echter een van de vele interpretaties van de op runen betrekking hebbende strofen uit de Hávamál.
Soorten thumb|left|Een vader leert een zoon en een moeder leert een dochter de runen lezen, Olaus Magnus, 1555 Er bestaan verschillende soorten runenschriften. Naargelang het tijdvak en de streek zijn er verscheidene runenreeksen. De bekendste is het Oudere Futhark van 24 runentekens, ofwel runenstaven. Het Jongere Futhark met 16 runenstaven werd door de Vikingen gebruikt, terwijl het Angelsaksische runenschift tot wel 33 runenstaven uitgroeide. Het laatstgenoemde schrift wordt ook wel Futhork genoemd. Dit aangezien de klank van het teken dat in het oudere Futhark naar een a-klank verwijst, in de Angelsaksische reeks tot een o-achtige klank verworden is. In andere gebieden zoals Friesland werden andere runen benut.
Oudere Futhark (2e tot 8e eeuw) thumb|Futhark Het 24-letterige runenalfabet is de oudst overgeleverde runenreeks. De letters C, Q, V en X bestaan hierin niet; deze klanken zijn immers vreemd in de Germaanse talen. In plaats daarvan zijn er tekens voor de th, de ng en de 'ei'-klanken. Deze kunnen worden weergegeven als þ, ŋ en ï.
Verder kunnen in omzettingen voor de C een s of k worden gebruikt; voor de Q de samenstelling ku; voor de V een w of f (zoals in het Fries) en voor de X de samenstelling ks. Dat de Wolfsangel tot de runen van het Futhark zou behoren is een fantasie van Guido von List uit het eerste decennium van de 20e eeuw. De Wolfsangel behoort tot de acht zogenaamde middeleeuwse tovertekens, die geen van allen runen zijn. Ook het hakenkruis wordt vaak ten onrechte tot de runentekens gerekend.
De volgorde van de Oudere Futharkalfabetten verschillen van het hedendaagse alfabet; taalkundigen spreken dan ook liever van runenreeksen dan van runenalfabetten. De eerste zes letters van het Futhark worden gevormd door de runen F-U-TH-A-R-K. De letters in het oude Futhark hebben een vaste volgorde, hoewel de laatste twee runen soms van plaats wisselen. De afbeelding toont deze volgorde voor de Oergermaanse runen. Hierbij duiden ¯ een lange klank, ˆ een overlange klank, en ̨ een neusklank aan (zoals in het Franse sans).
Fehu · Ūruz · Þurisaz · Ansuz · Raidō · Kaunaz · Gebō · Wunjō Haglaz · Naudiz · Īsą · Jērą · Eihwaz · Perþō · Elhaz · Sowulǭ Tīwaz · Berkaną · Ehwaz · Mannô · Laguz · Inguz · Dagaz · Oþalą
Een groep van acht runen wordt sinds de runologie van de 19e eeuw ook wel Ætt genoemd, spreek uit als 'oet' of nauwkeuriger benaderd, 'èèt' . De eerste Ætt is de runengroep van Freyja, de tweede van Hagal en de derde van Týr. De associatie met Noordse goden stamt uit de laat-20e-eeuwse esoterie. De eerste letter van elk van de namen van deze groepen correspondeert met de eerste letter van de desbetreffende reeks. Het woord futhark zelf wordt gevormd door de 6 eerste letters van het runenalfabet: f, u, þ (th), a, r en k.
Freyja's achtste Rune Naam Vertaling Magische betekenis14px|f fehu vee Vee was een zeer belangrijk bezit in het verleden. Deze rune staat dan ook voor rijkdom, voorspoed, creativiteit en voeding.14px|u ūruz oeros De oeros stond bekend om zijn kracht en snelheid. Deze rune wordt hierom wel gezien als de rune voor de krijgers, omdat er heel veel vaardigheid nodig was om een oeros te bejagen.14px|th,þ þurisaz Jötun (reus) De mening over de betekenis van deze rune verschilt. Sommigen zien er bescherming in, anderen een obstakel. Ook bezinning of rustpauze komen in aanmerking.14px|a ansuz Aesir (god) Deze rune staat voor communicatie, goddelijke kracht en signalen.14px|r raidō reis Vertegenwoordigt de cyclus van het leven. De rune staat dan ook voor verandering of actie.14px|k kauną licht of zweer Staat voor verlichting of goddelijk licht. Dit is de vuurrune.14px|g gebō gave of gift Deze rune staat voor het spirituele geschenk en generositeit en talent.14px|w wunjō vreugde Dit is een positieve rune, die balans en harmonie symboliseert.
