De Kilimanjaro () is een bergmassief in de gelijknamige regio in het noordoosten van Tanzania. Het massief bestaat uit drie aaneengesloten stratovulkanen die in de periode tussen 2,5 miljoen en 150 000 jaar geleden zijn ontstaan: de Shira, de Mawenzi en de Kibo. De Shira is de oudste van deze drie. Deze uitgedoofde vulkaan is voor een groot deel ingestort en bestaat enkel nog uit een gekartelde bergkam. De later ontstane Mawenzi, inmiddels eveneens uitgedoofd, is de op twee na hoogste berg in Afrika. De jongste vulkaan van de Kilimanjaro is de Kibo, een slapende vulkaan. Met 5895 meter is dit de hoogste berg van Afrika. De top was over een oppervlakte van ruim elf vierkante kilometer bedekt met gletsjers en ijsvelden. Door de opwarming van het klimaat is hier inmiddels minder dan 1 vierkante kilometer van over.
Door zijn hoogte en de geïsoleerde ligging ten opzichte van overige gebergtes kent de Kilimanjaro een gevarieerde ecologie. De omringende savannes zijn droog en warm en de berghellingen herbergen diverse vegetatiezones, van tropische regenwouden tot toendra's. Deze hellingen werden drieduizend jaar geleden al bewoond en hebben tegenwoordig de status van nationaal park.
In het afgelopen millennium hebben zich rond de Kilimanjaro drie volken gevestigd, de Wachagga, de Ngasa en de Masai. Het bergmassief was voor Arabische karavanen een baken waarmee zij konden navigeren op hun reizen door het Afrikaanse binnenland. Berichten over een besneeuwde berg in tropisch Afrika bereikten Europa in de 19e eeuw. De zendeling Johannes Rebmann was in 1848 de eerste Europeaan die de berg bezocht en vanaf die tijd deden Europese ontdekkingsreizigers en avonturiers pogingen om de berg te beklimmen. In 1889 bereikten Hans Meyer en Ludwig Purtscheller voor het eerst Uhuru Peak, het hoogste punt van de Kibo.Mogelijk waren zij daarbij vergezeld door de berggids Yohani Kinyala Lauwo. De top van de Mawenzi werd na verschillende pogingen voor het eerst bereikt in 1912. In de jaren 30 van de 20e eeuw werd het bergmassief een populaire bestemming voor bergbeklimmers en tegenwoordig wordt de Kilimanjaro jaarlijks door tienduizenden toeristen bezocht.
Topografie thumb|Topografische kaart met Mount Meru (links) en de Kilimanjaro
De Kilimanjaro ligt in het noordoosten van Tanzania, nabij de grens met Kenia, 300 kilometer ten zuiden van de evenaar en 270 kilometer ten westen van de Indische Oceaan. De Kilimanjaro staat in een savannelandschap, met in het noorden het Nationaal park Amboseli. Zeventig kilometer ten zuidwesten van de Kilimanjaro ligt de stratovulkaan Mount Meru, die nog altijd vulkanisch actief is.
Aan de zuidzijde van het bergmassief ligt Moshi, de hoofdstad van de regio. Op de Kilimanjaro zelf bevindt zich een aantal nederzettingen, met name op de minder steile zuidelijke hellingen die door de Wachagga worden bewoond. Machame, Marangu, Umbwe en Kibosho behoren er tot de belangrijkere dorpen.
De Kilimanjaro is een vrijstaand bergmassief van ruwweg 45 bij 90 kilometer. De precieze oppervlakte is 3885 vierkante kilometer. Binnen een straal van 45 kilometer rond de Kilimanjaro worden hoogteverschillen gemeten tot 4500 meter. Wanneer men de Kilimanjaro als één berg beschouwt, is het de hoogste vrijstaande berg ter wereld.Als de hoogte onder de waterspiegel wordt meegerekend is de Mauna Kea in Hawaï recordhouder: deze is honderden meters hoger dan zijn omgeving in een straal van 50 kilometer. Het massief van de Kilimanjaro bestaat uit drie aaneengesloten stratovulkanen; van west naar oost zijn dit de Shira, de Kibo en de Mawenzi.
900px Digitale impressie van de Kilimanjaro gezien vanuit het zuiden, met van links naar rechts de Shira (4005 meter), de Kibo (5895 meter) en de Mawenzi (5149 meter).De verticale expressie is in verhouding een factor 1,5 te groot.
