Oostwold is een dorp in de gemeente Westerkwartier in de provincie Groningen in Nederland. Het dorp telde inwoners in .
Het dorp bevindt zich ten westen van de stad Groningen, ten noordoosten van Leek en ten zuidoosten van Zuidhorn. Sinds 2019 ligt Oostwold in de gemeente Westerkwartier. De provincie Groningen kent verder nog een dorp Oostwold ten noorden van Winschoten en een gehucht Oostwold ten zuidoosten van Siddeburen.
Geschiedenis De dorpsnaam "Oostwold" komt reeds in 1449 voor in deze vorm in een stuk aangaande de visrechten op het Leekstermeer. Andere vermeldingen zijn: Oestwolde (1458), Antique Ostwald (1475), Oesterwolt (1486), Antiqua Ostwalt (1501), Oesterwold (1514), Oestwoldt (1540), Oistwolde (1570-1575), Ooostwolt (1579), Oostwolde (1616), Oostwold (1781). De naam duidt op de oostelijke ligging van een moerasbos (wold).Berkel, G. van & Samplonius, K. (2018). Nederlandse plaatsnamen verklaard. Rotterdam: Mijnbestseller.nl.
Het dorp is ontstaan op dezelfde dekzandrug als Marum, Nuis, Niebert, Tolbert, Midwolde en Lettelbert welke loopt van De Haar tot en met Oostwold. Ter hoogte van Oostwold wordt de zandrug omgeven door veengebieden.Diepstra, J. (2011). Oostwold Het omslagartikel. Historisch Leek, 25(1), pp. 2-10. In de middeleeuwen werden de veengronden ten zuiden van Oostwold en Lettelbert ontgonnen en volgde bodemdaling van het gebied. Op deze wijze is het Leekstermeer ten zuiden van Oostwold ontstaan.Westerink, B. (2019). Westerkwartier. [online] Beschikbaar via: Landschapsgeschiedenis.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020].
Oostwold vormde samen met de dorpen Tolbert, Midwolde, Lettelbert en Lagemeeden de grietenij Oosterdeel Vredewold.Veldhuis, T. (2011). Nederzettings- en ontginningsgeschiedenis van Vredewold in het Westerkwartier van de provincie Groningen (ca. 700 - ca. 1500 ad). Rijksuniversiteit Groningen. Masterscriptie. Beschikbaar via: Rug.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020]. Het karspel Oostwold zal evenals Lettelbert reeds vroeg van Midwolde afgesplitst zijn, mogelijk in de 13e of 14e eeuw.Roemeling O.D.J.(2019). Patroonheiligen, priesters en predikanten in Groningen en Drenthe tot omstreeks 1640 (zeer voorlopige versie, 1 januari 2019, bezorgd door J.A. Mol en G.J. de Langen). [pdf] Beschikbaar via: Corpusroemeling.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020]. Het dorpsgebied strekte zich uit van het Leekstermeer tot aan de Westerdijk tussen Enumatil en Den Horn.Ligterink, G.H. (1968). Tussen Hunze en Lauwers. Groningen: Niemeijer. In de parochie Oostwold stond tevens een kapel, welke zich in Enumatil bevond.Alma, R. (1991). Het schatregister voor de jaartax van 1540. Gruoninga. Jaarboek voor genealogie, naam- en wapenkunde, 36, pp.58-89. Het karspel Lagemeeden is waarschijnlijk in de 14e eeuw vanuit Oostwold gesticht. Zo werd Lagemeenden in 1473 vermeld als Pratis Ostwald alias Meden (in de weiden van Oostwold, alias Meden). Ter plaatse van Lagemeeden bezat het klooster van Aduard een tichelwerk. Hier werd volgens de abtenkroniek in de 14e eeuw een aan Maria gewijde kapel gesticht en in deze kapel werd een reliek ondergebracht van Margaretha van Antiochië.Moolenbroek, J. van, Mol, J.A. & Loer, J. (Red.) (2010). De abtenkroniek van Aduard: Studies, editie en vertaling. Hilversum: Uitgeverij Verloren. Deze kapel groeide uit tot kerk en splitste zich af van Oostwold.
