De Randstad is een grootstedelijk gebied waar verschillende agglomeraties met eigen centrumsteden aan elkaar gegroeid of groeiende zijn. Het ligt in het westen van Nederland. Als veelkernige stedelijke concentratieMichiel van Meeteren, Ben Derudder, Frank Witlox, 'De polycentrische ruimte', in: Kobe Boussauw e.a.: Het Vlaams gewest als polycentrische ruimte: van semantiek tot toepassing, 2013, Heverlee: Steunpunt Ruimte, 11-49, https://biblio.ugent.be/publication/4181100/file/6805345. wordt het een conurbatie genoemd. De Randstad wordt niet geheel eenduidig gedefinieerd en de naam staat voor variabele entiteiten. De Randstad omvat in ieder geval de vier grootste stadsagglomeraties van Nederland: Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Omdat de grootste Nederlandse groeistad, Almere, tot de Randstad kan worden gerekend is Flevoland als vierde provincie in deze conurbatie betrokken.
De Randstad wordt vaak gedefinieerd als de rij van losse en half-losse steden en voorsteden die er in elk geval deel van uitmaakt: dan bestaat de Randstad ofwel uit twee losse helften, of is het een half-open ring of hoefijzer rondom het veel minder bebouwde Hollands-Utrechts weidegebied van het Groene Hart. Alternatief kan men ook dit soort landelijke gebieden tot het bereik van de Randstad rekenen of simpelweg uitgaan van de grenzen van de vier 'Randstadprovincies': Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht en Flevoland, wat ongeveer overeenkomt met de informele notie 'Westen des lands'.Nota Westen des Lands (1958) De Randstad bestaat in zo'n bredere definitie slechts voor een derde uit stedelijk gebied. Zij omvat 15 procent van het landoppervlak van Nederland en heeft een derde van het stedelijk gebied van Nederland binnen haar grenzen.Jan Ritsema van Eck, Hans van Amsterdam, Johan van der Schuit,Ruimtelijke ontwikkelingen in het stedelijk gebied. Dynamiek stedelijke milieus 2000-2006, Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), Den Haag/Bilthoven, 2009.
De Randstad is de grootste conurbatie van Nederland en telt, afhankelijk van de begrenzing, tussen de 4,5 (schatting uit 2006) en ruim 8,3 miljoenBevolking op 1 januari en gemiddeld; geslacht, leeftijd en regio (gewijzigd op: 10 mei 2019) cbs.nl Randstad Monitor 2017, Representation of the Randstad Region, Brussel, België (schatting uit 2020) inwoners. Daarmee is het gebied een van de grootste (semi-)agglomeraties van Europa. De Randstad is geen bestuurlijke eenheid: politieke beslissingen worden genomen door het rijk, de provincies, de gemeenten en door onderlinge samenwerkingsverbanden, zoals de Noord- en Zuidvleugel en de Utrechtse Stadsregio.
Omvang en begrenzing thumb|Bubbeldiagram dat bevolkingsaantallen van grote en middelgrote steden in en rond de Randstad anno 2012 laat zien.Over de grootte en precieze grenzen van de Randstad kan verschil van inzicht bestaan, omdat het gebied geografisch niet scherp gedefinieerd is. Verschillende bronnen en verschillende onderzoekers hanteren verschillende definities.