Shira thumb|Shiraplateau
De Shira is een uitgedoofde vulkaan met een volledig ingestorte krater. Het hoogste punt, Johnsel Point, bevindt zich 4005 meter boven zeeniveau. Vrijwel de gehele omvang van de Shira bestaat uit een met stenen bezaaid plateau, dat het Shiraplateau wordt genoemd. Dit plateau heeft een oppervlakte van 6,2 vierkante kilometer en ligt op een hoogte van circa 3800 meter. Door het geringe hoogteverschil tussen het plateau en Johnsel Point heeft de Shira het uiterlijk van een bergkam; daardoor werd de berg door de inheemse bevolking aanvankelijk niet als een vulkaan herkend. De oostzijde van het Shiraplateau is verbonden met de Kibo.
Kibo thumb|De Kibo
De Kibo is de hoogste berg van Afrika en de hoogste vulkaan buiten Zuid-Amerika. VolcanoLive.com: Mt Kilimanjaro Volcano Het is een slapende vulkaan met glooiende hellingen en het enige gedeelte van de Kilimanjaro dat permanent met sneeuw is bedekt. De Kibo heeft een nog zichtbare krater van 2,4 bij 3,6 kilometer, die op veel plaatsen is ingestort. Het zuidelijke deel van deze krater is 180 tot 200 meter hoger dan de rest. Het hoogste punt is de Uhuru Peak, deze heeft gemeten vanaf het laagste punt van de Kilimanjaro in het zuiden, vlak bij Moshi, een geschatte prominentie van 4877 meter. Volgens de overheidsinstantie Tanzania National Parks Authority en de UNESCO is de hoogte van de Kibo 5895 meter boven zeeniveau. UNESCO: Kilimanjaro National Park. Gearchiveerd op 1 augustus 2023. TanzaniaParks.com: Mount Kilimanjaro National Park Deze hoogte is ontleend aan een meting in 1952 door de Ordnance Survey, de cartografische dienst van het Verenigd Koninkrijk. Latere metingen gaven andere resultaten en er bestaat nog geen overeenstemming over de juiste hoogte. Andere bekende hoge punten op de kraterrand zijn Gillman's Point en Stella Point, respectievelijk 5700 en 5752 meter boven zeeniveau. Ten westen van de kraterrand bevindt zich de 4640 meter hoge Lava Tower, Kibo's hoogste top buiten de kraterrand. MountKilimanjaroGuide.com: Climbing Mount Kilimanjaro on the Machame Route, Climbing Mount Kilimanjaro on the Marangu Route
Ongeveer 100 000 jaar geleden stortte een deel van de zuidwestelijke krater in. De bres die zo in de kraterrand ontstond, staat nu bekend als de Western Breach; de kloof eronder wordt de Great Barranco genoemd., p. 100 Binnen Kibo's grootste krater bevindt zich een tweede, concentrische krater met een diameter van 1,3 kilometer. Deze kreeg in 1954 van de Britse koloniale regering de naam Reuschkrater, naar de Duitse zendeling Richard Reusch die toen voor de vijfentwintigste keer de top van de Kibo bereikte. The Center for Volga German Studies: Gustav Otto Richard Reusch (Concordia University) De Kibo is met de Mawenzi verbonden door een zadelgebied met een oppervlakte van 3,6 vierkante kilometer. Op een hoogte van bijna vijf kilometer is dit gebied de grootste alpiene toendra in tropisch Afrika.
Mawenzi thumb|De Mawenzi gezien vanaf het zadelplateau De uitgedoofde Mawenzi is de op een na hoogste vulkaan van de Kilimanjaro en de op twee na hoogste berg van Afrika, na de Kibo en Mount Kenya. De flanken van de Mawenzi zijn sterk geërodeerd en aan de oostzijde is de oorspronkelijke flank vrijwel geheel verdwenen. De hellingen van de Mawenzi zijn te steil om bedekt te kunnen zijn met gletsjers.