Oorspronkelijk was een groot deel van het grondgebied van het karspel Oostwold in handen van het klooster van Aduard. Blijkens rekeningen uit 1595 waren 350 grazen land in eigendom van dit klooster.Brugmans, H. (1902). Bijdragen en Mededeelingen van het Historisch Genootschap, Deel 23. Amsterdam: Johannes Müller. pp.1-188. De rechten die het klooster tot de Reformatie had in de collatie van Oostwold werden later door Gedeputeerde Staten verkocht uit geldnood. Op deze manier kwamen de collatierechten in het bezit van de adel en regenten, zoals Herman de Sighers van de Hanckemaborg te Zuidhorn, Rempt de Mepsche en de weduwe van de Groninger burgemeester Van Nieveen. Toch bleven de plaatselijke eigenerfden tot op zekere hoogte wel inspraak houden. Later had Nienoord de staande collatie in handen en bezat het een herenbank in de kerk. In 1908 schonk Johan Æmilius Abraham van Panhuys de rechten van Nienoord aan de kerkvoogdij van Oostwold. De laatste rechten werden in 1910 aangekocht.Boer, K.P. de (1979). De collatierechten van de heren van Nienoord in Vredewold. Nederlands archief voor kerkgeschiedenis, 59(2), pp.160-193.
miniatuur|rechts|De Gave ten oosten van Oostwold. Meerdere regentenfamilies hadden bezit te Oostwold. Zo kocht de Groninger regent Scato Gockinga te Oostwold een boerderij die bekend zou staan als de Gockingaheerd. Verder hadden de families Von Innhausen und Kniphausen van Nienoord en Geertsema van de borg Noordwijk te Noordhorn landerijen rond het dorp. Direct ten zuidoosten van Oostwold stond eertijds het voorname huis Hoogema. Hoewel dit huis zich net over de grens in het Drentse Roderwolde bevond, lag een deel van de landerijen van Hoogema in Oostwold.Dijk, A. van (2004). Jan Coenders van Idsinga tegen Heer Wichers van de Hoogema. Roon, 25(3), pp.12-18.
Belangrijk voor de ontwikkeling van het dorp was het riviertje De Gave. Dit riviertje ontsprong nabij het gehucht Traan ten noorden van Midwolde en kruiste het Lettelberterdiep. Het deel van De Gave tussen De Poffert en Oostwold zelf werd door de monniken van het klooster van Aduard gebruikt om naar hun uithof in Terheijl te gaan. Hiertoe werd de Munnikesloot gegraven om via het Leekstermeer in Nietap te komen. De Gave maakte eveneens deel uit van de vaarweg tussen Friesland en Groningen, maar raakte later in onbruik. In 1655-1656 kwam namelijk het stuk Hoendiep gereed tussen Enumatil en De Poffert.Broek, J. van den (2015). Groningen en het Drentse water Verkenningen in de landschaps-en waterstaatsgeschiedenis van Centraal-Groningen 11. Tussen Aduard en Grijpskerk 2. [pdf] Groningen: Jan van den Broek. Beschikbaar via: Vanlauwerstoteems.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020]. Op de hoek van De Gave en het Hoendiep werd in 1884 scheepswerf de Spitse Horn gesticht.Potjer, P. (2020). Namen van 1 schepen gebouwd door Kornelis Hortsing te de Poffert. [online] Beschikbaar via: Scheepsindex.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020].
Van komvorming was in Oostwold in eerste instantie geen sprake. Oostwold kent een gemeenschappelijke bewoningsas met Tolbert, Midwolde en Lettelbert.Hacquebord, L.T., Possel, J.T., Werf, M. van der & Wolters, J.B. (1987-1994). Leek gemeente beschrijving regio Westerkwartier. [pdf] Groningen: Provincie Groningen. Beschikbaar via: 020apps.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020]. In 1861 werd de weg van Midwolde naar de Poffert aangelegd. Deze weg maakte deel uit van de verbinding Groningen-Heerenveen. De Ericalaan werd in 1930 aangelegd tussen de Munnikesloot en de kerk.Veer, J. ter (2012). 6.6 Een wandeling in Oostwold. [pdf] Leek: Historische Kring gemeente Leek e.o.. Beschikbaar via: Historischleek.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020]. In 1960 werd de A7 ten zuiden van het dorp aangelegd. Door de aanleg van de snelweg heeft Oostwold iets aan oppervlak moeten inboeten.Historische Kring gemeente Leek e.o. (2020). Korte geschiedenis van Oostwold. [online] Beschikbaar via: Historischleek.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020]. In 1980 werd de Borglaan vernieuwd, oorspronkelijk een reed met arbeiderswoningen naar de Fresiahoeve uit 1904.
