Gandria is een dorp en stadsdeel van Lugano in het Zwitserse kanton Ticino. Het ligt aan de noordelijke oever van het Meer van Lugano, aan de voet van de Monte Brè en nabij de grens met Italië. Tot 2004 was Gandria een zelfstandige gemeente; sindsdien behoort het tot de stad Lugano. Het stadsdeel telt 285 inwoners en beslaat een oppervlakte van 3,45 km².
Het historische dorp is tegen de steile oever van het meer gebouwd en bestaat uit dicht opeenstaande huizen, nauwe stegen, doorgangen en trappen. Het grotendeels autovrije dorpscentrum is opgenomen in de Zwitserse inventaris van beschermde stads- en dorpsgezichten van nationaal belang.
Geografie en bereikbaarheid thumb|Overzichtskaart met Gandria in geel aangegeven als stadsdeel van Lugano.
Gandria ligt ongeveer vijf kilometer ten oosten van het centrum van Lugano, op de helling tussen de Monte Brè en het Meer van Lugano. Het grondgebied strekt zich ook uit tot de tegenoverliggende, zuidelijke oever van het meer. Daar liggen onder meer Cantine di Gandria en de berggebieden Bisnago, Roncaglia en Caprino. Het hoogteverschil binnen het stadsdeel loopt van 292 meter aan het meer tot 1.034 meter in het berggebied.
Het dorp is over de weg en per autobus bereikbaar, maar het oude dorpscentrum kan alleen te voet worden doorkruist. Daarnaast wordt Gandria aangedaan door de lijndiensten op het Meer van Lugano. Veel bezoekers reizen per boot naar het dorp en keren langs de oever te voet terug naar Lugano of Castagnola.
Tussen Castagnola en Gandria loopt het Sentiero dell’olivo, het olijvenpad. Langs deze panoramische wandelroute wordt informatie gegeven over de olijventeelt, de geologie, de natuur en de archeologie van het gebied. Het pad voert langs olijfbomen en biedt uitzicht over het meer. Delen van protohistorische stenen met komvormige uithollingen zijn later als bouwmateriaal in het dorp hergebruikt.
Ten oosten van Gandria loopt de grens tussen Zwitserland en Italië. De plaatselijke grensverbinding langs het meer is van secundair belang; het doorgaande internationale wegverkeer richting Milaan maakt voornamelijk gebruik van de autosnelweg en de grensovergang bij Chiasso.
Geschiedenis Gandria werd op 7 augustus 1237 voor het eerst vermeld onder de naam Gandrio. Uit middeleeuwse documenten blijkt dat de oorspronkelijke nederzetting hoger op de helling van de Monte Brè lag. Omstreeks 1335 ontstond aan de oever van het meer het huidige dorp. De naam Gandria wordt waarschijnlijk in verband gebracht met het Lombardische woord ganda, dat een rotshelling, puinhelling of steenachtig terrein aanduidt.
De inwoners leefden eeuwenlang hoofdzakelijk van de landbouw, de wijnbouw, tuinbouw en visserij. Op de zonnige hellingen werden onder meer druiven, vijgen, olijven en citrusvruchten geteeld. Van de tweede helft van de negentiende eeuw tot omstreeks 1950 waren ook de zijderupsenteelt en de verwerking van lindebast van economisch belang.
Gandria was daarnaast bekend als geboorteplaats van bouwmeesters, architecten, stukadoors en andere sierkunstenaars. Zij vertrokken voor opdrachten naar Italië, Duitsland en Spanje en brachten na terugkeer vakkennis en vermogen mee naar hun geboortedorp. Deze internationale ambachtelijke traditie is nog herkenbaar in verschillende huizen en in het interieur van de kerk van San Vigilio.
De voormalige gemeente Gandria werd in 2004, samen met onder meer Breganzona, Cureggia, Davesco-Soragno, Pambio-Noranco, Pazzallo, Pregassona en Viganello, bij Lugano gevoegd.
Archeologische sporen Boven het dorp ligt de Sasso della Predescia, een grote zwerfsteen van gneis met ingekerfde tekens en komvormige uithollingen. Deze sporen worden in verband gebracht met oude, mogelijk protohistorische cultuspraktijken. Langs het pad tussen San Domenico en Gandria ligt daarnaast de zogenoemde Sasso di Gandria, een opvallende rotsformatie die regelmatig door kunstenaars werd afgebeeld.
Een natuur- en archeologisch wandelpad tussen Gandria en Brè verbindt verschillende geologische en archeologische vindplaatsen. Ook in het dorp zelf zijn delen van oude, bewerkte stenen in latere muren en gebouwen verwerkt.
Dorpsbeeld en monumenten Het historische centrum bestaat uit een dicht netwerk van huizen die trapsgewijs tegen de steile oever zijn gebouwd. De gebouwen zijn bereikbaar via smalle stegen, overwelfde doorgangen, binnenplaatsen en lange stenen trappen. Door het sterke hoogteverschil liggen de toegangen van sommige huizen op verschillende verdiepingen. Het historische dorpsbeeld en de ligging boven het meer vormen samen de voornaamste reden voor de nationale bescherming van Gandria.