In het noordoosten bevinden zich twee diepe kloven: de Oost-Barranco en de West-Barranco. Ook de kraterrand is sterk door erosie aangetast; aan de noordzijde is hij zelfs geheel verdwenen. De krater heeft hierdoor vanuit de lucht gezien de vorm van een hoefijzer gekregen. Vanaf de Kibo is alleen de hoogste westelijke kraterrand te zien, zodat de rest van de krater aan het zicht wordt onttrokken. Hierdoor lijkt de berg meer op een hoop verdwaalde stenen dan op een vulkaan. Het hoogste punt op de kraterrand is de Hans Meyer Peak van 5149 meter. Andere hoge punten zijn de Purtscheller Peak (5120 meter) en de South Peak (4958 meter). ClimbMountKilimanjaro.com: What does Kilimanjaro look like?
Geologie 420px|center De drie vulkanen van de Kilimanjaro maken onderdeel uit van de Gregoryrift, een riftvallei die zich uitstrekt van Ethiopië tot Noord-Tanzania. De Gregoryrift vormt het oostelijk gedeelte van de Grote Slenk, een breuklijn op de Afrikaanse Plaat die deze uiteindelijk in twee afzonderlijke tektonische platen zal splitsen: de Somalische Plaat en de Nubische Plaat. , Volcanism and Evolution of the African Lithosphere (2011, Geological Society of America) In de buurt van de Kilimanjaro liggen meerdere vulkanen die ook deel uitmaken van deze riftvallei, zoals de actieve Mount Meru, de actieve Ol Doinyo Lengai en de uitgedoofde Ngorongoro.
De Kilimanjaro is ontstaan door een reeks uitbarstingen in een betrekkelijk klein gebied. De buitenste eruptiecentra lagen minder dan veertig kilometer uit elkaar. Rond de kraters werden gestolde lava en andere extrusieve gesteentes afgezet, waardoor het bergmassief geleidelijk in omvang toenam en de Kilimanjaro zijn huidige gestalte kreeg.
Tegenwoordig zijn aan het oppervlak van de drie vulkanen negen belangrijke lavagroepen te onderscheiden, formaties gestolde lavastromen die elk hun eigen leeftijd en samenstelling hebben. Door de afzonderlijke lavagroepen te dateren, hebben vulkanologen inzicht gekregen in de vorming van de Kilimanjaro. Zij concluderen dat dit proces ruim twee miljoen jaar geduurd moet hebben. Er is veel debat over de exacte data van de verschillende uitbarstingen. Evenmin is met zekerheid te zeggen of de drie vulkanen een gemeenschappelijke magmakamer hadden., p. 3 Tegenwoordig vertoont alleen de slapende Kibo nog vulkanische activiteit, de Mawenzi en de Shira zijn reeds uitgedoofd.
Vorming van de Shira De vorming van de Kilimanjaro begon met de eerste uitbarsting van de Shira, vermoedelijk zo'n 2,3 miljoen jaar geleden. Waarschijnlijk hield de vulkanische activiteit in dit gebied aan tot 1,9 miljoen jaar geleden. De Shira bereikte een uiteindelijke hoogte tussen de 4900 en 5200 meter, maar kort nadat hij uitdoofde stortte de noordelijke helling in. Later stortten ook andere delen van de krater in; de huidige resterende bergkam bestaat voor het grootste deel uit de restanten van de westelijke en zuidelijke vulkaanflanken. Het gebied heeft door erosie een gekarteld uiterlijk gekregen., p. 13
Mogelijk is het Shiraplateau een restant van de vulkaankrater van Shira, die in de loop van de tijd instortte waardoor een caldera werd gevormd. Lava afkomstig van uitbarstingen van de Kibo zou deze caldera vervolgens hebben opgevuld. De Shira en de Kibo hebben twee groepen stollingsgesteente afgezet op het plateau: het Platzkegelagglomeraat in het centrum en de Shira Ridge Group op de noordwestelijke zijde van de richel. Het Platzkegelagglomeraat bestaat uit basalt met kleine hoeveelheden doleriet en dieptegesteente. Magma van deze samenstelling is gewoonlijk zo stroperig dat het stolt voordat het helemaal kan uitvloeien. Hierdoor ontstaat een kegelvorm zoals die van het Platzkegelagglomeraat. De Shira Ridge Group bestaat uit pyroclastische gesteentes als basaniet en tefriet; gesteentes die zich hebben gevormd uit materiaal dat tijdens de uitbarsting werd uitgeblazen.
Vorming van de Mawenzi