Een minimale definitie zou alleen de gezamenlijke vier agglomeraties Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht omvatten. Een latere, ruimere definitieSako Musterd en Ben de Pater, Randstad Holland: Internationaal, regionaal, lokaal, 2e druk, Assen: Van Gorcum, 1994, p. 68-69 gaat uit van twee stedelijke zones Dordrecht-Rotterdam-Den Haag-Leiden (de Zuidvleugel) en Haarlem-Zaanstad-Amsterdam-Utrecht (de Noordvleugel). De Noordvleugel wordt daarbij opgevat als bestaande uit de kernsteden Amsterdam en Utrecht, en zich uitstrekkend over drie provincies: van de haven van IJmuiden tot Almere, het Gooi en Amersfoort.Pieken in de Noordvleugel -- Uitbouw van de internationale dienstverlening -- 2006 2007 2008 2009 2010, Ministerie van Economisch Zaken, p. 4, Tussen de stadsgewesten Amsterdam en Utrecht wordt de Noordvleugel gedeeltelijk onderbroken door de noordoostelijke zone van het Groene Hart. Er zijn overigens ook kortstondig (2012-2014) pogingen geweest om Nederland in vijf landsdelen op te delen, te beginnen met een Noordvleugelprovincie als 'superprovincie'. Deze voorstellen kregen onvoldoende draagvlak. thumb|Bereikbare werkgelegenheid in 2005|linksHet begrip 'Randstad' is niet statisch, maar het volgt de recente planologische ontwikkelingen.Joop de Boer en Jan Willem Kooijmans, 'Vijftig jaar rijksbeleid voor Randstad Holland', Rooilijn jg. 40, nr. 6 (2007), 395-403, .Nieuwe steden in de Randstad. Planbureau voor de Leefomgeving Het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) hanteert (evenals de Randstadmonitor) Randstad Monitor 2017, Randstadmonitor 2014 een definitie waarbij de Randstad bestaat uit de vier provincies Noord-Holland, Zuid-Holland, Flevoland en Utrecht. Daarbinnen wordt dan door het NIDI onderscheid gemaakt tussen (1) de vier grote steden (de zogenoemde G4), (2) "overig stedelijk Randstad" (stedelijke gemeenten in dit gebied) en (3) "niet stedelijk Randstad" (alle overige gemeenten in de vier Randstadprovincies).Joop de Beer, Peter Ekamper & Nicole van der Gaag (2017), Grote steden groeien sneller dan de rest van Nederland., Demos: bulletin over bevolking en samenleving, 34 (2): 1-4. Als grens tussen 'stedelijke' en 'niet-stedelijke' gemeenten geldt daar een gemiddelde omgevingsadressendichtheid van 1500 adressen per km². Er wordt ook wel een onderscheid gemaakt tussen de beide westelijke steden van Flevoland (Almere en Lelystad) als behorende tot de Randstad, en de overige gemeenten van Flevoland, waarvoor dit niet geldt. Naast het begrip Randstad wordt soms ook de notie Kleine Ring gebruikt voor de stedenring Leiden, Alphen aan den Rijn, Gouda, Rotterdam, Delft, Den Haag.
In nog een andere, verkeerstechnische conceptualisatie zou de Randstad nog meer gebied omvatten en ruwweg begrensd worden door Alkmaar in het noorden, Veenendaal in het oosten en Breda in het zuiden.https://www.trouw.nl/opinie/maak-het-voor-de-weggebruiker-duidelijk-binnen-de-randstad-100-kilometer-per-uur-erbuiten-120~bfa68ba5/
Een duidelijke graadmeter van de urbanisatie geven de onderlinge afstanden tussen de grootste steden. De kleinste afstand is die tussen Den Haag en Rotterdam (26 km.), de grootste die tussen Amsterdam en Rotterdam (77 km.). De bereikbaarheid van werkgelegenheid en ontplooiingsmogelijkheden van de bewoners hangen daarmee samen.
Situering miniatuur|De Randstad wordt gerekend tot de Blauwe Banaan, een aaneenschakeling van verstedelijkte gebieden in Europa van (ruwweg) Birmingham tot Milaan. Gesitueerd tussen Londen, de Vlaamse Ruit en het Duitse Rijn/Ruhrgebied hoort de Randstad bij de belangrijkste stedelijke concentraties in West-Europa, ook bekend als de Blauwe Banaan.
De Randstad staat ook in Nederland niet geheel op zichzelf. Het gebied vloeit binnen de Nederlandse zone van de Blauwe Banaan geografisch, demografisch, logistiek en economisch uit in de Brabantse Stedenrij (2 miljoen inwoners, met haar vijfvoudige kern BrabantStad en inclusief de Metropoolregio Eindhoven met haar ruim 750.000 inwoners), en de groeiende agglomeratie Stadsregio Arnhem Nijmegen (ruim 700.000 inwoners).
Deze verlengde, meest verstedelijkte zone binnen Nederland (de Randstad, plus de Brabantse Stedenrij en de Stadsregio Arnhem Nijmegen) telt in totaal bijna elf miljoen inwoners. Daarnaast vormt de Regio Twente (ongeveer 625.000 inwoners) nog een aanzienlijke stedelijke agglomeratie, ook binnen de Nederlandse zone van de 'Blauwe Banaan'.
Bevolking Inwonertal De Randstad telt tussen de 4,5 (schatting uit 2006) en ruim 8,2 miljoen (schatting uit 2019) inwoners. Dat laatste cijfer wordt verkregen als alle inwoners van de vier 'Randstadprovincies' mee worden geteld, dat wil zeggen de provincies Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht en Flevoland. Daarmee is het gebied een van de grootste (semi-)agglomeraties van Europa. In de Noordvleugel wonen ongeveer vier miljoen inwoners en in de Zuidvleugel ruim drie miljoen.