Blijkens het schoolmeesterrapport uit 1828 kende Oostwold nog enkele buurtschappen. Zo vormden de boerderijen ten oosten van de Munnikesloot samen de buurtschap "Klein Oostwold", ook wel "Lutje Oostwold". De buurtschap "Groef" of "De Groeve" omvatte een aantal boerderijen ten zuiden van de A7 en ten oosten van Lettelbert.Jongsma, T.H. (1828). Schoolmeesterrapport Oostwold. [pdf] Groningen: Groninger Archieven. Beschikbaar via: Groningerarchieven.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020].
miniatuur|rechts|Voormalige directeurswoning uit 1915. Erica II In 1914 werd in Oostwold aardappelmeelfabriek "De Drie Provinciën" opgericht. Vervolgens werden langs de Munnikesloot vijftien arbeiderswoningen gebouwd.Oostwold.com (2020). Historie. [online] Beschikbaar via: Oostwold.com. [Geraadpleegd op 9 februari 2020]. Deze fabriek werd in 1926 gesloten. Dit had te maken met een gebrek aan aanvoer daar de aardappel niet veel verbouwd werd in het Zuidelijk Westerkwartier. In 1928 werd Strocartonfabriek Erica II opgericht waartoe de fabriek van de "De Drie Provinciën" omgebouwd werd.Olthof, J.R. (2013). De uiteindelijke ondergang van de Erica II in Oostwold. [online] Beschikbaar via: Demensenvandestrokarton.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020]. Erica II was onderdeel van de N.V. Erica te Oude Pekela.Olthof, J.R. (2013). De uiteindelijke ondergang van de Erica te Oude Pekela. [online] Beschikbaar via: Demensenvandestrokarton.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020]. In 1967 werd de fabriek tijdelijk stilgelegd door een gebrek aan stro.De Volkskrant (1967). Strokartonfabriek tijdelijk dicht. De Volkskrant, [online] 24 april. Beschikbaar via: Delpher.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020]. In 1970 werd besloten om de fabriek te sluiten.De Volkskrant (1970). Kartonfabriek moet sluiten. De Volkskrant, [online] 7 november. Beschikbaar via: Delpher.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020]. De productie van Erica II werd begin 1971 definitief stilgelegd. In 1972 is er nog sprake geweest om een verzinkerij te vestigen op het voormalige terrein van de strokartonfabriek. Dit plan werd echter afgeblazen.Nieuwsblad van het Noorden (1972). Verzinkerij wil van Groningen naar Oostwold. Nieuwsblad van het Noorden, [online] 7 juni. Beschikbaar via: Delpher.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020].Nieuwsblad van het Noorden (1974). Na echec Oostwold Verzinkerij wil nieuwe fabriek in Groningen. Nieuwsblad van het Noorden, [online] 29 april. Beschikbaar via: Delpher.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020]. Na een aantal jaren leegstand werden de gebouwen in 1978 gesloopt door middel van springstof. Een loods van de fabriek en de directeurswoning bleven echter gespaard. Naar de fabriek is in Oostwold de Ericalaan genoemd.
miniatuur|rechts|De voormalige hervormde kerk van Oostwold uit 1908 met de toren aan de oostkant. Sinds 2008 doet het gebouw dienst als atelier.
Kerk De kerk van Oostwold werd gebouwd in 1908 ter vervanging van een middeleeuwse voorganger. De bijbehorende zadeldaktoren was reeds voor 1828 afgebroken. Deze voorganger was gewijd aan Margaretha van Antiochië. Hoewel deze voorganger rond 1400 gedateerd wordt, zou deze kerk op basis van enkele bewaard gebleven tekeningen van voor 1300 kunnen dateren. De huidige kerk werd ontworpen door H.J. Meek uit Tolbert en is deels gebouwd op de fundering van de eerdere kerk.Boer, W. de (2015). De verdwenen middeleeuwse kerk van Oostwold (Wk) blijkt veel ouder. Groninger kerken, 32(1), pp.29-30. Dit gebouw heeft in de noord- en zuidmuur drie spitsboogvensters. Aan de oostkant bevindt zich een half ingebouwde toren.Ufkes, T. & Steensma, R. (2010). De Verdwenen middeleeuwse kerk van Oostwold (Westerkwartier). Groninger kerken, 27(1), pp.21-25. Dat deze toren zich niet aan de westkant bevindt, is vermoedelijk te wijten aan de uitbreiding van het dorp aan deze zijde.Graansma, A. (2017). De kerk van Oostwold staat verkeerd om? Westerkwartier, [online] 28 december. Beschikbaar via: Het-westerkwartier.nl. [Geraadpleegd op 9 februari 2020].