Hagels achtste Rune Naam Vertaling Magische betekenis14px|h haglaz hagel Bekend als de weerrune. De betekenis wordt vaak uitgelegd als uitdagingen of oncontroleerbare interne en externe krachten.14px|n naudiz armoede of behoeften De betekenis van deze rune is zelfontplooiing. De rune geeft aan dat behoeften die iemand heeft vervuld kunnen worden, wanneer daar aan gewerkt wordt.14px|i īsaz ijs Staat voor een periode van inactiviteit, status quo of obstakels.14px|j jerą jaar of oogst Deze rune geeft aan dat het verleden achter iemand gelaten kan worden en er een nieuwe tijd aanbreekt. Hiernaast staat de rune ook voor het profiteren van inspanningen in het verleden.14px|ï,ei eihwaz (īhaz) ijf De taxusboom (of ijf) werd gezien als de bewaarder van wijsheden en als een poort tot de negen andere werelden. Onder deze heilige, altijd groene boom kon de sjamaan reizen naar de andere werelden om zo wijsheid uit te spreken. Bekend als de sjamaanrune. Ook de Keltische druïden spraken hun orakel uit onder deze boom. De rune staat voor motivatie en transformatie.14px|p perþrō dobbelsteenbeker of perenboom In het verleden werd de dobbelsteenbeker al gebruikt bij spellen en weddenschappen. De rune staat voor het lot.14px|R elhaz (algiz) eland Deze rune stelt "bescherming" of "verdediging" voor.10px|S 10px|S sōwilō zon De zon geeft licht en warmte en wordt gezien als de levenskracht. Voorspoed en gezondheid zijn de krachten die aan deze rune worden toegekend.
Týrs achtste Rune Naam Vertaling Magische betekenis14px|t tīwaz Týr Tyr is een oorlogsgod die zijn arm opofferde om de andere goden te redden. De rune wordt gezien als het teken om een offer te doen, waar je op de lange termijn van kunt profiteren en staat voor heldendom of overwinning en verantwoordelijkheid.14px|b berkō berk Doordat de berk bekendstaat om het feit dat hij vuur kan overleven en zeer snel herstelt van schade, wordt deze rune in verband gebracht met (weder)geboorte, purificatie en vruchtbaarheid.14px|e ehwaz paard Het paard werd gezien als het meest behulpzame dier van het dierenrijk. De rune staat voor samenwerking, vooruitgang en verandering.14px|m mannô mens Deze rune wordt gezien als de vertegenwoordiger van mensheid, het zelf, ego.14px|l laguz water Water wordt in verband gebracht met intuïtie, emoties en bezinning.14px|ŋ ingwaz Inguz Inguz (of Ingwaz) is een vruchtbaarheidsgod, de rune staat daarom ook voor vruchtbaarheid. Creativiteit is een andere eigenschap die aan deze rune verbonden is.14px|d dagaz dag(licht) Staat voor duidelijkheid, oplettendheid en verlichting.14px|o ōþalą bezitting of erfenis De rune staat voor voorouders en erfenis.
Angelfriese runen (5e tot 11e eeuw) thumb|Angelfriese runen De Angelfriese runen of Angelsaksische runen zijn een verzameling runen die hun naam danken aan hun speciale ontstaansachtergrond. Deze Angelsaksische vorm van het Futhark heet Futhork, omdat het teken dat in het oudere Futhark voor de a-klank stond wordt gebruikt voor een o-achtige klank. In Friesland is dit verschil nog te merken. Zo spreekt men in het westen van Friesland nog veel Friese woorden met de o-klank uit, daarentegen spreekt men in het oosten van de provincie deze woorden uit met de a-klank. Een voorbeeld is 'vader', zoals in het Westerlauwers Fries: 'Hoit' of het Oostfries: 'Hait', beide verwant aan het Nederlandse ette.