Anno 2019 kunnen tot de Randstad in engere zin (de Randstedelijke agglomeratie(s) of conurbatie) de 13 aldaar gelegen gemeenten met meer dan 100.000 inwoners gerekend worden. Binnen de Randstadprovincies bevinden zich 16 gemeenten met dat inwonertal, meer dan de helft van het landelijk aantal (32). Daarvan horen er 8 tot de provincie Zuid-Holland, 5 tot Noord-Holland, 2 tot Utrecht en 1 tot Flevoland.
Onderstaande bevolkingsaantallen zijn de aantallen op volgens het CBS. De met een * gemarkeerde gemeenten zijn die die pas meer recent tot de Randstedelijke agglomeratie(s) worden gerekend, en die met een + gemeenten die zich niet binnen de in enge zin gedefinieerde Randstad zelf bevinden (de vier grote stadsgewesten, c.q. de beide metropoolregio's), maar die wel binnen de Randstedelijke provincies liggen en aansluiten op de Randstedelijke agglomeratie. thumb|Amsterdam thumb|Rotterdam thumb|Den Haag thumb|Utrecht +Gemeenten in de Randstadprovincies met meer dan 100.000 inwonersGemeenteProvincieAantal inwoners Amsterdam Noord-Holland Rotterdam Zuid-Holland Den Haag Zuid-Holland Utrecht Utrecht *Almere Flevoland Haarlem Noord-Holland *Haarlemmermeer Noord-Holland +Amersfoort Utrecht Zaanstad Noord-Holland Leiden Zuid-Holland *Zoetermeer Zuid-Holland Dordrecht Zuid-Holland */+Westland Zuid-Holland */+Alphen aan den Rijn Zuid-Holland */+Alkmaar Noord-Holland Delft Zuid-Holland
Verstedelijking Definities van de Randstad beperken zich lang niet tot het bovenstaande lijstje. Op een atlaskaartje uit 2004De Junior Bosatlas, 4e ed., Groningen 2004, p.20. worden voorts de volgende plaatsnamen expliciet vermeld (met de klok mee van onder naar boven en verder rechtsom): Gorinchem, Ridderkerk, Capelle aan den IJssel, Schiedam, Spijkenisse, Hellevoetsluis, Vlaardingen, Katwijk (alle in Zuid-Holland), Hoofddorp, Zandvoort, IJmuiden, Beverwijk, Zaandam, Amstelveen, Hilversum (alle in Noord-Holland), Zeist, Houten en Nieuwegein (alle in Utrecht).
Ook deze opsomming is niet geheel representatief. Zo zou de fusiegemeente Gooise Meren qua inwonertal zonder meer aan de reeks toegevoegd moeten worden, ook als men deze zou willen beperken tot gemeenten met een minimumgrootte van 50.000 inwoners. De Gooise gemeente Huizen, in 1967 aangewezen als groeikern, draagt eveneens bij tot de verstedelijking binnen de Noordvleugel. Anderzijds is de nieuwe fusiegemeente Voorne aan Zee, met haar ca. 74.000 inwoners en als hoofdplaats Hellevoetsluis, te beschouwen als gelegen net buiten de zuidwesthoek van de Randstad, hoewel zij tot de metropoolregio Rotterdam Den Haag behoort.
Ook boven het IJ is een verdere verstedelijking gaande. De combinatie Alkmaar samen met de fusiegemeente Dijk en Waard (de voormalige groeikern Heerhugowaard en het dorp Langedijk) begint een agglomeratie op zich te vormen, die aansluit op de Randstad, en soms zelfs al tot de Randstad gerekend wordt. Ook Hoorn kan gezien worden als noordelijke uitloper van de Randstad.
Al enkele decennia ligt de gemiddelde bevolkingsdichtheid in de drie westelijke provincies rond de 1.000 inwoners/km² (zie voor 2006 kaartje E). Per 1 januari 2018 bedroeg zij voor Zuid-Holland 1.308 inwoners/km², voor Noord-Holland: 1.061 inwoners/km² en voor Utrecht: 936 inwoners/km².'Compendium voor de Leefomgeving' Over het hele land is het aantal inwoners per km² toegenomen van 415 in 1980 tot 509 op 1 januari 2018.
Het inwonertal en de bevolkingsdichtheid van de Randstad zal in de toekomst verder toenemen. In het gebied staat de nieuwbouw van minimaal 500.000 woningen gepland tot 2040.Megabouwproject voor Randstad, Algemeen Dagblad, 5 september 2008Randstad 2040 Startnotitie VROM Anno 2019 liggen de belangrijkste bouwlocaties in de Noordvleugel. Het zijn Almere, Houten, Amsterdam en de Utrechtse wijk Leidsche Rijn.
Geschiedenis thumb|Het Groene Hart, het relatief onbebouwde en landelijke gebied waaromheen een ring van steden het verstedelijkte gebied vormt.