Kerk van San Vigilio thumb|Het barokke interieur van de kerk van San Vigilio. De broers Vigilio en Pietro Rabaglio waren in de achttiende eeuw betrokken bij de vernieuwing van het koor en de overwelving.
De parochiekerk van Gandria is gewijd aan de heilige Vigilius van Trente. Gandria werd in 1463 een zelfstandige parochie. Aan de zuidzijde van de kerk zijn resten aanwezig van een oudere, middeleeuwse constructie met gotische boogfriezen. De 25 meter hoge stenen klokkentoren heeft een laatromaans karakter en wordt op grond van een inscriptie gedateerd op 1525.
Het kerkgebouw werd in de zeventiende en achttiende eeuw herhaaldelijk uitgebreid en verfraaid. Aan het interieur werkten verschillende kunstenaars uit Ticino. Na hun terugkeer uit Spanje waren de broers Vigilio Rabaglio (1711–1800) en Pietro Rabaglio (1721–1799) betrokken bij de vernieuwing van het koor, die in 1777 werd voltooid. Het dak en de overwelving volgden in de jaren daarna. De grote voorstelling van de marteldood van San Vigilio boven het hoofdaltaar en verschillende gewelfschilderingen worden toegeschreven aan de broers Giuseppe en Antonio Torricelli.
In de nabijheid van het kerkhof staat het oratorium van San Rocco, dat in 1645 werd gebouwd nadat Gandria tijdens de pestepidemie van 1633 gespaard was gebleven. Het gebouw werd tussen 1740 en 1745 vergroot en van schilderingen en stucwerk voorzien.
Historische woonhuizen thumb|Beeldhouwwerk aan Casa Bordoni, een monumentaal woonhuis van de familie Bordoni in Gandria.
Casa Bordoni aan de straat In scima la Tera is een beschermd monumentaal woonhuis dat uit verschillende bouwfasen bestaat. Het gebouw was verbonden met de familie Bordoni, een van de families van bouwmeesters en sierkunstenaars uit Gandria. Het huis is opgenomen in de kantonnale inventaris van beschermde cultuurgoederen.
In de nabijheid staat de voormalige Casa Rabaglio, een complex gebouw met een grotendeels middeleeuwse structuur en latere uitbreidingen. De bovenverdiepingen werden bewoond door de familie Rabaglio en het onderste gedeelte door de familie Taddei. Het huis omvat terrassen, binnenplaatsen, overwelfde gangen, zonnewijzers en gevelstenen met de wapens van verschillende families.
Bouwmeesters en kunstenaars Gandria maakte deel uit van de bredere Ticinese traditie van rondreizende bouwmeesters en sierkunstenaars. Families als Rabaglio, Bordoni, Taddei en Verda waren door familiebanden en gezamenlijke opdrachten met elkaar verbonden. Zij werkten onder meer als architect, stukadoor, steenhouwer en schilder aan kerken, paleizen en particuliere huizen in verschillende Europese landen.
De bekendste uit Gandria afkomstige architect was Vigilio Rabaglio. Hij werkte vanaf 1737 aan het Spaanse hof en ontwierp in opdracht van koningin Elisabeth Farnese het Koninklijk Paleis van Riofrío bij Segovia. Zijn broer Pietro was als architect en stukadoor werkzaam in Spanje en Zuid-Duitsland. Na hun terugkeer droegen beide broers bij aan de vernieuwing van de kerk van San Vigilio.
Cantine di Gandria en het Douanemuseum thumb|Het Zwitserse Douanemuseum in Cantine di Gandria aan de overzijde van het meer.
Aan de zuidelijke oever van het meer ligt Cantine di Gandria, dat eveneens tot het stadsdeel behoort. De naam verwijst naar de oude opslagkelders waarin de inwoners van Gandria wijn, kaas en vleeswaren bewaarden. Door een stelsel van natuurlijke ventilatieopeningen bleef de temperatuur in deze kelders gedurende het gehele jaar betrekkelijk constant. Cantine di Gandria is per boot of via een wandelpad vanuit Caprino bereikbaar.
Dicht bij de Italiaans-Zwitserse grens staat het Zwitserse Douanemuseum. Het gebouw werd in 1904 als grenswachtpost gebouwd en behield die functie tot 1993. In 1935 ontstond het plan enkele ongebruikte vertrekken als museum in te richten. Het museum werd in 1949 geopend en toont de geschiedenis van de Zwitserse douane, de grensbewaking en de bestrijding van smokkel. In de volksmond wordt het daarom ook wel het smokkelmuseum genoemd.
Externe links Gandria op de website van de stad Lugano Sentiero dell’olivo op de website van Lugano Region
Bronnen, noten en/of referenties
Categorie:Lugano Categorie:Plaats in Ticino Categorie:Voormalige gemeente in Ticino